ەلىنە قادىرى ارتقان ازامات زەينوللا الشىمباەۆ حاقىندا

ول الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكانى جوسپارلاۋ فاكۋلتەتىن 1970 جىلى ءتامام­داپ, «وزەنمۇنايگاز» باسقارماسى جۇيەسىندە تسەحتىڭ ينجەنەر-ەكونوميسى, باسقارمانىڭ ەكونوميكانى جوسپارلاۋ بولىمىندە ينجەنەر-ەكونوميست بولىپ جۇمىسىن باس­تاپ, قۇرىلىس وبەكتىلەرىن جوبالاۋ-سمەتالىق بيۋروسىن باسقارادى. وسى تۇستا ەڭبەكتەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ, قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن ين­جەنەر-مۇنايشى ماماندىعى بويىنشا ءبى­تىرىپ, ماڭعىستاۋ ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرى بولىپ تابىلاتىن مۇناي سالاسىنىڭ دا ماماندىعىن يگەرىپ الدى. قالا باسشىلارى جاس جىگىتتىڭ ءوز ىسىنە وتە جاۋاپتى, تىندىرىمدى ەكەنىن, اسى­رەسە قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارا­لاسىپ, ءوزى قاتارلاس جاس­تاردى جاس­تىق جالىنىمەن ءۇيىرىپ اكەتەتىنىن باي­قاپ, ونى قالالىق جاستار ۇيىمىنا قىز­مەتكە شاقىرادى. وسىلاي, زەينوللا ال­شىمباەۆتىڭ قوعامدىق-ساياسي جۇمىسى باستالىپ كەتەدى. 

ول العاشىندا جاڭاوزەن قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىنشى, سوڭىنان ءبى­رىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. جىگەرلى جاستىڭ الىسقا شابار جۇيرىك ەكەنى وسى تۇستا-اق بايقالىپ قالىپ ەدى. كوپ ۇزاماي-اق زەينوللا ماڭعىستاۋ وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىن­شى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. وندا زەي­نول­لانىڭ جاستارمەن جۇمىستاعى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى جارقىراي كورىندى. ول جۇمىسشى جانە اۋىل جاستارى ماسەلەلەرىمەن, وزەن, جەتىباي كەن ورىندارىنا, قازاق گاز وڭدەۋ, اقتاۋ­داعى پلاستيكالىق ماسسالار زاۋىت­تا­رى­نىڭ قۇرىلىستارىنا جانە بو­زاشى جار­تىارالىنداعى, ت. ب. مۇناي كاسىپ­شىلىكتەرىن يگەرۋ سياقتى وبلىستىڭ ما­ڭىز­دى حالىق شارۋاشىلىعى جۇمىستا­رىنا جاستاردى تارتۋ ىستەرىمەن تىكەلەي اي­نالىستى. 

1981 جىلى وبلىستىق پارتيا كوميتەتى زەينوللانى پارتيالىق جۇمىسقا تارتتى. اۋەلى ماڭعىستاۋ بارلاۋ-بۇرعىلاۋ باسقارماسى پارتيا كوميتەتىنىڭ, ودان سوڭ جاڭاوزەن قالالىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس جونىن­دەگى ەكىنشى, مۇنايلى اۋدانىنىڭ ءبىرىن­شى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. مۇ­ناي­لى اۋدانىن باسقارعان كەزىندە ماڭعىستاۋداعى بەلگىلى قالامقاس جانە قاراجانباس مۇناي كەن ورىندارىن يگەرۋدە ىسكەرلىك قابىلەتى تاعى ءبىر قىرىنان كورىندى. مۇناي كاسىپشىلىكتەرى الىس قاشىقتىقتا ورنالاسقان, سوندىقتان جۇمىس اۋىسىمدىق تارتىپپەن جۇرگىزى­لەدى. وسىنداي قيىن جاعدايلارعا قارا­ماس­تان, زور ۇيىمداستىرۋشىلىق تانىتىپ, بوزاشىدان ۇكىمەت ديرەكتيۆاسىندا كورسەتىلگەن مەجەدەن جوعارى – 5,6 ملن توننا مۇناي وندىرىلۋىنە قول جەت­كىزدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 1985 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىستىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ونەركاسىپ جونىندەگى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. 

زەينوللا تۋرالى «بولاشاعى زور, جاس ساياسي باسشى» دەگەن پىكىر قالىپتاسا باس­تادى. ونىڭ بۇدان كەيىنگى ءوسۋ جولدارىنا قاراساڭىز كوز الدىڭىزعا باسىندا باقىت قۇسى ۇيا سالعان زاڭعار بيىككە سەنىمدى, بەرىك باسپالداقپەن باتىل ورمەلەپ بارا جاتقان جىگەرلى جاس ساياساتشى ەلەس­تەر ەدى. 

1987 جىلى زەينوللا ماسكەۋگە كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ اپپارا­تىنا قىز­مەتكە شاقىرىلىپ, وندا پارتيالىق ۇيىمداستىرۋ جانە كادر ءبولىمىنىڭ, قيىر شىعىس, ءسىبىر سەكتورىندا جاۋاپتى ۇيىم­داستىرۋشى بولىپ قىزمەت اتقاردى. الىپ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ومبى جانە بايكال سىرتى – چيتا وبلىستارىنداعى ساياسي, ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا جاۋاپتى بولدى. بۇل ناعىز ساياسي قايراتكەر رەتىندەگى قالىپتاسۋ, كەمەلدەنۋ جىلدارى بولدى. وسى قارساڭدا بۇكىل ەلدى دەموكراتيا جالىنى شارپي باستادى. ءامىرشىل جۇيەنىڭ قيۋى قاشىپ, سىر بەرگەنى بايقالدى. بۇكىل ەلدى ءدۇر سىلكىندىرگەن ايتۋلى جيىندار ءجيى-ءجيى وتكىزىلەتىن بولدى. زەينوللا دا وسى ىستەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. ايگىلى XIX پارتيا كونفەرەنتسياسىن, كسرو حالىقتارىنىڭ ءى-ءىى-ءىىى, رسفسر حالىقتارىنىڭ ءى سەزدەرىن دايىنداپ, وتكىزۋگە قاتىستى. كوكپ-نىڭ XXVII سەزىنە قازاقستاننان دەلەگات بولىپ سايلانىپ, قوعامدى دەموكراتيا­لاندىرۋ باعىتىنداعى سەزد قارارىنا قولداۋ كورسەتتى. 

1990 جىلدىڭ تامىزىندا ەل باسشى­لى­­عىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ماڭعىستاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكونوميكانى رەفورمالاۋ, سىرتقى ەكونو­مي­كالىق بايلانىستاردى دامىتۋ, مۇ­ناي ونەركاسىبىنە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسە­لەلەرىنە باسشىلىق جاسايتىن ەكىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى.

ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ەركىن ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋعا ىقپال ەتۋ جونىندەگى قور­دىڭ پرەزيدەنتى بولدى. 1991-1992 جىلدارى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولا ءجۇرىپ, شارۋاشىلىقتى قايتا قۇرۋ, رەفورمالاۋ جۇمىستارىنا باسشىلىق جاسادى. وسى قارساڭدا پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن باسشى كادرلاردى شەتەلدەرگە وقۋعا جىبەرۋ باستالدى. زەينوللا دا تمد ەلدەرىنەن ارنايى ىرىكتەلگەن باسشى قىزمەتكەرلەر قاتارىندا اقش-قا جول تارتتى. امەري­كانىڭ بوستون قالاسىنداعى ماسساچۋسەتس ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ, قارجى, بانك جۇيەسى, مەنەدجمەنت, ماركەتينگ جانە ەركىن رىنوك ۇيىمداستىرۋدىڭ قىر-سىرلارىن مەڭگەردى. ەلگە ينۆەستيتسيا تارتىپ, ەلى­مىز­دىڭ وڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ جو­­لىندا سول جاقتا ءبىراز جىل قىزمەت ەتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. سول ارادا زاكەڭدى اقش-تاعى تەحاس شتاتىنىڭ حيۋستون قالاسىنداعى «Anglo-Dutch Petroleum International» كومپانياسى شەتەل ينۆەستيتسيالارى جونىندەگى دي­رەك­تورلىق قىزمەتكە شاقىرادى. جاڭا جاعداي, جاڭا جۇمىسقا ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە-اق توسەلىپ الدى. 2000 جىلى قىزمەتى جوعارىلاپ, وسى كومپانيانىڭ ۆيتسە- پرەزيدەنتى بولدى. وسى كومپانيادا قىزمەت جاساي ءجۇرىپ شەتەلدىك ماماندارمەن بىرگە قازاقستان مەن تمد ەلدەرىندەگى مۇناي كەن ورىندارىن يگەرۋدىڭ جوبالىق قۇجاتتارىن جاساقتاۋعا ارالاستى جانە وسى كەنىشتەردى يگەرۋگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندەگى تايۆان, يزرايل, رەسەي, رۋمىنيا, ۇلىبريتانيا, الجير, گرەكيانىڭ, سونداي-اق «قازمۇنايگاز», «وپيك», «حالليبۋرتون», «پەتروم», «شەلل», «بەيكەر حيۋز», «لۋكويل», «دەپەكي» جانە ت.ب. كومپانيالارمەن كەلىس­سوز جۇرگىزۋ پروتسەستەرىنە جانە اقش-تىڭ لۋيزيانا شتاتىنداعى «رونەك» كەن ورنىنىڭ ماركەتينگىلەۋ جۇ­­مىس­تارىنا تىكەلەي قاتىستى. ءسوي­تىپ زاكەڭ ەندى ءىرى كومپانيالاردى باسقارۋ جونىندەگى حالىقارالىق دەڭگەي­دەگى مامان دارەجەسىنە كوتەرىلدى. وسىن­داعى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ ۇلى داۋربەك پەن قىزى جاننا حيۋستون ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الدى.

شەتەلدە جاعدايىڭ بولىپ, اسىعىڭ الشىسىنان ءتۇسىپ تۇرعانمەن ەر-ازاماتقا تۋعان جەردىڭ ءجونى بولەك. اسىرەسە ءوزى جاعاسىندا تۋىپ-وسكەن قارت كاسپيدىڭ اساۋ تولقىنى, بالالىقتىڭ بال داۋرەنى وتكەن تاۋشىعىنىڭ تاۋلارى ەسىنە تۇس­كەن­دە جۇرەك شىم ەتە قالىپ, ءتاتتى مۇڭعا بەرىلە­تىن. جاسى كەلگەن اتا-انا دا ءجيى ەسكە ورالا بەرەتىن بولدى. ەلگە ورالۋعا بايلام جاسادى. ال, امەريكالىقتار اڭ-تاڭ. «زەينوللا مىرزا, سىزگە نە بولدى؟ بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ادامدارىنىڭ ارمانى – امەريكا, وعان ميلليونداردىڭ قولى جەت­پەي جۇرسە, ءسىزدىڭ ەلگە قايتامىن دەۋىڭىز قالاي؟ وسى جەردەگى ءومىرىڭىز جاق­سى ەمەس پە؟» دەيدى تاڭدانىسىپ. قى­رىق رۋدان قۇرالىپ, قىرىق ەلدەن باس قۇراعان, اتامەكەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن شىركىندەر زاكەڭنىڭ كوكىرەگىندەگى قوزداپ جاتقان ساعىنىشتى, پەرزەنتتىك پارىزدى قايدان ءتۇسىنسىن. 

ءبىر ينتەرۆيۋىندە «...مەنىڭ الدىما قوي­عان ماقساتىم, ءوزىم دە, بالالارىم دا, ءبىلىمىمىز بەن تاجىريبەمىزدى ەلگە سالۋ بولعاندىقتان, ءوز باستارىمىزعا پايداعا شەشىلەتىن بارلىق مۇمكىندىكتەردەن باس تارتتىق...» دەپ ايتقانداي, زاكەڭ 2004 جىلدىڭ جازىندا «قوش, امەريكا», دەپ ەلگە كەلدى. قاشاندا قايناعان ءومىردىڭ ورتاسىنا, حالىققا قىزمەت ەتۋگە اسىعاتىن ادەتىمەن كەلە-سالا پارلامەنت سايلاۋىنا ءتۇستى. ارينە, كوڭىلدە كۇدىك تە جوق ەمەس ەدى. بىراق, ەلدىڭ ازامات ەرگە دەگەن ىقىلاس-نيەتتەرى قاز قالپىندا ەكەن. ۇمىتپاپتى, كەرىسىنشە قۇشاق جايا قارسى الىپ, قولداۋ كورسەتتى, سەنىم ءبىلدىردى. ءسويتىپ ءماجىلىس دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. 

پارلامەنتتىڭ 3-ءشى جانە 4- شاقىرى­لىمى وتىرىستارىندا زەينوللا ەڭ بەل­سەندى دەپۋتات رەتىندە ەستە قالدى. زا­كەڭنىڭ ەكونوميكا ماسەلەلەرىنە جۇيرىك­تىگىن ارىپتەستەرى دە مويىنداپ, كوپ رەتتە ونىڭ پىكىرلەرىمەن ساناسىپ, اقىل­داسىپ وتىراتىن. پارلامەنت وتىرىستارىندا قانداي ماسەلە قارالسا دا زاكەڭ سول جاعدايدىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنا قا­تىس­تىلىعىن جادىنان ءبىر ءسات شىعار­ماي, ماسەلە كوتەرىپ, سۇراۋ سالىپ وتىردى. ايماقتىڭ جانە ەلىمىزدىڭ اكتۋالدى ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە ۇكىمەتكە, ونىڭ قۇرىلىمدارى باسشىلارىنىڭ اتىنا ءوز باستاماسىمەن – 79, ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ 100-دەن استام دەپۋتاتتىق سا­ۋال­دار مەن ۇسىنىستارىن جولدادى. 

وسىنداي قىزمەتتىڭ ارقاسىندا جاڭا­وزەندەگى «راحات» شاعىن اۋدانى مەن تەڭگە, ماڭعىستاۋ كەنتتەرىندە, اتامەكەن سەلوسىندا جاڭا مەكتەپتەر, جەتىبايدا اۋرۋحانا مەن ەمحانا عيماراتتارى بوي كوتەردى. اقتاۋ قالاسىنداعى ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ باس عيماراتىن سالۋ تۋرالى باس­تا­ما كوتەرىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­تەن قارجى بولدىرۋگە قول جەتكىزدى. ماڭعىشلاق ستانساسىندا دەر­بەس اكىم­شىلىگى بار «ماڭعىستاۋ تاسىمالداۋ بولىمشەسىن» قۇرۋ, استانا–ماڭ­عىس­تاۋ تىكەلەي پويىزىن جۇرگىزۋ, «استانا–اقتاۋ» باعىتىنا ۇشاق ۇشقىزۋ, اقتاۋ حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ ين­فرا­قۇرىلىمدارىن كۇردەلى جوندەۋ جانە رەكونسترۋكتسياسى مەن «وزەن–تۇرىك­مەنستان–يران» تەمىر جول جانە «قى­زىلساي – شوپان اتا – وعىلاندى» اۆتوكولىك جولىنا, «قوشقار اتا» ۋلى كولىن رەكۋلتيۆاتسيا جاساۋعا, اقتاۋ قالاسىن­دا كەمتار بالالارعا مەكتەپ-ينتەرنات سال­­دى­رۋعا قارجى ءبولدىرۋ جانە ت.س.س. ۇسى­نىس­تارى ۇكىمەتكە جولدانىپ وڭدى شەشىمىن تاپ­قانىن جالعاستىرىپ ايتا بەرۋگە بولادى. 

زاكەڭنىڭ ءتۋابىتتى تەكتى قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى – قاراپايىمدىعى. اسىرەسە جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرگە ءتان بولىپ كەلەتىن مانساپقورلىق پەن تورەشىلدىك ونىڭ بويىندا اتىمەن جوق. ءماجىلىس دەپۋ­تاتى بولىپ جۇرگەن جىلدارىندا وعان وبلىستىڭ بارلىق تۇكپىرىنەن كومەك سۇرا­عان, ۇسىنىس-پىكىر ايتقان حاتتار تولاس­سىز كەلىپ جاتاتىن. ال, زاكەڭ وزىنە بىت­كەن ۇقىپتىلىعىمەن ولاردىڭ بىردە-بىرەۋىن ەسكەرۋسىز قالدىرمايتىن. اسىرەسە زاڭ­سىزدىق­قا جول بەرىلىپ, ورىن­سىز ءجابىر كور­گەن ادامداردىڭ ەسە­سىن تۇگەندەپ, زاڭ­­د­ى­لىقتى قالپىنا كەل­تىرۋگە ايانباي كىرىسەتىن. 

زەينوللا الشىمباەۆتىڭ ۇزاق جىلدار­عى ادال ەڭبەگى زايا كەتكەن جوق. ول ەلىمىزدىڭ «قۇرمەت», كسرو-نىڭ «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى­نىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن, بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. جاڭاوزەن قالاسى, مۇنايلى اۋدانى جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. 

ەلىنە قىزمەت ەتكەن ەرىن ەلى قاشاندا ارداقتاي بىلگەن عوي. ونداي باقىت زا­دى بولەك زەينوللا سياقتى ۇلداردىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلعان شىعار. دەپۋ­تاتتىق قىزمەتى اياقتالعاننان كەيىن دە ول قوعام كوزىنەن تاسادا قالعان جوق. ينۆەستيتسيا سالاسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مامانى رەتىندە استانا كاسىپكەرلەر كەڭەسىنىڭ قۇ­را­مىندا قىزمەتىن جالعاستىرۋدا. رەس­پۋب­لي­كالىق «بايتاق بولاشاق» ەكولو­گيا­لىق اليانسى ورتالىق كەڭەسىنىڭ دە مۇشەسى. 

ال ىستەلگەن ءىس, اتقارىلعان شارۋا­لار­ ادامنىڭ ومىرىندە قالعان ءىزى دەسەك,­ سوعان جىلدار وتە بۇرىلىپ قاراپ,­ ەسىنە ءتۇسىرىپ, ەل نازارىن اۋدار­عان­دارىن جازىپ, كورگەنى مەن بىلگەنىن كەيىنگى تولقىن جاستاردىڭ ءومىر ساباعىنا جالعاستىرۋ نيەتىندە «امانات ارقالاعان جىلدار» اتتى ەكى تومدىق جيناعىن شىعاردى. ء«ومىر – وزەن», كۇن ارتىنان كۇن, جىل ارتىنان جىل زاۋلاپ كۇنى كەشەگى جاستاردىڭ جالىندى جەتەكشىسى زەينوللا دا بۇگىن 70-كە اياق باستى. جۇيرىك ۋاقىت دەگەنىمىز انە, سول! بىراق, ول وتكەنىنە ەش وكىنبەيدى. سوڭىندا ءوزى ءجۇرىپ وتكەن ونەگەلى وتكەلدەر جاتىر.

ىرزا وڭعارباي, قازاقستان جۋرناليستەر  وداعىنىڭ مۇشەسى