قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا نارىقتىق ەكونوميكاعا ءتان جاڭاشا ەكونوميكالىق ويلاۋعا يكەمدەلۋ قاجەتتىلىگىنە ايرىقشا ءمان بەرىلگەن.
جاڭاشا ەكونوميكالىق ويلاۋ – قازىرگى زامانعى وندىرىستىك قۇرىلىمداردىڭ جاساقتالۋىنا, ءسويتىپ ايماقتىق نەمەسە جاھاندىق نارىقتا باعاسى مەن ساپاسى جونىنەن وزگەلەردەن ۇتىمدى دۇنيە ۇسىنۋعا ىقپال ەتە الاتىن ەكونوميكالىق سانانىڭ قالىپتاسۋى. ىسكەرلىك – اۋقىمدى, جەدەلدىكتى تالاپ ەتەتىن باعدارلامالىق جوبانى ورىنداۋعا كوپشىلىكتى جۇمىلدىراتىن قاسيەت. پراگماتيزم, ۇنەمشىلدىك – جوبانى ورىنداۋعا جۇمسالاتىن قاراجاتتىڭ شەشۋشى ۋچاسكەلەرگە دۇرىس ءبولىنىپ, جۇمسالعان شىعىننىڭ ءاربىر تەڭگەسى ەرتەڭگى كۇنى تابىس تۇسىرەتىندەي ەتىپ ەسەپتەلۋىندە بايقالاتىن العىرلىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قازاقستان الدىندا «بولامىز با, جوق الدە بورداي توزامىز با» دەگەن ديلەمما تۇردى. ەل «جابايى كاپيتاليزمگە» قاراي بەت الىپ بارا جاتتى. بۇرىنعى شارۋاشىلىق بايلانىستار ءۇزىلىپ قالعاندىقتان, ءوندىرىس وشاقتارى تۇرالادى. حالىقتىڭ كۇنكورىس كوزى ازايىپ, كۇندەلىكتى اس-اۋقاتقا قاجەتتى كىرىستەن ايىرىلدى. مىنە, وسى ءبىر حالىق ەسەڭگىرەگەن ءولارا شاقتا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسى» اتتى جولداۋى جاريالاندى. وندا ەگەمەن ەلدىڭ مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋدى ساياسي جانە قۇقىقتىق تۇرعىدان العىشارتتىق نەگىزدەۋلەرمەن قاتار, ونى وركەندەتىپ, گۇلدەندىرۋدىڭ دە ەكونوميكالىق جوبالىق باعدارلامالارى جاسالدى. مەنشىكتىك قاتىناستاردى رەفورمالاۋعا جانە تولىققاندى جۇيەلى نارىقتىق قاتىناستارعا كوشپەيىنشە ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن سەزىنگەن ەلباسى ەكونوميكانى, ەلدەگى الەۋمەتتىك احۋالدى وڭالتۋ جۇمىستارىن باستادى. ەسكى ەكونوميكالىق قۇرىلىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. شەتەلدەردەن ينۆەستيتسيا تارتتى.
پارمەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلعان جەكەشەلەندىرۋ ءوز جەمىسىن بەردى. ىشكى نارىققا ترانسۇلتتىق كومپانيالار قىرۋار قارجى قۇيدى. ءسويتىپ وتاندىق ونەركاسىپكە, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جان بىتە باستادى. قازاقستان تمد ەلدەرى ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ وراسان زور ينۆەستيتسيا تارتا الدى. تۇرالاپ جاتقان ءوندىرىس وشاقتارىنا جان ءبىتتى. ەل كادىمگىدەي ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزدى.
وسىلايشا وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىكپەن ەلدىڭ ءوسىپ وركەندەۋىنىڭ جولىن زەردەلەپ, ناقتى كورسەتىپ بەرىپ قانا قويماي, ونى ىسكە اسىرۋىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان ءوز ەكونوميكاسىن نارىقتىق قاتىناستار تالاپتارىنا سايكەستەندىرىپ قۇرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن تابىستى اياقتادى. بىرتىندەپ نارىقتىق قاتىناستارعا ءوتۋدىڭ وتپەلى كەزەڭىندە ورىن العان كەلەڭسىزدىكتەردەن ارىلدى. مىسالى, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ قارقىنىن بارىنشا تومەندەتتى. سالىق ءتۇسىمىنىڭ تالان-تاراجعا ءتۇسۋىن اۋىزدىقتاپ, بيۋدجەتكە قۇيىلاتىن قاراجات كوزى مولايدى. مەملەكەتتىڭ ەكونوميكا سالاسىندا السىرەپ قالعان بەدەلىن بارىنشا كوتەرىپ, ەلدىڭ تابيعي رەسۋرستارىن باقىلاۋ قولعا الىندى. ۇلتتىق نارىقتاعى يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ ۇلەس سالماعى كەمىدى.
ەلدى نارىقتىق قاتىناستار تالاپتارىنا سايكەستەندىرىپ دامىتۋدىڭ كەلەسى – ەكىنشى كەزەڭىنە قازاقستاننىڭ وزىندىك ۇلتتىق ەكونوميكاسىن قالىپتاستىرۋعا العاشقى قادامدار جاسالدى. نارىقتىق رەفورمالار ودان ءارى جەتىلدىرىلە ءتۇستى. ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن قوعامنىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن نىعايتۋعا تىكەلەي باعدارلانعان وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلدى. ىرىقتاندىرۋ, قۇرىلىمداردى قايتا قۇرۋ, ءوندىرىس وشاقتارىن تەحنيكالىق جانە جاڭا تەحنولوگيالىق جەلىلىك قۇرىلىمدارمەن جابدىقتاۋ شىنداپ قولعا الىندى. ەنەرگيا تاسىمالداۋدىڭ شارىقتاپ كەتكەن باعاسى تومەندەتىلدى, ماكروەكونوميكالىق ساياسات جۇيەلەندىرىلدى. مۇناي باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە وراي ۇلتتىق قورعا قوماقتى قارجى ءتۇسىپ, التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى مولايا ءتۇستى. 2006 جىلعى 31 جەلتوقساندا ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 14,1 ملرد دوللاردى, ال التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىنىڭ كولەمى 33 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. ەكونوميكانىڭ جەر, سۋ, ورمان سىندى تابيعي كوزدەرىن قورعايتىن بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلداندى.
جالپى, ەلدى نارىقتىق قاتىناستار تالاپتارىنا سايكەستەندىرە دامىتۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە قازاقستان ءوز تاريحىنداعى ەڭ ءبىر قارقىندى وركەندەۋ كەزەڭىن وتكىزدى. ەكونوميكالىق ءوسىم 10 پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى. 2002-2007 جىلدارى ارالىعىندا قازاقستان ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالاردى جاڭعىرتىپ, جاڭارتۋدى جان-جاقتى ويلاستىرىپ كەشەندى جۇرگىزگەن ارەكەتتەرىنىڭ ناتيجەسىندە ۇزاق ۋاقىت بويى الەمدە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارىنان كورىندى. وسى جىلدارى مەملەكەتتى تۇتاستاي دامىتۋدىڭ «نازارباەۆتىق نۇسقاسى» دەپ اتالعان قاناتتى ءسوزى الەم ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ۇلكەن جيىندارىندا قۇرمەتپەن ايتىلا باستادى.
2007 جىلعى تامىزدا اقش-تىڭ يپوتەكالىق كرەديتتەۋ جۇيەسىنىڭ كۇيرەۋى تۋىنداتقان داعدارىس باستالدى. الەمدى تۇگەلگە جۋىق شارپىعان ەكونوميكالىق داعدارىس زارداپتارىنان شىعۋدىڭ امالى ويلاستىرىلدى. 2007 جىلعى قاراشادا بۇل داعدارىستىڭ الدىن الۋ باعدارلاماسى جاساقتالىپ, مەملەكەتتىك تۇراقتاندىرۋ جوسپارى ءتۇزىلدى. داعدارىستى توقتاتۋعا مەملەكەت تاراپىنان 2 ترلن 700 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ۇلتتىق ءوندىرىس وشاقتارىن جاڭعىرتۋ, ولاردى جاڭا تەحنيكالىق قۇرىلعىلارمەن جابدىقتاۋ جۇمىستارى جالعاسا بەردى. وعان جۇمسالاتىن ءبىر جىلدىق قاراجات سوماسى ەسەلەنىپ 4 ملرد دوللارعا جەتتى. ۇلتتىق قوردا جيناقتالعان قاراجات ەسەبىنەن ەڭبەكاقى مەن زەينەتاقى ۋاقىتىندا تولەنىپ تۇردى. اتىراۋ مۇناي-حيميا كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى جالعاستى. 2009 جىلى «مويناق» گەس-ءىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. «ەكىباستۇز-1» گرەس-ءى مەن «ەكىباستۇز-2» گرەس-ءى كەڭەيتىلدى جانە جاڭعىرتىلدى. «بالقاش» جەس-ءىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. بەينەۋ-بوزوي-اقبۇلاق ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋعا دايىندىق باس- تالدى. باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي ترانزيتتىك اۆتوكولىك ارتەرياسى قايتا جاڭارتىلدى. ەلەكتروۆوز, جولاۋشى جانە جۇك ۆاگوندارىن جاساۋ, جول بيتۋمىنىڭ, حيميا ونەركاسىبى ءوندىرىس وشاقتارى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستادى.
تاۋەلسىزدىككە يە بولعانىنا نەبارى 26 جىل تولعاندىعىنا قاراماستان قازاقستان ەكونوميكاسى قارقىندى دامىعان, تابىسقا جەتۋدىڭ قوماقتى تاجىريبەسى بار, ساياسي تۇراقتى, حالقىنىڭ لايىقتى مولشىلىقتا ءومىر سۇرۋىنە قول جەتكىزگەن, قۋاتتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستى. ەلدە اۋقىمدى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك وزگەرىستەر جۇزەگە استى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلباسىنىڭ ستراتەگيالىق ويلاۋ قابىلەتىنىڭ جەمىسىندەي بولىپ قازاقستاندا بۇرىندارى بولماعان مۇلدە جاڭا جوعارى تەحنولوگيالى سالالار: مۇناي-حيميا, اۆتوموبيل ونەركاسىبى, تەمىر جول, ماشينا جاساۋ, ءىت-تەحنولوگيالار, عارىشتىق-سپۋتنيكتىك ءوندىرىسى قۇرىلىپ, جەمىستى جۇمىس ىستەۋدە. سوڭعى 4 جىل ىشىندە 630 يندۋستريالىق جوبا ىسكە قوسىلدى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «اگروبيزنەس-2020», «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020», «نۇرلى جول» باعدارلامالارى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي حالىقارالىق كولىك ءدالىزى, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتى سەكىلدى بىرقاتار ستراتەگيالىق ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار جۇزەگە استى. مۇنىمەن قاتار سوڭعى ءتورت جىلدا 9000 بالاباقشا, 400-دەن استام ورتا مەكتەپ, 600-دەن استام دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى ىسكە قوسىلدى. ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەلى قازاقستاندىقتاردىڭ ايلىق جالاقىسى 32 ەسە, جىلدىق تابىسى 15 ەسە ءوستى. تاياۋ جىلداردا جان باسىنا شاققاندا ءىجو كولەمىن 4,5 ەسەگە, شامالاپ ايتقاندا 60 مىڭ دوللارعا دەيىن ءوسىرۋ كوزدەلۋدە.
ءۇشىنشى جاڭعىرۋ قازاق مەملەكەتىنىڭ جان-جاقتى ءارى تۇراقتى دامۋىنا, سونداي-اق ەلباسى ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋعا ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق تۇعىرلىق نەگىز قالايدى. سەبەبى ەلباسى تاپسىرمالارى قازاقستاننىڭ وركەندەۋىنە قىزمەت ەتەدى. ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن حالقىمىز باقۋاتتى ءومىر سۇرۋگە جاسالعان ناقتى قادام رەتىندە قابىلدادى.
بۇگىندە ءار مەملەكەت ءوز الەۋەتىنە قاراي ءارتۇرلى ەكونوميكالىق قۋاتتانۋ ۇسىنىمدارىن دامىتۋدى قولعا العان. سەبەبى بۇگىنگى الەمدىك ماكروەكونوميكالىق جانە گەوساياسي قۇبىلمالى تىرشىلىكتە ءومىر جىلدام وزگەرۋدە. سوندىقتان ءححى عاسىردىڭ باسىنداعى ەكونوميكالىق قۋاتتىلىق, باسەكەلەستىك ادام ءومىرىن جاقسارتۋعا قاجەتتى ءونىم شىعارىپ, ونى ەكسپورتتاۋعا, الەمدىك نارىقتا ءوتىمدى ساۋدالاۋعا باعدارلانعان. دەمەك, وندىرگىش كۇشتەردى دامىتۋ ەڭ الدىمەن, وندىرۋشىلەردىڭ قىزمەتى مەن داعدىلارىن قازىرگى زامانعى ءوندىرىس تالاپتارىنا ساي ماشىقتاندىرۋدى, جاڭا تەحنولوگيالىق قۇرىلعىلار مەن جەلىلەردى وندىرىسكە ەندىرۋدى, وڭىرلەردەگى ءوندىرىس وشاقتارىن جاڭعىرتۋدى, تسيفرلى تەحنولوگيالار مەن جاسىل ەكونوميكاعا ءوتۋدى تالاپ ەتەدى. بۇلار ورىندالمايىنشا ەكسپورتقا باعدارلانعان ەكونوميكانى قالىپتاستىرىپ, ءونىمنىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. ال ءونىمنىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن شىعارۋ ءۇشىن ءوندىرىستىڭ ەلدە بۇرىننان بار وشاقتارىنىڭ وپەراتيۆتىك تيىمدىلىكتەرىن بارىنشا ارتتىرۋ كەرەك. رەسۋرستاردى پايدالانۋ, ونىمدەردى تاسىمالداۋ شىعىندارىن ازايتۋ قاجەت. بۇل – ءبىرىنشى تالاپ. ەكىنشى تالاپ – ءوسىم, پايدا تۇسىرەتىن ەكسپورتتىق ونىمدەردى عالامدىق ساۋدا الاڭىنا شىعارىپ ءوتىمدى ساۋدالاۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرۋ قاجەتتىلىگى. ول ءۇشىن قازاقستان حالىقارالىق ساۋدا ارەناسىندا ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن تابا ءبىلۋى جانە سول ورتاداعى باسەكەدە ارتىقشىلىققا يە بولۋى ءارى ۇلتتىق تاۋاردى جارنامالاپ, وتكىزۋدە بەلسەندىك تانىتا ءبىلۋى كەرەك.
سونداي-اق الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىندا ورنىعۋ, ەلباسى ايتقانداي, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا ءوندىرىستى يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامىتۋعا, ينۆەستيتسيالار تارتۋعا باسا نازار اۋدارۋمەن قاتار ىسكەرلىك مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرە ءتۇسىپ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدى دا تالاپ ەتەدى. سەبەبى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدا جەكە كاسىپكەرلەردىڭ, كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ كاسىپكەرلىك ءىس-ارەكەتتەرى ەرەكشە ءرول وينايدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى مەنشىك يەلەرى مەن كاسىپكەرلەردىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان جاڭا بۋىنى تابىستى جۇمىس اتقارۋدا. رەسپۋبليكا بويىنشا 1 ميلليون 271 مىڭ كاسىپكەرلىك قۇرىلىمنىڭ قالىپتاسقانى وسىنى ايعاقتايدى. ولار ۇلتتىق بايلىقتىڭ تورتتەن ءبىرىن وندىرەدى. جىل سايىن 2500-دەن اسا ءونىم ءتۇرى 119 ەلگە ەكسپورتتالادى. ەكسپورتتىق ساۋدا تۇسىمدىلىگى قازىردىڭ وزىندە 46 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. ءبىز بۇگىنگى تاڭدا جاھاندىق استىق قورىمىز. بۇگىندەرى ەلىمىز بۇرىندارى شىعارىلماعان ءونىم تۇرلەرىن الەمدىك رىنوكتا ساۋدالاۋدا.
وسى ايتىلعان يگىلىكتەردىڭ باستاۋىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تۇرعانى انىق. پرەزيدەنتتىڭ سارابدال ساياساتى مەن بىلىكتىلىگىنىڭ, كورەگەن باسشىلىعىنىڭ ناتيجەسىندە ءاربىر قازاقستاندىق بەرەكەلى, الاڭسىز ءومىر سۇرۋدە.
ورازبەك نۇسقاباەۆ, سوتسيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءارىپحان سادىقوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور