ايگىلى ۋينستون چەرچيللدىڭ «تاريح ءبىز تۋرالى جاقسى ايتاتىن بولادى, سەبەبى ونى ءوزىمىز جازامىز» دەگەن ءسوزى بار ەكەن.
راسىندا, تاريحتى جاساۋ بار دا, ونى جازۋ بار. تاريحتى جاساعان تۇلعا رەتىندە چەرچيللدىڭ جازعاندارى ەۋروپانىڭ وتكەنىنە ۇڭىلگەن وقىرماننىڭ نازارىنان استە تىس قالعان ەمەس.
بۇل ونەگەلى ءۇردىس بىزگە جات ەمەس ەدى. كەشەگى اتاتۇرىك, بابىر, ودان ءارى بىلگە قاعان تۇگەل تۇركىنىڭ تۇپكى تاريحىن تاسقا قاشاپ جازعان. بەرىدە ءۇزىلىپ قالعان وسى ۇلاعاتتى ءداستۇردى ەلباسىمىز قايتا جاڭعىرتىپ وتىر.
بۇگىن ءبىزدىڭ قولىمىزعا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى جاڭا كىتابى ءتيدى. بىردەن ايتۋ كەرەك, بۇل كىتاپ ازاتتىقتىڭ اق تاڭىنداعى جاس مەملەكەتتىڭ العاشقى دەمىن, ءاربىر قادامىن, ەڭسەسىن تىكتەپ, قۇلاشىن قالاي جازعانىن ناقتى دايەكتەرمەن جيناقتاعاندىقتان, ونى تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ اتلاسى, جاڭا شەجىرەمىزدىڭ بوياۋ-بولمىسى تۇگەل قامتىلعان تۇتاس كارتيناسى دەۋگە بولادى.
ءبىز ادەتتە تاريحتى زەردەلەگەندە كەزەڭدەردى جىلدارمەن, داۋىرلەردى عاسىرلارمەن ولشەيمىز. كەيدە بۇل اتاۋلار ۋاقىتتىڭ ۇزاقتىعىمەن ەمەس, ماڭىزدى وقيعالارمەن دە ولشەنەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا, ءجۇز جىلعا بەرگىسىز شيرەك عاسىر تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ باستاۋى بولدى. بۇل كەزەڭ كىتاپتا « ۇلى ءداۋىر» دەپ اتالادى. وسى داۋىردە جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتتىڭ, جاڭا قوعامنىڭ بارلىق سالاسى ءوز تاريحىنىڭ العاشقى پاراعىن اشىپ, جەتىستىكتەرگە تولى جىلناماسى جازىلا باستادى.
قازاقستاننىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋى حرونولوگيالىق جانە جۇيەلى تۇردە قامتىلعان بۇل ىرگەلى ەڭبەكتە تاۋەلسىزدىك جىلدارىن جاڭعىرۋدىڭ ءۇش تولقىنىنا بالاعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەل تاريحىن كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىپ, ءاربىر سالانى جەكە-دارا قاراستىرادى.
ءبىز كىتاپتان وقيعالاردىڭ قالاي وربىگەنىن, شيەلەنىستى جايتتاردىڭ قالاي شەشىلگەنىن عانا ەمەس, ولاردىڭ تۇپكى سەبەبى مەن قيسىنىن دا تابامىز.
ەلىمىزدە ەڭ كوپ تالقىلاناتىن تاقىرىپتىڭ ءبىرى قازاق ءتىلى ەكەنى بەلگىلى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ماسەلەسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنان بەرى ەلباسىنىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. بۇل تۋرالى اۆتور «قازاق ءتىلى – قازاق ۇلتىنىڭ مادەني تۇتاستىعىنىڭ باستى قاينار كوزى. عاسىرلار بويى سولاي بولعان, بولاشاقتا دا سولاي بولا بەرەدى... كسرو-نىڭ ۇلتتىق تىلدەردى دامىتۋعا كوڭىل بولمەگەنى ءوز الدىنا, ءتىپتى ونى جاساندى تۇردە تەجەپ وتىرعانى بەلگىلى. سوندىقتان دا وبەكتيۆتى تۇردە تۋعان ءتىلدى ءتىرىلتۋ جانە ءوزىنىڭ جاڭا مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە وراي جاپپاي قولدانىسقا ەنگىزۋ ءۇشىن تەك قانا ىزگى نيەت ازدىق ەتەتىن», دەي وتىرىپ (80-بەت), ءتىل ساياساتىنىڭ تەتىكتەرى تۋرالى جازادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلت بولمىسىنىڭ اجىراماس اجارى, رۋحاني دىڭگەگى, ومىرشەڭ وزەگى سانالاتىن مادەنيەت پەن ونەرگە دە ايرىقشا ىقىلاسپەن قامقورلىق جاساپ كەلە جاتقانى بارشاعا ايان. وسى قاستەرلى قاعيداتتى كىتاپتىڭ «مىڭجىلدىق قازاق مادەنيەتى جاس ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ سەنىمدى تىرەگىنە اينالدى» دەگەن سوزىنەن دە تابامىز. ودان ءارى اۆتور «مەملەكەتتىڭ مادەنيەتكە جانە تاريحي-مادەني مۇراعا دەگەن ۇستانىمى – «وتكەنگە سۇيەنبەي, بولاشاققا قادام جاساۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەنگە سايادى. تاريحي ساباقتاستىق پەن وتكەن شاقپەن بايلانىس قانا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ىلگەرى دامۋى جولىندا ىرگەتاس بولا الادى. ۇلتتىق جالعان يدەالدار مەن بۇرىس ماقساتتارعا بوي ۇرۋىنا جول بەرمەيدى» دەپ جازادى (288-بەت).
وسى ارقىلى ءبىز 90-جىلدارداعى ناۋرىز مەيرامىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنەن باستاپ اۋقىمدى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى جانە بۇگىنگى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ زاڭدى ساباقتاستىعىن تابامىز.
كىتاپتا مىڭداعان وقيعالار ايتىلىپ, كوپتەگەن تۇلعالاردىڭ اتتارى اتالادى. بۇل بىزگە تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە ءاربىر دەتالدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن بىلدىرۋمەن قاتار, اۆتوردىڭ زامانداستارىنا دەگەن قۇرمەتىن دە سەزدىرەدى.
قوعام ءومىرىنىڭ دامۋىندا ماڭىزى زور بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جايىندا دا كوپتەگەن جايتتارعا قانىعامىز. ماسەلەن, «2017 جىلى مەملەكەتتىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جاڭعىرتىلدى, جەتەكشى گازەتتەر ءوز كەلبەتتەرىن وزگەرتىپ, جاڭا دامۋ جولىنا ءتۇستى» دەپ باعا بەرەدى.
مۇنداي مىسالداردى كىتاپتىڭ ءاربىر بەتىنەن كەلتىرۋگە بولادى.
ەڭ باستىسى, اۆتور اتاپ كورسەتكەندەي, بۇل كىتاپ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ داڭقتى تاريحىن بىلۋگە جانە تۇسىنۋگە, ەلىمىزدى ماقتان ەتەر جاسامپازدار قاتارىنىڭ كوبەيۋىنە سەپتەسەدى دەپ سەنەمىز.
سوندىقتان دايەكتى دەرەكتەرمەن ورىلگەن «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» – قازاق ەلىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلەتىن زەرتتەۋشىلەر مەن وتكەنىمىزدى زەردەلەيتىن ءاربىر وقىرماننىڭ ۇدايى جۇگىنەتىن كىتابى بولادى دەپ ويلايمىز.
سەبەبى بۇل – جاسامپاز جىلداردىڭ جيىنتىق جىلناماسى!
بۇل – ماڭگىلىك ەلدىڭ تەمىرقازىعىنا اينالعان تۇتاس ءداۋىردىڭ شەجىرەسى!
بۇل – ازاتتىق ارحيتەكتورى العان ابىرويلى اسۋدىڭ اينىماس ايعاعى!
ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى بارشاعا قۇتتى بولسىن!