سوناۋ وتىزىنشى جىلدارى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى قىزمەتىن اتقارعان ءارى ۇلت رۋحانياتىنىڭ جاناشىرى بولا بىلگەن تەمىربەك جۇرگەنوۆ ەدى. وسى ورايدا وتىزىنشى جىلدارى قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ جانە وقۋ-اعارتۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن تاريحي تۇلعانىڭ ساحنالىق وبرازى ەڭ العاش رەت بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «تەمىر ناركوم» تاريحي دراماسى ارقىلى سومدالعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. جاقىندا اتالعان تۋىندى تاحاۋي احتانوۆ اتىنداعى اقتوبە وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ ساحناسىندا قويىلدى.
دراماتۋرگيالىق جانردىڭ تەك وزىنە عانا ءتان ەرەكشەلىگى مەن وعان ارقاۋ بولىپ تارتىلعان وقيعالار مەن قۇبىلىستاردىڭ وزىندىك بەرىلۋ ءپىشىنى بولاتىنى تابيعي جايت. مۇندا پوۆەست نەمەسە رومانداعىداي اياقتى كەڭ جازىپ, كەڭ كوسىلىپ وتىرا المايسىز. ونى ساحنا تابيعاتى كوتەرمەيدى. ساحنا تەك وزىنە عانا ءتان مىنەزبەن كورەرمەنىن باۋراي الادى. سونداي-اق كيەلى ساحنا دراماتۋرگيالىق تۋىندىنىڭ اۆتورى مەن ونىڭ قويۋشى رەجيسسەرىنەن تەك ءوزىنىڭ تابيعاتىنا ءتان شەشىم قابىلداۋدى, وسى ارقىلى كورەرمەندەرگە وتكىر الەۋمەتتىك وي تاستاۋدى تالاپ ەتەدى.
تەمىربەك جۇرگەنوۆ 1937 جىلدىڭ 3 تامىزى كۇنى «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان ايىپپەن ۇستالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن تراگەديالىق تۇلعا. ونىڭ بۇعان دەيىنگى ءومىربايانى مەن ەل ءۇشىن اتقارعان ەرەن ەڭبەگىن ساحناعا سىيعىزۋ ەش مۇمكىن ەمەس. ءارى بۇلاي جاساۋ ءتىپتى دە شارتتى بولا قويمايدى. وسىنداي جاعدايدا ر.وتارباەۆتىڭ ۇلت جاناشىرىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ بەلگىلى ءبىر تۇسىنا عانا ارقاۋ جاساعانىنا جانە وقيعانىڭ شارىقتاۋ شەگى مەن كۋلميناتسيالىق بولىگىنە باسىمدىق بەرگەنىنە ەرىكسىز كەلىسەسىز. ايتپەسە ساحنالىق وبرازدار اشىلماي قالۋى دا مۇمكىن ەكەنىن اۆتور الدىن الا تۇيسىنگەن سىڭايلى.
ەڭ باستىسى قويىلىمنىڭ باستى كەيىپكەرىنىڭ قازاق مادەنيەتى مەن رۋحانياتىنىڭ ىرگەسىن كوتەرۋ ىسىندەگى باتىل ءىس-قيمىلدارى باستى رولدەگى اكتەر نۇربولات وتەعۇلوۆتىڭ ورىنداۋىندا نانىمدى بەرىلگەن. بۇل ءرول حالىق زەردەسىندە ساقتالعان تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ سىرتقى تۇرىنە, بويى مەن سويىنا, ءتىپتى شاش قويۋ ۇلگىسىنە دەيىن وتە ۇقسايدى. ياعني ساحنالىق وبراز تاريحى تۇلعانىڭ ءبىتىم-بولمىسى مەن جاراتىلىسىنا جانە بيىك رۋحىنا ءبىرشاما جاقىن. باستى گەرويعا ءتان ءۇن مەن ەكپىن, قيمىل-قوزعالىس ناقتى ءىس-ارەكەت ساحنالىق بەينەنى تۇعىرلاندىرا تۇسكەندەي اسەر قالدىرادى.
تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى سەرجان امانقۇلوۆ پەن قويۋشى رەجيسسەر مەيرام حابيبۋللين زوبالاڭ جىلدار قاسىرەتىنە ساي ۇتقىر دا ۇتىمدى ساحنالىق شەشىمدەر تۋىنداتقانى دا سپەكتاكلدىڭ قۇندىلىعىن كوتەرە تۇسكەنىن تۇيسىندىك. اسىرەسە جۇرگەنوۆتىڭ جانارىنداعى جارقىل مەن ۇشقىن شاشقان وتتى بەرۋ كەزىندە الىنعان رەجيسسەرلىك تولىقتىرۋلار كورەرمەندى ەنجار قالدىرا المايدى. سونداي-اق قويىلىمنىڭ باس كەيىپكەرىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى مەن ءوزىن-ءوزى ۇستاي ءبىلۋى دە ونىڭ تابيعي ءارى شىنايى قالپىن تانىتىپ تۇر دەۋگە بولادى.
سپەكتاكلدەگى ەكىنشى ءبىر ەرەكشە ءرول تەمىربەكتىڭ زايىبى – دامەش. ونى دا ءساتتى شىققان وبرازدار قاتارىنا ويلانباي قويا الامىز. وسى ورايدا ءسال شەگىنىس جاساپ, تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ول ارىن ەشكىمگە ساتپاعان تەكتى تۇقىمنىڭ ۇرپاعى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا لەنيننىڭ قابىلداۋىنا ەكى رەت كىرىپ, قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن تالاپ ەتكەن ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ اعاسىنىڭ قىزى. ءبىر جاقسىسى ونىڭ وسى تالاپ-تىلەگى لەنيننىڭ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, قازاق جەرى بولشەكتەنۋ قاۋپىنە ۇشىراماعانى دا سول كەزدىڭ شىندىعى. ورەسى بيىك, رۋحى جوعارى, قانداي جاعدايدا دا ازاماتىنىڭ قولداۋشىسى مەن تىلەكشىسى بولا بىلگەن دامەش وبرازى قازاق ايەلىنە ءتان ورلىكتىڭ جارقىن بەينەسى. وسى ورايدا اكتريسا ايگۇل ورازالينا ارقىلى ءساتتى ساحنالىق كورىنىسىن تاپقان دامەش تۇلعاسىن – ەرەكشە تۇلعا دەۋىمىزدىڭ ابدەن ءجونى بار.
بۇگىنگى قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ حاس شەبەرى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «تەمىر ناركوم» تاريحي دراماسى تاريحي تۇلعالاردى توعىستىرعان تۋىندى بولۋىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. كىم جوق دەيسىز بۇل پەسانىڭ ىشىندە. سول جىلدارى قازاقستاندى باسقارعان لەۆون ميرزويان. وسى كەزەڭدە ماسكەۋدە وتكىزىلگەن قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ ونكۇندىگىنە بارعان جىر الىبى – جامبىل, ءسوز زەرگەرى – عابيت, حالقىمىزدىڭ كۇمىس كومەي ءانشىسى – كۇلاش, ونەردىڭ ورەن جۇيرىكتەرى – قانىبەك پەن قۇرمانبەك, مىڭ بۇرالا بيلەگەن ارۋ ءبيشى شارا دا وسىندا ءجۇر. وسى وشپەس بەينەلەر شوعىرىندا باستى كەيىپكەردىڭ كەسكىنى ءوزىنىڭ بيىك كوركەمدىك ساحنالىق دەڭگەيىنە كوتەرىلە تۇسەدى.
تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ۇلت رۋحىن اسقاقتاتۋ جونىندەگى سان قىرلى قىزمەتىن تەك ءبىر قازاقستانمەن شەكتەي سالۋعا بولمايدى. سونداي-اق ول تاجىكستاننىڭ قارجى, بۇدان سوڭ وزبەكستان ۇكىمەتىنىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى بولىپ قىزمەت اتقارعان. ونى سول كەزدەگى كازتسيك-ءتىڭ توراعاسى ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆتىڭ ۇسىنىسىنا وراي ميرزويان قازاقستانعا الدىرعان ەكەن. وعان عابيت مۇسىرەپوۆتى جىبەرگەن. سوندىقتان دا تاريحي درامادا تەمىربەك جۇرگەنوۆ ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى ءبىلىم مەن مادەنيەتتى دامىتۋ ىسىنە مول ۇلەس قوسقان تۇلعا رەتىندە كورىنگەن. قويىلىم جونىندە «جۇرگەنوۆ» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى ءسابي اڭساتوۆ وسىنداي وي-پىكىرىن العا تارتتى. اتالعان تاريحي تۇلعا جونىندە جازىلعان وزگە دۇنيەلەر مەن شىعارمالاردا ونىڭ اكەسى مەن اراداعى قارىم-قاتىناسى ءارتۇرلى نۇسقالاردا ايتىلاتىنى اڭعارىلادى. ال راحىمجان وتارباەۆ ساحنالاعان «تەمىر ناركومدا» اۆتور وزىنشە وي تۇيەدى. مۇندا باس كەيىپكەردىڭ اكەسى قارا (اكتەر اسەت ورازالين) تەكتى تۇلعا, ءوز زامانىنىڭ ادامى, ايبىندى اقساقال, اق-ادال ەڭبەگى جانە ماڭداي تەرىمەن ءبىر كىسىدەي داۋلەت جيا بىلگەن, ءىسى دە, ءسوزى دە كەسەك كەيىپكەر رەتىندە كورىنەدى.
قويىلىم كەزىندەگى اكە مەن بالانىڭ ءوزارا ءۇن قاتىسۋلارى وسى ديالوگتاعى قارا جۇرگەن ۇلىنىڭ ءتۇيىندى ءسوزى كورەرمەندى تەرەڭ ويعا قالدىرادى. ء«ۇستى-باستارىڭ جىلتىر, تىرلىكتەرىڭ بويامالى, شەكەلەرىڭە قونجيتا قوندىرعان باس كيىمدەرىڭنىڭ كۇنقاعارلارى دا تىم قىسقا ەكەن. ءسىرا, عۇمىرلارىڭ دا ۇزاققا بارا قويماس», دەيدى دە اكە بالاسىنىڭ ءۇيىنىڭ ەسىگىن تارس جاۋىپ شىعىپ كەتەدى. مۇنى تەمىربەكتىڭ اكەسى – قارانىڭ كەڭەس وكىمەتى مەن سوتسياليستىك جۇيەگە قارسى ايتقان ۇكىمى دەپ ۇعىنساق كەرەك. بۇعان بالاسى قانداي ءۋاج ايتارىن بىلمەي توسىلىپ تۇرىپ قالادى.
«ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا ارامىزدا ەشقانداي كىناسى مەن جازىعى جوق ادامعا ناقاق جالا جاۋىپ, ونىڭ تۇتقىنعا الىنۋىنا سەبەپشى بولىپ, اۋىزبىرشىلىگىمىزگە داق سالعاندار دا تابىلدى ەمەس پە؟ راحىمجاننىڭ قالامىنان تۋىنداعان تاريحي دراما وسىنداي ولقىلىعىمىزدى, وپاسىزدىق پەن ساتقىندىق كورىنىستەرىن تۇسپالداپ ۇعىندىرا بىلۋىمەن دە باعالى, قۇندى. رۋحاني تۇرعىدان جاڭعىرۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە وتكەننەن ساباق الار جايتتىڭ ءبىرى مىنە, وسىندا. تاريح تاعىلىمى, تاريحتان الىناتىن عيبراتتى دا وسى قاتارعا قويا الامىز» دەدى پرەمەرا اياقتالعاننان كەيىن گازەت ءتىلشىسىنىڭ ساۋالىنا وراي ەل زياتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانگەلدى ايتالى.
سپەكتاكلدەگى دەكوراتسيا قويۋشى-سۋرەتشى ءاسيا قۇمانالينانىڭ سول ءداۋىردىڭ تىنىسىن ءدوپ باسا بىلگەنىن بىلدىرەدى. رولدەردى ورىنداۋشىلاردىڭ قاي-قايسىسى دا وزىنە تيەسىلى وبرازداردى اشۋعا اجەپتاۋىر ۇمتىلىس جاساعانى دا ايقىن كورىنەدى. بۇل ءتۇيىندى نكۆد قىزمەتكەرلەرىنىڭ رولدەرىن ءساتتى ءارى شىنايى تۇردە شىعارعان اكتەرلەر داۋرەن نارمان, بەكجان قايروللين, قادىر قۇتتىباەۆ جانە بەكارىس احەتوۆكە قاتىستى دا ايتۋعا بولادى. قويىلىمنىڭ ەتەك-جەڭى مەن باس-اياعى جيناقى. قويۋشى-رەجيسسەر مەيرام حابيبۋللين جاس تا بولسا ءوزىنىڭ قابىلەت-قارىمىن جارقىراتىپ كورسەتە العانى تاعى ءبىر مەرەي. تاريحي دراماعا ارقاۋ بولعان وقيعالار مەن ونىڭ شارىقتاۋ شەگىن رەجيسسەر جۇيەلى تۇردە بەرە ءبىلىپتى. سونداي-اق رەجيسسۋراداعى باتىل ۇستانىم وبرازداردىڭ توبىرعا اينالىپ كەتپەي دارالانىپ, بولەكتەنۋىنە دە اسەرىن تيگىزگەن.
بۇگىنگى قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ بەلدى وكىلى راحىمجان وتارباەۆتىڭ تاڭداۋى ناق وسى تەمىربەك جۇرگەنوۆتەي تراگەديالىق تۇلعاعا ءتۇسۋى نەلىكتەن؟ بۇل ساۋالعا وراي قالامگەر ءوز وي-پىكىرىن بىلايشا جەتكىزدى:
– باس-اياعى نەبارى ون جىلدىڭ ارالىعىندا ۇلتىمىزدىڭ التىن قۇرساقتى انالارى سانجار اسفاندياروۆ, ساكەن سەيفۋللين, سۇلتانبەك قوجانوۆ, وراز جاندوسوۆ, تەمىربەك جۇرگەنوۆ, ۇزاقباي قۇلىمبەتوۆ, وراز يساەۆ جانە تۇرار رىسقۇلوۆ سەكىلدى ەلى مەن حالقىن شەكسىز سۇيە بىلگەن مەملەكەتشىل تۇلعالاردى تولعاتقان ەكەن. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا ەلدى ەل قىلۋعا ءارى ۇلتتى ۇيىستىرا بىلۋگە قىزمەت جاساي ءبىلدى. اتتەڭ, نە شارا؟! ءبارى دە وكتەمشىل, وزبىر ساياساتتىڭ قۇربانى بولدى. بۇعان سول كەزدەگى ىزعارىن توككەن توتاليتارلىق رەجىم وزبىرلىعى كىنالى دەي تۇرساق تا, ءبىز ءبارىمىز ولاردىڭ وشپەس رۋحتارى الدىندا اقتالا بىلۋگە ءتيىسپىز. قايتىپ, قالايشا اقتالماقپىز؟! قابىرعاممەن كەڭەسە كەلە, ونىڭ باستى ءبىر جولى تەمىربەك جۇرگەنوۆتەي قايراتكەر, اياۋلى ازامات جونىندە قالام سىلتەگەن ءجون دەپ ۇيعاردىم. وسى ماقساتىما جەتە الدىم با, جوق پا, ونىڭ ءادىل باعاسىن كورەرمەندەر بەرەدى دەگەن ويدامىن.
اقتوبەدە ءساتتى وتكەن, «تەمىر ناركوم» سپەكتاكلىنىڭ پرەمەراسى قالامگەردىڭ كوكەيىندەگى وسىنداي الاڭ كوڭىلدى سەيىلتە العانى انىق. تاريحي دراما مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلگىلەپ بەرگەن رۋحاني باعدارلاما اياسىندا ۇسىنىلعان.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە