سوڭعى جەتپىس جىلدان بەرى الەمدە بارىنشا بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان ءىرى قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى, ول – الەمدىك كوشى-قون ماسەلەسى. ەگەر 1960 جىلدارى الەمدە 3,2 ملن ميگرانت بار دەپ ەسەپتەلسە, 1995 جىلى بۇل كورسەتكىش 35 ملن ادامعا جەتىپ ۇلگەردى. ياعني 35 جىلدىڭ وزىندە عانا 10 ەسەدەن استام كورسەتكىشكە وسە ءتۇستى.
ەگەر سوڭعى دەرەكتەرگە كوز سالساق, وسى قارقىننىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقاندىعىن كورەمىز. بۇۇ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ 2013 جىلدىڭ قىركۇيەگىندەگى مالىمەتى بويىنشا الەمدەگى ميگرانتتار سانى 232 ملن ادامعا جەتسە, 2017 جىلى 258 ملن ادامدى قۇراعان. ءسويتىپ عاسىر باسىنداعى (2000 جىلعى) كورسەتكىشتىڭ وزىنەن 49 پايىزعا وسكەن. ەگەر 2000 جىلى ميگرانتتاردىڭ الەم حالقىنداعى ۇلەس سالماعى 2,8 پايىزدى قۇراسا, 2017 جىلى ول 3,4 پايىزعا جەتىپ وتىر.
قازىرگى كۇنى حالىقارالىق دەڭگەيدە ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسيالاردىڭ ءۇش ءتۇرى بەلەڭ الا تۇسۋدە. ونىڭ ءبىرىنشىسى مەن ەكىنشىسى تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە قاتىستى بولسا, ءۇشىنشى تۇرىنە ناق وسى حالىقارالىق جۇمىس كۇشتەرىنىڭ قوزعالىسى, ياعني حالىقارالىق ەڭبەك ميگراتسياسى كىرىپ وتىر. ءسويتىپ قازىرگى كۇنى مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىنە تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى عانا ەمەس, جۇمىس كۇشتەرىن دە ەكسپورتتاي باستادى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ەكسپورتتىڭ وسى ءۇش ءتۇرىنىڭ ىشىندە ولاردى جىبەرگەن ەلگە ەڭ پايدالىسى ەڭبەك كۇشتەرىنىڭ ەكسپورتى ەكەن. ماسەلەن, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, ەگەر تاۋارلار ەكسپورتىنان تۇسەتىن ناقتى پايدانىڭ كولەمى ورتا ەسەپپەن 20 پايىزدى, قىزمەتتەر ەكسپورتىنان تۇسەتىن ناقتى پايدانىڭ كولەمى 50 پايىزدى قۇرايتىن بولسا, جۇمىس كۇشى ەكسپورتىنىڭ پايداسى بۇلاردان اناعۇرلىم مول كورىنەدى. وسىعان مىسال رەتىندە يۋگوسلاۆيا جاعدايىن الىپ قاراستىرايىق. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى وسى ەل ءار جىل سايىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتىنان 10 ملرد دوللار كىرىس قاراتىپ كەلگەن. وسىدان تۇسكەن ناقتى پايدانىڭ كولەمى شامامەن العاندا 2,5 ملرد دوللاردى قۇراعان. ال, جۇمىس كۇشىنىڭ ەكسپورتىنان اتالعان ەلگە جىلما-جىل 3,5 ملرد دوللار قارجى قۇيىلىپ وتىرعان. سونىمەن قاتار يۋگوسلاۆيالىقتار ءوز ەلىنە ورالعان كەزدە تاعى وسىنشاما قارجىنى قالتاسىنا سالىپ اكەلگەن. ءسويتىپ يۋگوسلاۆيانىڭ ەڭبەك كۇشىن ەكسپورتتاۋدان تۇسىرەتىن جىلدىق پايداسى تاعى دا ەكى ەسە ءوسىپ, 7 ملرد دوللاردى قۇراعان.
تاعى ءبىر مىسال. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىنا تامان ەگيپەت ەلى سۋەتس كانالىن پايدالانۋدان جىلىنا 970 ملن دوللار, تۋريزمنەن 600 ملن دوللار پايدا تاۋىپ تۇرسا, باسقا ەلدەرگە بارىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان ازاماتتارىنىڭ اۋدارىمدارىنان 3 ملرد دوللار پايدا قاراتىپتى. ال يەمەن رەسپۋبليكاسىندا وسى ەل ەميگرانتتارىنىڭ جىبەرگەن سالىمدارىنىڭ كولەمى ەكسپورتتىڭ باسقا تۇرلەرىنەن تۇسەتىن قارجىدان 30 ەسە اسىپ تۇسكەن.
سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ دا حالىقارالىق ەڭبەك كۇشتەرىنىڭ قوزعالىسىنا بەلسەندى تۇردە تارتىلا باستاعاندىعىن بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كورشىلەس وزبەكستان مەن قىرعىزستان ەلىنىڭ ازاماتتارى كوپتەپ كەلىپ جۇمىس ىستەسە, بيىلعى جىلى ءوز ەلىمىزدىڭ ادامدارىنىڭ شەتەلدەرگە كەتۋ وقيعاسى بەلەڭ الدى. ماسەلەن, 2017 جىلدىڭ ون ايىندا ەلىمىزگە 11 900 ادام تۇراقتى تۇرۋعا كەلسە, 28 200 ادامنىڭ سىرتقا كەتكەنى ءمالىم بولدى. كەتكەن ادامداردىڭ 5 مىڭعا جۋىعى – ينجەنەرلەر, 2700-ءى – ەكونوميستەر, 1700-ءى مۇعالىمدەر بولىپ شىقتى. ساراپشىلار ەڭبەك جاسىنداعى قاجەتتى ماماندىق يەلەرىنىڭ كەتۋى ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ۇلكەن شىعىن ەكەندىگىن ايتىپ وتىر. ويتكەنى ولاردىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە, مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرۋىنە ەداۋىر قارجى جۇمسالعاندىعى بەلگىلى. مىنە, وسى جۇمسالعان قارجى ەندى باسقا ەلدەردىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
دەگەنمەن تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار ەكەندىگىن دە ەستەن شىعارماعاندىعىمىز ابزال. وسى كەتكەن ادامداردىڭ ءبىرازى دامىعان ەلدەرگە بارىپ جۇمىس ىستەپ, جاقسى تاجىريبە جيناقتاپ, كۇنى ەرتەڭ قازاقستانعا قايتا ورالۋى مۇمكىن. ويتكەنى دامىعان ەلدەردە جالاقى جوعارى بولعانىمەن, ولاردىڭ ەڭبەك نارىعىندا باسەكەلەستىك تە كۇشتى. ال قازاقستان بولسا, ءالى تولىق اشىلماعان مۇمكىندىكتەردىڭ ەلى. جاقسى ءبىلىم مەن تاجىريبە بولسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءالى يگەرىلمەگەن بايلىق كوزى ۇشان-تەڭىز دەۋگە بولادى.
سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»