ۇلت دەنساۋلىق جاعدايىنىڭ كورسەتكىشى – مەملەكەتتىڭ ءوز ازاماتتارى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ كورىنىسى. ەكونوميكانىڭ بىردە-ءبىر سالاسى, ونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى دا قارجىلاندىرۋ كوزىنسىز دامىماق تۇگىلى ادىمىن دا اشا المايدى.
بۇل, اسىرەسە, ەلىمىزدە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەلى وتكىر سەزىلە تۇسكەندەي. قازاقستاندىق مەديتسينا سالاسىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى تەك مينيسترلىكتىڭ عانا ەمەس, دەنساۋلىعى ءۇشىن الاڭدايتىن كەز كەلگەن ازاماتتىڭ باس قاتىرار ماسەلەسىنە اينالىپ كەلەدى. «تۇرعىندارعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن قانشا قارجى كەرەك؟», «ەگەر مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزبەسە, بيۋدجەت قارجىسى دەنساۋلىق سالاسىن قارجىلاندىرۋعا جەتە مە؟» دەگەن سەكىلدى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋ ماقساتىندا الماتىدا قوعامدىق تالقىلاۋ ءوتتى. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ باسقارما توراعاسى ەلەنا باحمۋتوۆا باستاعان ەكونوميكا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ساراپشىلارى وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ, ءوزارا پىكىر تالاستىردى.
دەنساۋلىق سالاسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولىعىمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ كەلدى. مەديتسينا سالاسىنىڭ شىعىنى جىل سايىن ميلليونداپ ارتىپ وتىرادى. بىراق وسى سۇرنىستى تولىق قاناعاتتاندىرۋعا, تيىسىنشە قارجى بولۋگە بيۋدجەتتىڭ شاماسى جەتە بەرمەيدى. جىل وتكەن سايىن دەنساۋلىققا بولىنەتىن قاراجات كەمىپ وتىرعانى سوندىقتان. ساراپشى سەرىك تاڭىربەرگەنوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2016 جىلى قازاقستان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ جالپى شىعىنى 1 ملرد 604 ملن تەڭگە بولعان. دامىعان مەملەكەتتەردى ايتپاعاندا, ەكونوميكالىق دەڭگەيى بىزدىكىمەن شامالاس ەلدەردىڭ ءوزى ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 6,3 پايىزىن دەنساۋلىق جۇيەسىنە بەرىپ وتىرادى ەكەن. ءبىزدىڭ ەلدە 2016 جىلى ۇلت ساۋلىعىن ساقتاۋعا بولىنگەن قارجى كولەمى 1,6 ترلن تەڭگەنى قۇراعان بولسا, 2017 جىلى ول 1 ترلن تەڭگەگە دە جەتپەي قالعان. سالدارىنان دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە جۇمسالاتىن جالپى شىعىننىڭ 40 پايىزعا جۋىعى ازاماتتاردىڭ قالتاسىنان شىعىپ وتىر. «وتكەن جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ شىعىنى ءىجو-ءنىڭ 3,4% قۇراعان بولاتىن. بۇل افريكا ەلدەرىنىڭ دەڭگەيىمەن بىردەي. ونىڭ ەكى پايىزىن مەملەكەت بولسە, قالعانى ازاماتتاردىڭ قالتاسىنان شىعاتىن شىعىندار», دەيدى ساراپشى.
مينيسترلىك مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەككە 451 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق (38 پايىز) قاراجات جەتىسپەيدى. اتاپ ايتار بولساق, ستاتسيونارلىق كومەك 61 ملرد تەڭگەگە, كونسۋلتاتيۆتىك-دياگنوستيكالىق قىزمەت 51 ملرد تەڭگەگە, امبۋلاتورلىق دەڭگەيدە ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسى 41,9 تەڭگەگە, ونكولوگيا قىزمەتى 37 ملرد تەڭگەگە ءزارۋ. سالدارىنان ەمحانالاردا ۇزىن-سونار كەزەك پايدا بولادى. اسىرەسە, سالالىق دارىگەرلەردىڭ تاپشىلىعىنان كەزەك كۇتىپ شارشاعان جۇرت اۋرۋى جانىنا باتقاندا جەكە مەنشىك سەكتوردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر.
جالپى, جيىنعا قاتىسۋشىلار كەزەك پەن دارىگەر تاپشىلىعى ماسەلەسىنىڭ دە سالانى قوسىمشا قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن ىزدەۋگە يتەرمەلەيتىن فاكتورلارعا جاتاتىنىن اتاپ ءوتتى. «الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى» كەاق باسقارما توراعاسى ەلەنا باحمۋتوۆانىڭ ايتۋىنشا, قور كەلەسى جىلدان باستاپ كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك پاكەتىنىڭ وپەراتورى قىزمەتىن اتقارماق.
«بۇرىن كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن كومەككە بولىنەتىن قارجى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتەردەن بولىنەتىن بولسا, كەلەر جىلدان باستاپ ول رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە شوعىرلانادى. بىراق باستى ارتىقشىلىق نەدە؟ بۇرىن بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى مەملەكەتتىك تاپسىرىس العان دەنساۋلىق نىساندارىنا ءبولىپ بەرىلەتىن. جالپى, قارجىنى رەتتەۋ جۇيەسى بولىنگەن رەسۋرستى تاراتىپ بەرۋگە نەگىزدەلدى. ءتاريفتىڭ ءوزى دۇرىس ەسەپتەلگەن جوق. سالدارىنان ايماقتار اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك بۇزىلدى. مەديتسينالىق كومەكتىڭ ءبىر عانا ءتۇرىنىڭ ءوزى ءارتۇرلى تاريفتەر بويىنشا قارجىلاندىرىلدى. ويتكەنى قارجى ءار ءوڭىردىڭ بيۋدجەتىنە قاراي ءبولىندى. ال, ءار ايماقتىڭ مۇمكىندىگى ءارتۇرلى. قازىر ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى. ساقتاندىرۋ قورىنىڭ ماقساتى تاريفكە قاتىستى ۇسىنىستار ازىرلەپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە ۇسىنۋ. ءبىز تىم بولماسا سول تاريفتەردىڭ بارلىق جەردە بىركەلكى بولۋىن قامتاماسىز ەتكىمىز كەلەدى. ەكىنشى, مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى ماسەلەسى. وكىنىشكە وراي, بىزدە ءىس جۇزىندە مەديتسينالىق كومەك قولجەتىمدى ەمەس. بۇل دا ءبىر ۇشى قارجىلاندىرۋ دەڭگەيىنە كەلىپ تىرەلەتىن ماسەلە», دەيدى قور باسشىسى.
ال, «ستراتەگيا» الەۋمەتتىك جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى گۇلميرا يلەۋوۆا ەنگىزىلىپ جاتقان جاڭا رەفورمانىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى ەشقانداي الەۋمەتتىك زەرتتەۋدىڭ جۇرگىزىلمەگەنى تۋرالى ايتتى. باسقا ۇيىمداردىڭ دەرەكتەرىن پايدالانۋعا, ءار جەردەن ءۇزىپ-ج ۇلىنعان جۇيەسىز اقپارات بەرۋگە قارسى ەكەنىن ءبىلدىردى. وسىلاي دەسە دە, گ.يلەۋوۆا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ساۋالناماعا جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتاتىنىن, ساراپشىلاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىنا سالعىرت قارايتىنىن نەمەسە قاتىسۋعا جالقاۋلىق تانىتاتىنىن جوققا شىعارمادى. سونداي-اق ساراپشى مامان زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتىپ وتىرعانداي, تۇرعىنداردىڭ ءالى دە بولسا جەكەمەنشىك كلينيكالاردان گورى مەملەكەتتىك ەمحانالاردى جاعالايتىنىن, ولارعا دەگەن سەنىمنىڭ جوعارى ەكەنىنە نازار اۋدارتتى.
سەرىك تاڭىربەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ساقتاندىرۋ جۇيەسى الەمدەگى بارلىق مەملەكەتتەردە تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازىر ۇكىمەت الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ مەرزىمىن ەكى جىلعا شەگەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىر. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ ياعني 2018-2019 جىلدارى دا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بولىنەتىن قارجى ۇلعايمايدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان قور بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنى دۇرىس ءبولۋ ماسەلەسىنە دەن قويماق. «مەديتسينالىق كومەكتى جوسپارلاۋ پروتسەسىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەت. قور الداعى ۋاقىتتا مەديتسينالىق كومەكتى حالىقتىڭ سۇرانىسىنا, تۇتىنۋ دەڭگەيىنە قاراي جوسپارلاماق. اتاپ ايتقاندا, ءولىم-ءجىتىمنىڭ باستى سەبەپكەرى بولىپ وتىرعان سىرقاتتارعا, اۋرۋدىڭ قۇرىلىمىنا, حالىقتىڭ جاسى مەن جىنىستىق ەرەكشەلىكتەرىنە ءمان بەرەتىن بولامىز», دەپ ءتۇسىندىردى سەرىك تاڭىربەرگەنوۆ.
قاراپايىم عانا مىسال: قازاقستاندا اۋرۋحاناعا جاتۋ كورسەتكىشى جىل سايىن ارتىپ وتىر. 2016 جىلى بۇل كورسەتكىش 500 ملن ارتىپ, 2,8 ملن دەيىن جەتكەن. ونىڭ 70 پايىزى اۋرۋى اسقىنىپ, ىشكى اعزا جۇمىسى بۇزىلۋىنا بايلانىستى جەتكىزىلگەندەر. وعان جىل سايىن تىركەلەتىن 7 ملن جەدەل جاردەم شاقىرتۋىن قوسىڭىز. ال, ءولىم-ءجىتىم قۇرىلىمىنا ۇڭىلەتىن بولساق, بىزدە قايعىلى جاعدايلارعا دۋشار ەتەتىن سىرقاتتاردىڭ «ۇزدىك» بەستىگى بار. ولار: جۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارى, تىنىس جولدارىنىڭ اۋرۋلارى, ونكولوگيا, جاراقاتتار مەن اس قورىتۋ جۇيەسىنىڭ سىرقاتتارى ەكەن. «وتانداستارىمىزدىڭ ولىمىنە سەبەپشى بولاتىن وسى سىرقاتتاردىڭ تورتەۋى سوزىلمالى اۋرۋلار. دەر كەزىندە انىقتاسا ەمدەۋگە بولاتىن دەرتتەر. نەگىزى, ادام ءومىرىن قياتىنداي سىرقاتتار ەمەس. وكىنىشكە وراي, دارىگەرگە ۋاقتىلى قارالماي, اۋرۋىن اسقىندىرۋ سالدارىنان ازاماتتارىمىز جارىق دۇنيەمەن قوش ايتىسىپ جاتادى», دەيدى ساراپشى.
ايتۋىنشا, بىلتىر كوز جۇمعان ءارتۇرلى جاستاعى 96 384 ادامنىڭ 33 993-ءى, ياعني 41 پايىزى قان اينالىمى جۇيەسى اۋرۋىنان قايتىس بولعان. 20 پايىزى, 16 453 سىرقات, قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنان باقيعا اتتانعان.
ساراپشىلار مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى تولىق قۋاتتا جۇمىس ىستەي باستاعان سوڭ ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ دە قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جاقسارىپ, دارىگەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتا تۇسەتىنىنە سەنىمدى.
وكىنىشكە قاراي, جۇرتتىڭ باسىم بولىگى جيىرما جىل بۇرىنعىداي مەديتسينانى مەملەكەت قارجىلاندىرا بەرەدى, سىرقاتتانسا, تەگىن ەمدەلەمىن دەگەن ويدان ارىلماي كەلەدى. بۇگىنگى قايشىلىقتى پىكىرلەر دە وسى كوزقاراستان تۋىنداپ وتىر. ويتكەنى تەگىن ەم – دەنساۋلىق كەپىلى دەپ سانايدى. الايدا بۇلاي جاساۋ ەندىگى جەردە تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋشىلىق تالابىن تولىعىمەن جابا المايتىن بولىپ وتىر. بارلىق كاپيتاليستىك مەملەكەتتەردىڭ جۇيەسىندە ون ەكى مۇشەسى ساۋ, دەنساۋلىعى كىناراتسىز ادامدار سىرقات ادامدار ءۇشىن مەملەكەتكە تولەم جاسايتىنى ىزگىلىكتى ءىس رەتىندە قابىلدانادى. ءمامس – مەملەكەتتىڭ موينىنا سالماق سالۋدان قۇتقاراتىن بىردەن-ءبىر سانالى قادام. اينالىپ كەلگەندە, دەنساۋلىقتىڭ 10-15 پايىزى عانا مەديتسيناعا بايلانىستى, قالعانى ادامنىڭ ءوز قولىندا.
ء«ار ادام ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن قارىم-قاتىناسىن وزگەرتۋى ءتيىس. ءتىپتى, دەنى ساۋ ازاماتتىڭ ءوزى جىلىنا كەم دەگەندە ءبىر رەت دارىگەرگە قارالىپ, اۋرۋدىڭ الدىن الۋ شارالارىنا كوڭىل بولگەنى ءجون. مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدىك بەرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك شەڭبەرىندە تەكسەرۋدەن تەگىن وتۋگە بولادى. مىسالى, فليۋوروگرافيا, قان جانە نەسەپ تالداۋلارىن تاپسىرىپ, قانداعى حولەستەرين مەن قانت مولشەرىن, كوز ءىشى قىسىمىن تەكسەرتۋ قاجەت. ەگەر قانداي دا ءبىر اقاۋ تابىلىپ جاتسا وسى كەپىلدەندىرىلگەن كومەك شەڭبەرىندە تەگىن ەم-دوم قابىلداۋعا بولادى. ويتكەنى كوپتەگەن سوزىلمالى سىرقاتتار اتالعان پاكەت شەڭبەرىندە تەگىن ەمدەلەدى. مۇنى ءبىر ادام ىستەسە بىلىنبەس. ال, ەلدىڭ ءبارىن جۇمىلدىرساق ۇلت دەنساۋلىعىنىڭ جاقسارارى ءسوزسىز», دەپ قورىتتى س.تاڭىربەرگەنوۆ.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى