قازاقستاننىڭ جاڭا ساياسي بەلەستەرى

اۋقىمى كەڭەيگەن ۇيىم

استاناعا 2017 جىلدىڭ 8-9 ماۋسىم كۇندەرى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا (شىۇ) مۇشە مەملەكەتتەر باس­شى­لارى جينالدى. الەم نا­زارىن اۋدار­عان سول سامميت بارىسىن­دا ءۇندىس­تان مەن پاكىستان ۇيىم­عا تو­لىق­قاندى مۇشە بولىپ قابىل­داندى. 

ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اشىلۋ كۇنىمەن ورايلاستىرىلا وتكى­زىلگەن جيىنعا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ توراعالىق ەتتى. ال­قالى جيىنعا قحر, رەسەي, وزبەكستان, قىر­عىزستان, تاجىكستان پرەزيدەنتتەرى, شىۇ بايقاۋشى مەملەكەتتەرى: اۋعان­ستان, موڭعوليا, بەلارۋس ەلدەرىنىڭ باس­شىلارى جانە يران سىرتقى ىستەر ءمي­نيسترىنىڭ ورىنباسارى, سونداي-اق ءۇن­دىستان مەن پاكىستاننىڭ پرەمەر-مي­نيسترلەرى, بۇۇ, شىۇ باس حاتشىلارى, اوسشك اتقارۋشى ديرەكتورى جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.

ەلباسى سول جيىندا شىۇ-نىڭ حا­لىق­ارالىق تۇرعىدان مويىندالىپ, كوپ سا­لالى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ءتيىمدى قۇرى­لىمىنا اينالعانىن اتاپ ءوتتى.  – ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ەلدەرىمىز اراسىنداعى ەكونو­مي­كالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى ىلگەرىلەتۋ جانە مادە­ني-گۋمانيتارلىق ىنتى­ماق­تاستىق­تى كەڭەيتۋ جولىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. شارتتىق-قۇقىق­تىق با­زا قالىپتاستى. ۇيىمنىڭ بەرىك ينستي­تۋتتىق نەگىزى جاسالىپ, ايماق­تىق جانە جا­ھاندىق ىقپالى ارتىپ كەلەدى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

سامميتتە قحر توراعاسى سي تسزين­پين شىۇ جۇمىسىن جوعارى قار­قىنمەن جان-جاقتى دامىتۋداعى قازاق­ستاننىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىن جوعارى باعا­لاي كەلىپ, قىتاي ۇيىم اياسىنداعى بار­لىق ارىپتەستەرىمەن تىعىز قارىم-قاتى­ناس ورناتۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. 

رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين جيىندا شىۇ-عا ءۇندىستان مەن پاكىس­تان­نىڭ مۇشە بولۋى ماڭىزدى وقيعا ەكە­نىن, بۇل قادام ۇيىمنىڭ ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالالارداعى قۋاتى مەن ىقپالىنىڭ ارتا تۇسۋىنە مۇم­كىندىك بەرەتىنىن ءسوز ەتتى. سون­داي-اق ۆ.پۋتين سيريا داعدا­رى­سىن رەت­تەۋگە قاتىستى استانا پرو­تسە­سىنە جوعارى باعا بەردى. 

بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتتەريش حالىقارالىق قاۋىپ­سىز­دىك­تى قامتاماسىز ەتۋ, تەرروري­زم مەن ەكسترەميزم سياقتى قاتەر­لەر­مەن كۇرەسۋ باعىتىندا شىۇ كوپ­تە­گەن جۇمىستار اتقارىپ وتىر­عا­نىن جەتكىزدى.

قورىتا ايتقاندا, 2017 جىلى اس­تانادا وتكەن شىۇ-نىڭ بۇل ءسا­م­ميتى الەمدىك قوعامداستىق شە­جى­رەسىنە وزىندىك ەرەكشە مازمۇ­نىمەن جازىلىپ قالدى.

يسلام الەمىن ۇيىستىرا تۇسكەن ەلەۋلى وقيعا

ەلوردادا 2017 جىلدىڭ 10-11 قازانىندا يسلام ىنتىماق­تاس­تىعى ۇيىمىنىڭ عىلىم جانە تەح­نولوگيالار جونىندەگى ءبىرىنشى ءسام­ميتى ءوتتى. الەم نازارىن وزىنە اۋ­دارعان, مەملەكەت باسشى­سى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ باستا­ما­­سىمەن وتكەن سامميتكە 15 مەم­لە­كەتتىڭ باسشىلارى مە­ن ۇكىمەت باسشىلارى, 37 ەلدىڭ دەلەگاتسياسى, 30 حالىقارالىق ۇيىم­نىڭ باسشىلارى مەن وكىل­دەرى قاتىستى. 

جيىننىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز سويلەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ يسلام مەن باتىس وركەنيەتتەرى اراسىنداعى دوس­­تىق ديالوگقا دانەكەر بولىپ وتىر­عانىن ايتا كەلىپ, قازىرگى تاڭ­دا مۇسىلمان ۇمبەتى بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان سىن-قاتەرلەرگە توقتالدى. 

– بىرىنشىدەن, ەكسترەميستىك جا­نە تەررورلىق ۇيىمدار كە­ڭى­نەن ەتەك الۋدا. ولاردىڭ لاڭ­كەستىك ارە­كەت­تەرىنىڭ ناتيجە­سىندە, ءبىرىنشى كەزەكتە مۇسىلمان الەمى ەلدەرىنىڭ ازا­ماتتارى زارداپ شەگىپ وتىر. ەكى­ن­شىدەن, يسلاموفوبيالىق پى­كىر قوعام ىشىندە كەڭ تارالۋدا. با­تىس ەلدەرىندە مۇسىلماندارعا قار­­سى قىلمىستىق ارەكەتتەر جىل ساي­ىن كوبەيىپ بارادى, – دە­دى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سون­داي-اق قازاقستان پرەزيدەنتى 1,5  ميللياردتان استام ادام­دى بى­رىكتىرەتىن يسلام الەمى بۇ­گىندە اۋىز­­بىرلىك تانىتا الماي وتىر­عا­نىن, مۇسىلماندار ارا­سىن­دا­عى بى­تىراڭقىلىق پەن كون­فەس­­سيا­عا ءبو­لىنۋدى سىرتقى كۇش­تەر ءوز مۇد­دە­سىنە ءساتتى پايدالا­نىپ جۇ­ر­گەنىن ءسوز ەتتى.

جيىن بارىسىندا ءسامميتتىڭ قو­رىتىندى قۇجاتى – استانا دەك­لاراتسياسى قابىلداندى. ءححى ع­اسىرداعى قوعام ومىرىندە عى­لى­منىڭ ىقپالىنىڭ ارتۋى بار­شا ادام­­زات ءۇشىن ماڭىزدى ەكە­نىن اتاپ كورسەتكەن ەلباسى اس­تا­نا دەك­­لاراتسياسىنىڭ قا­بىل­دا­نۋى سول بىرلىگىمىزدىڭ دالەلى بو­لۋ­عا ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى. وتى­رىس تۇ­ي­ىندەلەر تۇستا نۇر­سۇل­تان نا­زار­­­باەۆ يسلام ىن­تى­ماق­تاس­تىعى ۇي­­ىمىنىڭ باس حاتشىسى­مەن بىر­­گە يسلام ەلدەرىنىڭ كور­نەك­تى عا­­لىمدارىن عىلىم مەن تەحنو­لو­گيا­­لاردى دامىتۋعا قوسقان ۇلە­سى ءۇشىن بەرىلەتىن ارناۋلى سىي­لىق­پەن ماراپاتتادى. 

الەم مويىنداعان باستاما

ەلى­مىزدە 2017 جىلى سيريا داع­دارىسىن رەتتەۋگە بايلانىس­تى استانا پروتسەسى اياسىندا مۇددەلى تا­راپتاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كە­­لىسسوزدەردىڭ 8 راۋندى ءوز دەڭ­گەي­ىندە ۇيىمداستىرىلدى. جىل­دىڭ ايتۋلى وقيعالارىنىڭ ءبىرى رە­تىندە اتالعان بۇل شارالار ءوزى­نىڭ وڭ ناتيجەسىن بەرىپ, حا­لىق­ارا­لىق قوعامداستىق تاراپى­نان جو­عارى باعاعا يە بولدى. وسى­ناۋ سايا­سي ءمانى زور كەلىس­سوز­د­ەر­دىڭ ءوتۋى ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زار­­باەۆتىڭ باستاماسى نەگى­زىندە جۇ­زەگە استى. 

استانا پروتسەسىنە كەپىلگەر مەملەكەتتەر: رەسەي, يران, تۇركيا ەلدەرىنىڭ, سيريا ۇكىمەتى مەن قارۋلى وپپوزيتسيا وكىلدەرىنىڭ, بۇۇ, اقش دەلەگاتسيالارىنىڭ بەل­سەنە قاتىسۋى بۇل شارانىڭ بە­دەلىن ارتتىردى. سونداي-اق سي­ريا جانجالىنا قاتىستى وزەكتى ما­سە­ل­ەلەردى شەشۋ ماقساتىنداعى كە­لىس­­سوزدەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن حا­لىق­­ارا­­لىق قوعامداستىقتىڭ استانا الا­ڭىن تاڭداۋى الەم ەل­دەرىنىڭ ەلى­مىز­گە دەگەن قۇرمەتى مەن سەنىمىنىڭ جوعارى ەكەنىن انىق اڭعارتتى.

قورىتا ايتقاندا, استانا پرو­­تس­ەسىنىڭ ناتيجەسىندە سيريا­داعى احۋال ءبىرشاما تۇراقتالدى. سوندىقتان دا ءبىز 2017 جىلى وتكەن استانا پروتسەسى شەڭبەرىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ بارلىعىن بەيتاراپ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق جا­نە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى نى­عايتۋداعى ماڭىزدى ءرولىن كور­سەتكەن ءىرى ساياسي وقيعا دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. 

جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان»