كۇردتەر – بەلگىلى كەڭەستىك شىعىستانۋشى اكادەميك يوسيف وربەري «شىعىستىڭ رىتسارلارى» دەپ اتاعانداي ەجەلگى جانە ايبىندى, تاريح تولقىنىنىڭ اعىنىنداعى حالىق.
كۇرد حالقى وزدەرىنىڭ بايىرعى اتاقونىستارىندا ءومىر سۇرسە دە ءتورت مەملەكەتتىڭ – يراكتىڭ, يراننىڭ, سيريانىڭ جانە تۇركيانىڭ گەوگرافيالىق كەڭىستىگىندە بولشەكتەنە مەكەندەپ كەلەدى. ياعني ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ باسقا ەتنوستارمەن تىعىز ارالاسا ءومىر ءسۇرۋى جاعدايى تاريحي تاعدىر اياسىندا قالىپتاسقان. ارينە وزگە حالىقتارمەن ارالاس-قۇرالاس بولعانىمىز ءبىزدى حالىقتار دوستىعى ىقپالىمەن ءومىر ءسۇرۋىمىز رۋحىندا تاربيەلەدى.
وسمان يمپەرياسىنىڭ ىدىراۋى سالدارىنان كۇردتەردىڭ باسىم بولىگى تۇركيانىڭ تەرريتورياسىندا قالىپ قويدى. الايدا وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ 20-جىلدارى تۇرىكتەر مەن كۇردتەردىڭ اراسىندا حالقىمىزدىڭ دەربەس اۆتونوميا قۇرۋى تالابىنا وراي بىتىسپەس قاقتىعىستار باستالدى, مەنىڭ قانداستارىمنىڭ كوپشىلىگى «گەنوتسيدكە» ۇشىراماۋ ءۇشىن باسقا ەلدەرگە قاشۋعا ءماجبۇر بولدى. وسىنداي بوسقىندار, ونىڭ ىشىندە مەنىڭ اتا-انام دا ازەربايجانعا, بىرقاتارى گرۋزياعا, ارمەنياعا ورنالاستى. 1937 جىلى ستالين ءبىزدىڭ حالقىمىزدى قايتا ورنالاستىرۋعا شەشىم شىعاردى. وسىعان بايلانىستى كۇردتەردىڭ كوپشىلىگى, وزدەرىنىڭ بايىرعى اتامەكەندەرىنە – تۋعان جەرلەرىنە, ونىڭ ىشىندە تۇركياعا, يرانعا ورالۋعا نيەتتەندى. سونىمەن بىرگە كەڭەستىك كۇردتەرگە تۇركيانىڭ تىڭشىلارى تۇرعىسىندا كۇدىكپەن قاراعان كسرو-دا شيەلەنىستى كوزقاراستار كوپ زاردابىن تيگىزدى...
كۇردتەر قازاق حالقىنىڭ قامقور كوڭىلمەن قابىلداۋ ىقىلاسى اياسىندا ءومىر سۇرە باستادى. بۇل كەزدە قازاقتاردىڭ وزدەرىنىڭ تۇرمىستارى اۋىر بولسا دا, جەر اۋدارىلىپ كەلگەندەرگە مەكەن-جايلارىن دا بەردى, ءبىر ءتىلىم ناندى ءبولىپ جەۋگە دەيىن قامقورلىق جاسادى. تۇتاس ءبىر حالىقتى مەكەندەپ وتىرعان جەرلەرىنەن باسقا رەسپۋبليكاعا, بەيمالىم ولكەگە قونىس اۋدارتۋ كۇرد ەتنوسىنىڭ اتا-بابالىق رۋحىن, «تۇپكى جۇيەسىن» بۇزدى, تاريحىنا جازىلماس جارا سالدى. وكىنىشكە قاراي, كۇردتەردىڭ تاعدىرىنداي جاعدايمەن بۇرىنعى كەڭەس وداعىنداعى از حالىقتاردىڭ وسىلايشا دەپورتاتسيالانۋى – ءبارىنىڭ دە تاريحىنداعى قاسىرەتتى وقيعا بولىپ سانالادى. زورلىقپەن قونىس اۋدارىپ كەلگەن حالىقتاردىڭ كوڭىلدەرىن وزدەرىنىڭ رۋحاني جانە ماتەريالدىق قامقور ىقىلاستارىمەن جىلىتقان قازاق حالقىنا ءبىز جانە كەيىنگى ۇرپاقتارىمىز قارىزدار.
ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحىنا كەلسەك, كۇردتەردىڭ قازاقستان تەرريتورياسىنا ورنالاسۋىنىڭ بىرنەشە كەزەڭدەردەن قۇرالعانىن ايتامىز. ءبىرىنشىسى – 1937 جىلدىڭ كۇزى. دەپورتاتسيانىڭ ەكىنشى تولقىنى – حالىقارالىق تىڭشىلىق تۇرعىسىنداعى كۇدىكتىڭ سالدارىنان كاۆكازدىق كوپتەگەن حالىقتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە چەشەندەردىڭ, ينگۋشتەردىڭ, مەسحەدتىك تۇرىكتەردىڭ, قاراشايلاردىڭ دەپورتاتسيالانعان 1944-1948 جىلدارى. وسى 40 مىڭ قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ جارتىسى كۇردتەر ەدى. ءبىزدىڭ وتباسىمىز ارمەنيادا مەكەندەپ قالعان-دى. وندا مەن ورتا مەكتەپتى, ح.ابوۆيان اتىنداعى ەرەۆان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن, ودان كەيىن اسپيرانتۋرانى وقىپ ءبىتىردىم, وقىتۋشىلىق قىزمەتپەن اينالىستىم.
بايىرعى قازاق جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جانە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كۇردتەردىڭ ءبارى دە قازاقستاندى وزدەرىنىڭ ەكىنشى وتانى ەكەندىگىن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ بەلەستەرىندە وتە جاقسى ءتۇسىندى. كۇردتەر ەل ەكونوميكاسىنا, بيزنەسىنە, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ەلىمىزدىڭ تەڭ قۇقىقتى ازاماتتارى قاتارىندا لايىقتى ۇلەستەرىن قوسۋدا, وزدەرىنىڭ رۋحاني جانە شىعارماشىلىق قابىلەتتەرىن دامىتۋى ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەر بار. مەن دە الماتىعا اۋىسقاننان كەيىنگى ەڭبەك جولىمدى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىندا وقىتۋشى بولىپ قىزمەت ەتۋدەن باستادىم.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنداعى نەگىزگى پرينتسيپتەرىنىڭ قاتارىنداعى كوپتىلدىلىكتى جۇزەگە اسىرۋدا قازاق ءتىلىنىڭ بىرىكتىرۋشىلىك ىقپالى قىزمەتىنە, مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدى جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ورتاسىندا دا جەتىلدىرە بەرۋگە بىزدەر, كۇردتەر ايرىقشا ءمان بەرەمىز. قازاقستان حالقىنىڭ دوستىعى جىلدار بويى قالىپتاسىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تىڭ سەرپىندى سيپاتىمەن الەمگە تانىلدى. قازاقستاندى ءوز وتانى سانايتىن قازاقستاندىق كۇردتەردىڭ تاريحى – وسىنىڭ ايقىن ايعاعى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قوعامنىڭ رۋحاني تۇرمىسىمەن, ونىڭ الەۋمەتتىك ءوزىن-ءوزى تانۋىمەن, ۇلتتىق وي-سانا تۇلەۋىمەن بايلانىستى كۇردەلى تۇرمىستىق-پسيحولوگيالىق قۇبىلىستار-ۇدەرىستەر بولدى. تاپ سول 90-جىلداردىڭ باسىنداعى ءبىزدىڭ باستى جەتىستىگىمىز – حالىقتار دوستىعىن ساقتاۋ اياسىنداعى 1992 جىلى قازاقستان حالىقتارىنىڭ 1 فورۋمىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بۇل فورۋمدى تۇراقتى نەگىزدى ۇيىمعا اۋىستىرۋدىڭ وتە قاجەتتىلىگى يدەياسىن ايتقاندىعى. وسىدان كەيىن 1995 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي الاڭىندا الەمدە بالاماسى جوق ۇلتتىق ساياسات سالاسىنداعى جاڭا ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. اسسامبلەيا قازاقستانداعى ءارتۇرلى ەتنوستاردىڭ بەيبىتقاتار ءومىر سۇرۋىنە ءتان جاڭا ۇلگىلەر تۋىندايتىن وزىندىك ەرەكشەلىگى مول دوستىق زەرتحاناسىنا اينالدى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ەلىمىزدىڭ كۇردتەر مەكەندەيتىن جەرلەردە الەۋمەتتىك ساۋالداما جۇرگىزىلدى. ول اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تەوريالىق جانە قولدانبالى ساياساتتانۋ كافەدراسى مەن قازاقستانداعى كۇرد زيالىلارى وداعىنىڭ جانە كۇرد قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسىپ وتكىزىلدى. الىنعان ناتيجەلەر بويىنشا كۇردتەردىڭ قازاقستانعا ابدەن ۇيرەنگەندەرىن جانە ونى وزدەرىنىڭ وتانى سانايتىندارى دالەلدەندى. ناتيجەسىندە «ياكبۋن» («بىرلىك») كۇردتەر قاۋىمداستىعىن قۇرۋعا شەشىم قابىلداندى. ءسال كەيىنىرەك 1999 جىلى قاۋىمداستىق «باربانگ» ء(«تاڭسارى») بولىپ قايتا قۇرىلدى. كۇردتەردىڭ «باربانگ» قاۋىمداستىعىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەتنوستىڭ جان-جاقتى دامۋىنا قاجەتتى جاعدايلارىن جاساۋعا, قازاقستاندا مەكەندەيتىن كۇرد ەتنوسىنىڭ زاڭدى تالاپ-تىلەكتەرىن, الەۋمەتتىك, رۋحاني مۇددەلەرىن قاناعاتتاندىرۋعا ىقپال ەتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل باعدارداعى ءىس-شارالار قاتارىندا كۇردتەردىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىن, ۇلتتىق ادەت-عۇرىپتارى مەن داستۇرلەرىن ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا فەستيۆالدەر, كونتسەرتتەر, پراكتيكالىق جانە مەتوديكالىق سەمينارلار, ءارتۇرلى شىعارماشىلىق ۇجىمدار بار. ولار «باربانگ» بي توبى ارقىلى ورىندالىپ ءجۇر.
مەكتەپتەردە كۇرد بالالارى ءۇشىن كۇرد ءتىلىنىڭ ساباقتارى جانە پوەتيكالىق ۇيىرمەلەر جۇرگىزىلەدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جالپى ءبىلىم بەرەتىن جانە جەكسەنبىلىك مەكتەپتەرگە ارنالعان تۇڭعىش رەت كۇرد ءتىلىنىڭ وقۋلىعى جانە كۇرد ءتىلىنىڭ مۇعالىمدەرىنە ارنالعان وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەن دايىندالىپ, 2006 جىلى جارىققا شىقتى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قولداۋىمەن ادەبي-كوركەم, عىلىمي جانە قوعامدىق-اعارتۋشىلىق جۋرنال «Nubar» («تۇڭعىش»), اي سايىن شىعاتىن گازەت «جينا كۇرد» («كۇردتەر ءومىرى») گازەتى بار. سونىمەن بىرگە كۇرد قاۋىمداستىعى «باربانگتىڭ» رەسمي سايتى www.berbang-nur.kz اشىلعان.
قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ونداعان ۇل-قىزدارى ءبىلىم الۋدا. رەسپۋبليكامىزدا كۇرد كاسىپكەرلەرى قۇرعان بىرقاتار فيرمالار جۇمىس ىستەيدى. قازاقستاندىق كۇردتەردىڭ قازىرگى زامانعى مادەنيەتى ءوز حالقىمىزدىڭ تاعدىرىمەن بىرگە كوپەتنوستى قازاقستاننىڭ مادەنيەتىمەن ءبىرتۇتاس باعالانادى. بيىل تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا تاريحىنا 26 جىل تولىپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وسى تاريحي شىندىقتى ايرىقشا اتاپ باعالاعانى ءمالىم: «تاۋەلسىزدىك – حالىقتىڭ باستى قۇندىلىعى, ءبىزدىڭ تاريحي تاعدىرىمىز جانە ءبىزدىڭ بايىرعى قۇقىعىمىز – ءوزىمىزدىڭ تاعدىرىمىزدى ءوزىمىزدىڭ انىقتاۋىمىز».
بۇل – سيمۆوليكالىق ماڭىزدى ماسەلە. بيىلعى جىلى ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭعىرۋ مۇراتتارىن جۇزەگە اسىرۋدى, ولاردىڭ ءبىزدىڭ قازاق ەلىن الەم وركەنيەتىندەگى الدىڭعى ساپتا بولۋىنا جەتكىزەتىنىن ناقتى بەلگىلەدى. قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋداعى العاشقى قادام – وزىندىك مادەنيەتتى, دەربەس ۇلتتىق گەنەتيكالىق كودتى ساقتاۋ, ءوز حالقىڭنىڭ داستۇرلەرىنە ادالدىق. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا جاڭا ساپالىق بيىكتىككە كوتەرىلدى. بارلىق ەتنوستىڭ بىرلىگى, كەلىسىمى, بەيبىتشىل ىنتىماقتاستىعى – باستى بايلىعىمىز, تاۋەلسىزدىكتىڭ اسا قۇندى جەتىستىگى.
قازاقستاندى 80 جىل مەكەندەگەن كۇردتەر باسقا دا تۋىسقان حالىقتار وكىلدەرىمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ عىلىم, مادەنيەت, ءبىلىم, ەكونوميكا, قۇرىلىس, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قوعامدىق-ساياسي سالالارىندا كوپتەگەن جەتىستىكتەردى باعىندىردى. كوپتەگەن كۇردتەر قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنداعى, ءىرى ونەركاسىپتىك مەكەمەلەردەگى, اكتسيونەرلىك قوعامدارداعى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى, حالىققا ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى باسشى, بىلىكتى مامان قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر. بۇل, ارينە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋىن نىعايتۋداعى قۋاتتى ۇيلەسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ دانالىعىمەن جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن قولداۋدىڭ جارقىن كورسەتكىشى.
كنياز ميرزوەۆ, قازاقستان كۇردتەرى «باربانگ» قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى,قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى