قازىناسى مول ەلدى ينۆەستوردىڭ ءوزى ىزدەپ كەلەدى

جيناقى, قايسار, تارتىمدى, ءوز كوزقاراسىن ناقتى جانە باتىل ايتاتىن ول مەنىڭ كوڭىلىمدى بىردەن وزىنە اۋداردى. وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتتەرى ونىڭ سويلەگەن ءسوزىن سونداي ءبىر زور شابىتپەن ءتۇسىندىرىپ ءارى ۇزىندىلەر كەلتىرگەنى ەسىمدە. مەن دە سول ەستە قالاتىن پلەنۋمدا نوۆوۋزەنسك اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى رەتىندە بۇكىلوداقتىق كومسومول قۇرىلىسى دەپ جاريالانعان ماڭعىستاۋ جاستارىنىڭ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ, ءسوز سويلەگەن ەدىم. 

پلەنۋمنان كەيىن ءبىز نۇرسۇلتانمەن جاقىنىراق تانىس­تىق. ال 1970 جىلى ەكەۋىمىز ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن بلكجو  XVI سەزىنىڭ دەلەگاتتارى بولىپ ساي­لان­دىق. سول كەزدەن باستاپ ءبىز قى­­زىقتى ءارى تاريحي وقيعالارعا, داع­دىلى جۇمىس كۇندەرىنە, جاڭا كەزدەسۋ­لەر مەن تانىستىقتارعا تولى جارتى عا­سىردان استام ۋاقىت بىرگە كەلەمىز.  نۇرسۇلتان جاس كەزىنەن قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنداعى قارقىندى جۇمىستا دا, كوپ ەتنوستى تەمىرتاۋداعى قاربالاس ومىردە دە قۇرىش سياقتى قاي­سار جانە بەرىك بولۋعا شىڭدالدى. وسى قاسيەتى ونى قيىن-قىستاۋ جىلدارى ءوز حال­قىن جارقىن بولاشاققا باستادى. 1979 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ كەزەكتى پلەنۋمىندا ونەركاسىپ سالاسىنا جەتەكشىلىك ەتەتىن ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى بولىپ 39 جاستاعى ن.ءا.نازارباەۆ ساي­لاندى. رەسپۋبليكا ايماعى بويىن­شا ول ەڭ العاش گۋرەۆ (قازىرگى اتىراۋ) قا­لاسىنا باردى. وبلىس باس­شى­لى­عى­مەن بىرگە مەن ەكى جىل بويى حاتشى بوپ جۇمىس ىستەگەن قالالىق پارتيا كو­مي­تە­تىنە كەلدى, بىرنەشە قالالىق كاسىپ­ورىن­داردا بولدى, ونى ءبىزدىڭ ءۇش زاۋىت – مۇ­ناي وڭدەۋشى, حيميا جانە ماشينا جاساۋ زاۋىتتارى ەرەكشە قىزىقتىردى. 

سول كۇنى قالادا وداقتىق جانە رەس­­پۋبليكالىق مينيسترلىكتەر, مە­كە­مە­لەر مەن مۇناي سالاسىنا بايلا­نىس­تى باسقا دا قۇرىلىمداردىڭ, سون­داي-اق مۇنايشى مامانداردىڭ جا­ن­ە عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن گەولوگ-بارلاۋشى مۇنايشىلاردىڭ رەس­پۋب­­ليكالىق جينالىسى ءوتتى. وسى فو­رۋم­دا ءسوز سويلەگەن نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى ءبىزدىڭ ايماقتا مۇناي مەن گاز­دى ىز­دەۋ جانە ونى ءوندىرۋدىڭ رەسپۋب­لي­كا جانە جالپى وداق ءۇشىن ماڭىزى بار ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.  كەيىنگى جىلدارى رەسپۋبليكانىڭ باتىس وبلىستارىندا مۇناي گاز ءوندىرۋ سالاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى رەسپۋبليكا كومپارتياسى وك حاتشىسىنىڭ, كەي­ىن مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.نازارباەۆتىڭ نۇسقاۋى بويىنشا بار­لىق رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق جي­نالىستار مەن فورۋمداردىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. سول جىلدارى ونىڭ شاقىرۋىمەن وبلىسقا كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.رىجكوۆ پەن كسرو مەملەكەتتىك جوس­پارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ن.باي­با­كوۆ كەلدى. ماسكەۋلىك مەيماندار ەمبىدەگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەن ورىندارىنا جانە گۋرەۆتىڭ ءىرى سالالىق كاسىپورىندارىنا باردى, سودان كەيىن ماڭعىستاۋ, اقتوبە, ورال, قىزىلوردا جانە گۋرەۆ وبلىستارى اۋماعىنداعى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن تانىستى. وداقتىق دەڭگەيدە زور ماڭىز بەرىلگەن تەڭىز, قاراشىعاناق كەن ورىندارىن جىلدام يگەرۋ ماسە­لە­لەرىنە جانە ماڭعىستاۋداعى جىلۋ ەنەر­گەتيكالىق كەشەننىڭ دامۋىنا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتتى.

 كوپ كەشىكپەي كوكپ وك مەن كسرو مينيسترلەر كەڭەسىندە تەڭىز, قا­را­شىعاناق جانە ماڭعىستاۋ كەشەن­دە­رىن جەدەل دامىتۋ جونىندە ارنايى قاۋلىلار قابىلداندى. ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ جانداندىرىلدى, كەن ورىندارىنا جاقىن جەرلەردە جاڭا قۇرىلىس ترەستەرى قۇرىلا باستادى. جولدار جوبالانىپ, سالىنىپ جاتتى, كوممۋنيكاتسيا, ەلەكتر جەلىلەرى جۇرگىزىلدى, وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەردى. بۇل بەلسەندى ءۇردىستىڭ ەڭ العاشقى باستاۋشىسى, ۇيىمداستىرۋشىسى جانە كا­تاليزاتورى ن.نازارباەۆ بولدى. ونى بۇ­گىن قازاقستاننىڭ زاماناۋي مۇناي-گاز كەشەنىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبى­رى دەپ اتاۋعا تولىقتاي قۇقىلىمىز.  

1989 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا قازاقستان كومپارتياسى وك پلەنۋمى بولدى. پلەنۋم قازاقستان كومپارتياسى وك ءبى­رىنشى حاتشىسى گ.كولبيندى قىزمەتىنەن بوساتىپ, ونىڭ ورنىنا ن.ءا.نازارباەۆتى ساي­­لادى. پلەنۋم اياقتالعاننان كەي­ىن مەنى پارتيا وك ۇيىمداستىرۋ ءبولى­مى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنبا­سا­رى و.ابدىكارىموۆ شاقىردى. ول ما­عان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اتىنان جاڭا­وزەن قالالىق كومپارتياسىنىڭ ءبى­رىن­شى حاتشىسىن سايلاۋ پلەنۋمىنا قاتىسۋ ءۇشىن جاڭاوزەنگە بارۋعا ۇسى­نىس جاسادى. سونداي-اق ول وندا توتەن­شە جاعدايدىڭ ورىن العانىن, ياعني قا­ز­اق­تار مەن كاۆكازدىقتار اراسىندا ۇلت­ارالىق كەلىسپەۋشىلىك سالدارىنان قاقتىعىس بولعانىن, قازا تاپقانداردىڭ بار ەكەنىن, قالادا كومەندانتتىق ساعات جاريالانعانىن ايتتى. 

نەگىزگى سەبەپ ەكونوميكاداعى, الە­ۋ­مەتتىك-مادەني تۇرمىستاعى جا­نە جۇمىسسىزدىقتاعى قور­دا­لانىپ قال­عان ماسەلەلەر بولاتىن. قىز­مە­تىمە كىرىسكەننەن كەيىن ءبىر اپتادان سوڭ جاڭاوزەن ەكونومي­كاسى مەن الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەردىڭ بار­لى­عىن جەت­كى­لىكتى دارەجەدە زەرتتەپ, رەس­پۋبليكا باس­شىلىعىنا بايانداۋ ماق­ساتىندا ال­ماتىعا جولعا شىق­تىم. ءبىز­دىڭ داع­دا­رىستان شىعۋ جو­نىن­دەگى بى­رىككەن ۇسىنىستارىمىز ورتا­لىق كو­مي­تەت پەن مينيسترلەر كە­ڭەسىنىڭ جا­ڭاوزەنگە قاتىستى شۇعىل قا­بىل­دا­عان قاۋلىسىنىڭ نەگىزى بولدى. ول  قىس­قا ۋاقىت ىشىندە قالانىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە ىقپال ەتتى.  

كولبين تۇسىندا قىسقارعان جانە 1988 جىلدان گۋرەۆ وبلىسىنىڭ قۇرا­مىن­دا بولعان ماڭعىستاۋ وبلىسى 1990 جىلدىڭ تامىزىندا قايتادان قۇرىلدى. ن.ءا.نازارباەۆ مەنى گۋرەۆ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ونەركاسىپ جانە تەڭىز مۇناي-گاز كەشەنىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە جەتەكشىلىك ەتەتىن ورىنباسارى قىزمەتىنە جىبەردى. 

مەملەكەت باسشىسىنا ەلدىڭ تۇتاس­تى­عىن ساقتاۋ, ونىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋ, ىشكى ما­سەلەلەردى شە­شۋ, ءوز حالقىنىڭ ابى­رويى مەن قۇ­قى­عىن قور­عاۋ جانە بو­لاشاققا دۇرىس باع­­دار تابۋى قا­جەت بولدى. ۋاقىت وتە كە­­لە وسىنىڭ بار­لىعى ورىندالدى, قازاقستان دامۋ جولىنا ءتۇستى. ءوز حال­­قى­­نىڭ بارلىق اسىل قاسيەتتەرىن بوي­ى­نا سىڭىرە العان جانە مەملەكەتتى باس­قا­­رۋدىڭ تاريحي مودەلىنىڭ ەڭ جاقسى تا­­­­جىريبەسىن جەتە وقىپ-بىلگەن, كەز كەلگەن سىناقتارعا توتەپ بەرەتىن تۇلعاعا اي­نالدى.

كسرو كۇيرەگەننەن كەيىن ەڭ ۇلكەن تە­ڭىز مۇناي جانە گاز كەن ورنى ۇزاققا سوزىلعان كەلىسسوزدەردەن سوڭ قازاقستان پرە­زيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ناق­تى ۇستانىمىنىڭ ارقاسىندا قازاق­ستان­نىڭ قاراماعىنا ءوتتى. گۋرەۆ وب­لىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى, كەيىن  اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعاي­ىندالعاننان كەيىن مەن قىزمەتتىك مىن­دەتىمە سايكەس تەڭىز كەشەنىمەن, سو­نىڭ ىشىندە تەڭىز كەن ورنىن يگەرۋ بويىنشا جاڭا بىرلەسكەن قازاق-امەريكا كا­سىپورنىن قۇرۋداعى دايىندىق جۇ­مىس­تا­رىمەن تولىقتاي اينالىستىم.

ال 1992 جىلدىڭ مامىرىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ جانە «شەۆرون» كورپوراتسياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى كەننەت دەرر جۇمىسى كەلەسى جىلعا جوسپارلانعان «تەڭىزشەۆرويل» بىرىككەن كاسىپورىنىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. ن.نازارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇناي بيز­نەسى سالاسىندا حالىقارالىق ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ ءارى قاراي دامۋىنا تاعى ءبىر قادام جاسالدى. قازاقستان مەن «شەۆرون» اراسىنداعى كەلىسىم ءبىر مەزەتتە بۇكىل الەمگە تارادى. جاس تاۋ­ەل­سىز مەملەكەتكە الەمگە تانىمال, ەڭ تا­بىستى كومپانيالاردىڭ ۇشتىگىنە كىرە­تىن ءىرى مۇناي كورپوراتسياسىنىڭ كەل­ۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جاپپاي شەتەل ين­ۆەستيتسيالارىنىڭ اعىلۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتتى. پرەزيدەنت «تە­ڭىز­شەۆ­رويل» قازاق-امەريكا بىر­لەسكەن كا­سىپ­ورنىنا مەنى ديرەكتور قىزمەتىنە تا­عايىنداۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە «تەڭ­ىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنى مۇ­­ناي ءوندىرۋدى جانە رەسپۋبليكا بيۋد­جە­تىنە قوماقتى سالىق تولەۋشى كوم­پا­نيالاردىڭ ءبىرى بولدى.

«تەڭىزشەۆرويل» بىرلەس­كەن كا­سىپ­ورنى مەن «قازاقستان ­كاسپي­-شە­لف» شە­ت­ەلدىكتەر قاتىسۋشى كوم­پا­نيا­لارى قۇ­رىلعاننان كەيىن ەلىمىزگە شەتەلدىك دە­لەگاتسيالار كەلە باستادى. الەمدىك ءىرى كوم­پانيالار تاراپىنان قازاقستانعا كوپ نازار اۋدارۋ بىرنەشە فاكتورلارعا باي­لانىستى بولدى. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ ەلدە, اسىرەسە كاسپي ماڭى ايماعىندا جا­نە كاسپي قايراڭىندا مۇناي مەن گاز­دىڭ وراسان زور قورىنىڭ بولۋىن, ەكىن­شىدەن, ءتيىستى زاڭداردى قابىلداۋ ناتيجەسىندە جايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاسۋىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەندى دە باتىل ساياساتى وعان حالىقارالىق زور بەدەل اكەلدى, سونىڭ ىشىندە الەمدىك بيزنەس سالاسىندا دا بەدەلى جوعارى بولدى. 

الدارىندا تەڭىز, قاراشىعاناق, قۇمكول, كاسپي قايراڭى سياقتى مۇ­ناي مەن گاز كەن ورىندارىن جەدەل يگە­رۋدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى تۇر­عان الەمگە تانىمال شەتەل كومپانيالار­ىمەن جاساعان ءبىزدىڭ العاشقى قادام­دا­رىمىزدى قورىتىندىلايتىن بولساق, ما­ڭىزدى ناتيجەلەر رەتىندە مىنالار­دى اتاپ وتۋگە بولادى. ءبىرىنشى – ەلگە كەل­گەن ينۆەستيتسيا قارقىنى ارتا ءتۇس­تى, تەك مۇناي-گاز سالاسىنا عانا ەمەس, باسقا دا سالالارعا ينۆەستيتسيا قۇي­ىلا باستادى, بۇل ءوز كەزەگىندە قازاق­ستاندى داعدارىستان الىپ شىعۋعا جانە ءارى قاراي ماكروەكونوميكالىق تۇ­راقتىلىققا قول جەتكىزۋگە مۇم­كىن­دىك بەردى. ەكىنشى – پرەزيدەنت نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ باتىل جانە كو­رەگەن شە­شىمدەر قابىلداي الاتىن بەل­گىلى سايا­ساتكەر جانە حالىقارالىق دەڭ­گەي­دەگى ستراتەگ رەتىندە الەمگە تانىلدى. بۇل ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ حا­لىق­ارا­لىق بەدەلىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتتى. 

ءۇشىنشى – مۇناي-گاز ءوندىرۋشى اي­ماقتارعا شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ كەلۋى سول ايماقتىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدا وركەندەۋىنە, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ماتەريالدىق جاع­دايىنىڭ جاقسارۋىنا وڭ اسەر ەتتى. ءتور­تىنشى – بىرلەسكەن كاسىپورىنداردى قۇ­رۋعا بايلانىستى مۇناي-گاز ءوندىرۋ مەن باسقا ىرگەلەس سالالارعا جاڭا ءارى وزىق تەحنولوگيالار مەن باسقارۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرى ەنە باستادى. بەسىنشى – الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىندە تا­جىريبەسى مەن دايىندىعى بار  كاسىبي وتان­دىق كادرلاردىڭ تەز ءوسۋى بايقالدى. الەمدە اۋماعى جاعىنان توعىزىنشى ورىندا تۇرعان, ال ەنەرگورەسۋرستاردىڭ تابيعي قورلارى جاعىنان الەمدەگى ءبىرىنشى وندىققا كىرەتىن قازاقستاندى دۇنيە ءجۇزى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە تاني باستادى.

راۆيل شىرداباەۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى