ناتيجەسى قۇپتالسا, جاڭاشىلدىق جاقسى

وسى جىل ىشىندە ءبىلىم مەن عىلىم سالاسى بويىنشا نە ىستەلدى دەگەنگە كەلەر بولساق, جار سالىپ ايتقان رەفورمالار بارى­سىنداعى جاڭاشىلدىق, ول تۋرالى الۋان ءتۇرلى پىكىرلەر لەگى ەسىڭە تۇسەدى. ناتيجەسى ناق­تىلانباي, قورىتىندى ءتۇيىن جاسالماي, تىڭنان تۇرەن سالعان ۇمتىلىستار الدان شىعادى. ارينە, ءداۋىر كوشىنە ىلەسۋ ءۇشىن ىزدەنىس كەرەك. تەك وعان دايىنبىز با, باستاپ جىبەرىپ ورتا جولدا قالدىرىپ كەتپەيمىز بە دەگەن ەكىۇشتى سۇراقتىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ءۇڭىلىپ بارىپ قادام باسساق, سەلكەۋ ويعا جول بەرىلمەسى انىق. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ باس­تى جەتىستىگى دەپ ءارتۇرلى جول­مەن جا­زىلىپ, ءارتۇرلى جول­مەن مەكتەپ­تەرگە «كىرىپ» كەتكەن بالامالى دەلىنەتىن كىتاپ­تار­عا تىيىم سالى­نىپ, بازالىق وقۋ­لىقتى تۇ­بەگەيلى ەنگىزۋى دەر ەدىك. بۇل ۇر­پاق ءۇشىن ۇتىمدى ءىس بول­عانى اقيقات. 

باستى ايتارىمىز, جاڭار­تىلعان وقۋ مازمۇنىندا ءبىلىم بەرۋ باستاماسى, ياعني بارلىق مەك­­تەپتەردى فۋنكتسيالىق ساۋات­­تىلىققا بەيىمدەيمىز دەگەن ءتاسىل جالعاسىن تاپتى دەۋگە بو­لادى. بۇل ءۇردىس بيىل 2, 5, 7-سىنىپتاردا ىسكە استى. ءتورت جىلعا جوس­­پارلانعان جۇمىس الداعى ءۇش جىلدا بارلىق سىنىپتاردا شەشىمىن تابادى. مۇنىڭ ارقاۋى قايدا جاتىر دەگەنگە كەلسەك, مەكتەپتەگى باس­تى تۇل­عا مۇعالىم دەي وتىرىپ, زامان تالابىنا قاراي ىنتالى, ۇنە­مى جەتەكتە جۇرە بەرمەيتىن, وزىن­دىك كوزقاراسى بار, العان ءبىلى­مىن تىرشىلىگىنە قولدانا الاتىن, جاقسى داعدىنى ساناسىنا سىڭىر­گەن وقۋشىنى قالىپتاستىرۋ بو­لىپ تابىلادى. باستىسى, مۇعالىم مەن بالا اراسىنداعى بىرلىك التىن ارقاۋعا اينالادى. بۇعان اتا-انا ءوز ۇلەسىن قوسادى. بىراق بۇل كەلىستى جۇمىسقا كەيدە كەدەر­گى كەلتىرەتىن جاعدايلار مۇعا­لىمدەردىڭ ءازىر بولىپ شىقپاۋى, وقۋ بازاسىنىڭ كەمدىگى, وقۋلىق­تارداعى الا-قۇلالىق, تاعى باس­قا­لار. 12 جىلدىق وقۋعا كوشۋ جۇمىسىن بيىل 0-11 بويىنشا اتقارۋعا نيەتتەندىك. 12 جىل­­دىقتىڭ ىرگەتاسى 0 سىنىپ مەك­تەپتەردە, بالاباقشالاردا اشىلدى. سول بالاباقشالارداعى بۇل­دىرشىندەر كەلەسى جىلدىڭ ءبى­رىنشى سىنىبىنا حات تانىپ, ەسەپ شىعارۋدى بەس ساۋ­ساعىنداي مەڭگەرىپ كەلىپ جاتسا قۇبا-قۇپ دەيىك. سول سەكىلدى بەس كۇندىك ءبىلىم بەرۋگە كوشۋدىڭ نورمالارىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەكىتكەن ەدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ قيىنعا سوققانىن بۇگىپ قالا المايمىز. بۇرىنعى ءبىر كۇنگى بەس-التى ءپان جەتى-سەگىز ءپان ساباعىنا سوزىلىپ, بۇدان قۇتىلۋ ءۇشىن نەگىزگى ءپان مەن قوسىمشا ءپاندى انىقتاپ الۋ كەرەكتىگى تالايدىڭ باسىن قاتىرىپ, سو­ڭىندا جوعا­رىداعىلار مەكتەپ باسشىلارى مەن مۇعالىمدەرگە سىل­تەپ قيا بەتكە شىعا بەردى. مۇعا­لىمدەر وقۋشىلارعا ءۇي تاپسىرماسىن بەرمەۋ جايى دا ءار­الۋان پىكىرگە ارقاۋ بولدى. تا­عى ءبىر تىڭ تىنىس, ءبىلىم ۇيالارىنداعى قامقورشىلار كەڭەسى. بۇل دەگەنىمىز مۇعالىم- اتا-انا-وقۋشى بىرلىگى بيۋد­جەت پەن قايىرىمدىلىق قار­جىسىن ىنتىماقتا ىسكە اسىرۋ ەدى. قۇپتاۋعا بولادى. ءوزىمىز ۇلگى تۇتاتىن ەلدەردە ءبىلىم ىسىنە قامقورلىق جاساۋشىلار وتە كوپ. قامقورشىلار كەڭەسى ۇلكەن ءرول اتقارادى. سول بىزگە دە جۇعىستى بولسا, تالاي تىرلىك وڭالارى حاق. ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ جاع­دايى دا ويلانۋعا تۇرارلىق. اسىرەسە بۇل قالالاردا وڭاي بو­لىپ جاتقان جوق. اۋىلدان اعىلعان جۇرت قالانى تىعى­رىققا تىرەۋدە. ءسوزىمىز جالعان بولماسىن, مىسالعا جۇگىنەلىك. ەلى­مىزدە 2015 جىلى ءۇش اۋى­سىمدا وقىتاتىن ءبىلىم ۇيالا­رى 87 بولسا, قازىر 130-عا جەتىپ­تى. كەي دەرەكتەردە 188 دەلىنەدى. ال استانادا بۇل كور­سەتكىش بۇرىن 3 مەكتەپ ەدى, ەندى 27-ءنى قۇراپتى. ەسەسىنە اۋىلدى جەرلەردەگى مەكتەپتەر قىسقارۋ ۇستىندە. بيىل سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 20 شاعىن مەكتەپ جابىلىپ قالعانى سوزىمىزگە دايەك. وتانىمىزداعى 1523 اۋىلدا مەكتەپ بولماعاندىقتان 30 مىڭ­نان استام وقۋشى كورشى اۋىلدارعا بارىپ ءبىلىم الۋعا ءماجبۇر. ءتورت ءپاندى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ جايىنىڭ دا كۇمان مەن كۇدىگى از بولماي تۇر. باستى كۇدىك ء«تىلى قاتىپ» قالعان ەرەسەك مۇعالىمدەردى قىسقا مەرزىمدە وقىتىپ, سودان ولار بيولوگيا, حيميا, تاعى باسقا پاندەردەن ساباق بەرىپ كەتۋى قالاي بولار ەكەن؟ 

بيىلعى باستى جاڭالىق – ءبىر زاماندارى سىبايلاستار تىرپ ەتپەيتىن بولادى, ادىلدىك سالتانات قۇرادى, جۇزدەن جۇيرىكتەرگە جول اش­تىق دەپ جار سالعان ۇبت-عا ەن­گەن وزگەرىستەر دەر ەدىك. سول وزگەرىستەر بويىنشا تالاپ­كەرلەر سىناق تاپسىردى. سى­ناق­تىڭ ناتيجەسىنە كەلسەك, ءوتى­نىش بەرگەن 92 827 ۇمىتكەردىڭ 88 583-ءى ەمتيحان تاپسىرىپ شىق­تى. ەلىمىز بويىنشا ورتاشا بالل كورسەتكىشى 80,5 پايىز بولدى. بىلتىر بۇل 81 پايىزدى قۇراعان ەدى. ەمتيحانعا قاتىسقان 14066 تالاپكەر 50 بالدىق كورسەتكىشتى باعىندىرا المادى. ۇبت-عا قاتىسپاعان قانشاما مىڭداعان بالامەن بىرگە 14066 بالا ءبىلىمىنىڭ تومەندىگى كىمدى دە بولسا ويلاندىرماي قويمايدى. بۇرىن وليمپيادا, حالىقارالىق عىلىمي جوبا جارىستارىنا قا­تىسىپ, جۇلدەگەر دەپ تانىلعان تالاپ­كەرلەر ۇبت-عا بارماي بىردەن گرانتقا يە بولاتىن. بيىل ولار دا ۇبت-دا باق سىنادى. مۇنى قۇپتاۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ءتۇرلى جولدارمەن جەڭىمپاز اتانىپ وقۋ­عا تۇسەتىندەرگە توسقاۋىل قويىل­دى. 

ەندى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى بەرگەن كەيبىر دەرەكتەرگە ۇڭىلەر بولساق, ەلىمىزدە 9828 بالاباقشا جۇمىس ىستەپ, وندا 862,3 ءبۇلدىرشىن تاربيە الىپ, ءبىلىم ۇيرەنىپ جاتىر ەكەن. بۇل بالاباقشالاردىڭ 3058-ءى جەكەمەنشىك بولىپ ەسەپ­تەلەدى. ولاردا قىزمەت ەتەتىن 90 مىڭ پەداگوگتىڭ 98 پايىزىنىڭ ءبىلىمى جوعا­رى. شىعىس قازاقستان, قىزىل­وردا, پاۆلودار وبلىس­تارى بالاباقشامەن تولىق قام­تاما­سىز ەتسە, 9 وبلىس 90 پا­يىزعا قامتىدى. ءتورت وبلىس رەسپۋب­ليكالىق دەڭگەيدەن تومەن كورسەتكىشتە كورىنەدى. ورتا ءبىلىم سالاسى بويىنشا ەلىمىزدە 7414 مەكتەپ جۇمىس ىستەپ, وندا 3,05 ميلليون بالا ءبىلىم الۋدا. ولارعا ساباق بەرەتىن 11 مىڭ ۇستاز ءوز ءبىلىمىن كوتەرىپتى. 70 مىڭ مۇعالىم اعىلشىن تىلىنەن ءبىلىم جەتىلدىرىپتى. كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋمەن ەلىمىزدە 824 كوللەدج جۇمىس جاساپ جاتسا, ونىڭ مەملەكەتكە تيەسىلىسى – 476, ال جەكەسى – 344. وندا ءبىلىم مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرىپ جاتقان ستۋدەنتتەر – 489,2 مىڭ. ءاربىر وقۋشىعا جۇمسالاتىن اقشا 393,4 تەڭگەنى قۇراپتى. ال ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەنديا­سى – 16759 تەڭگە. ەلىمىزدە جو­عارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇزىن سا­نى 130 دەسەك, وندا 514 465 ستۋ­دەنت جوعارى ءبىلىم الىپ جات­سا, ونىڭ 477 081-ءى باكالاۆريات­تا, 33 212-ءسى ماگيستراتۋرادا, 3 452-ءسى دوكتورانتۋرادا وقىپ ءجۇر. بيىلعى مەملەكەتتىك گرانت 37 932-ءنى قۇراعانى بەلگىلى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە وسى مەم­لەكەتتىك گرانتتىڭ 475-ءى بولىنگەن.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق عى­لىم­ اكا­دە­ميا­­سىنىڭ 70 جىلدىعىن­دا سويلەگەن سوزىندە «سوڭعى ءۇش جىلدا عىلىمعا 100 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. الداعى ۋاقىتتا بۇل ۇستانىمنان اينىماي, عىلىمنىڭ قارقىندى دامي بەرۋىنە جاعداي جاساي بەرەتىن بولامىز», دەگەن ەدى. شىنىندا, ەلىمىزدەگى 383 عى­لىمي مەكەمەلەردەگى جۇمىستى قارجىلاندىرۋعا بيىل 40,8 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپتى. وت­كەن جىلعى كورسەتكىش 38,1 ميل­ليارد بولاتىن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ اشىلۋىنا­ مۇمكىندىك جاسالۋدا. شەتەل­دەر­مەن قارىم-قاتىناس تا ءوز نا­تي­جەسىن بەرىپ كەلەدى. عا­لىم­دا­رىمىزدىڭ اشقان جاڭالىقتارى اينالىمعا ەنە باستاپتى. قورى­تىندىلاي كەلگەندە ايتارىمىز, عىلىم مەن بىلىمدەگى جۇمىستىڭ ناتيجەسى قۇپتالسا, جاڭاشىلدىق جاقسى قورىتىندى بەرەرى داۋ تۋدىرمايدى. مۇنى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءوسۋ جولىنان ايقىن اڭعارامىز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازبا بايلىعى جوق بولسا دا عىلىم مەن ءبىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرگەن ەلدەردىڭ اقىل-ويمەن وركەنيەت كوشىنىڭ الدىندا كەلە جاتقانىن قاداپ ايتۋى تەگىن بولماسا كەرەك. 

سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»