نامىس تۋرالى ناقىل

كەڭەستىك جۇيەنىڭ قۋعىن-سۇرگىنى, قولدان جاساعان اشتىعى, اتۋ مەن ايداۋ ازابىنىڭ وتكەشۋىنەن كۇڭىرەنە ءجۇرىپ, عاسىر سوڭىندا تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ كوك بايراعى كوتەرىلگەن كۇنگە جەتتىك. ەلىمىزدىڭ قۇرىش كەلبەتى سانالاتىن كەشەگى قازاقستان ماگنيتكاسى – تەمىرتاۋ مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا مەتالدىڭ مىقتىسى شويىن بالقىتاتىن وت-جالىن شاشقان دومنا پەشىنىڭ وتتىق­شىسى بولا ءجۇرىپ, ادام توزگىسىز اۋىر جۇمىستى اۋىزدىقتاۋدا «قوي باققان قازاق شىداي ما؟!» دەگەن ءسوزدى تەرىسكە شىعارىپ, ۇلتتىق نامىس پەن ءوز ىسىنە ادالدىقتىڭ قۇدىرەتىن پاش ەتكەن كەشەگى مامان جۇمىسشى-مەتاللۋرگ – بۇگىنگى ەلباسىمىز ەدى. تۇڭعىش پرە­زيدەنت 1991 جىلى بارشامىزدى جارقىن بولاشاققا باستادى. ماڭگىلىك ەل بولۋ جولىنداعى بەكەم بىرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى.

نامىس تۋرالى ناقىل ءسوز, ۇزدىك ويدىڭ ءيىرىمى ومىرمەن وزەكتەس بولىپ كەلەدى. ايتالىق, حالقىمىز «ەردى نامىس, قوياندى قامىس ولتىرەدى» دەيدى. وي كەمەڭگەرى ءابىش كەكىلباەۆ «ەلىڭ تەڭەلمەي تۇرىپ, ءوزىڭ تەڭەلمەيتىنىڭدى ۇقتىراتىن قۇدىرەت – نامىس» دەپ تولعايدى. ال ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالا­سىنداعى «ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى» دەگەن سۇڭعىلا ءسوزى بىرلىككە باستايتىن باعدارشام. بۇل ادامدىق ارلى اسىل قاسيەتتىڭ, الماس قىلىشتاي كۇش-قۋاتتىڭ رۋحاني قاينارى ۇلتتىق نامىس بيىگىنە جەتەلەيدى. ءيا, ءوزىڭنىڭ تۋعان ۇياڭ – اۋلەتىڭدى عانا ەمەس, وتانىڭدى دوڭگەلەنگەن دۇنيەنىڭ وزىقتارىمەن يىق تەڭەستىرۋگە, بويىڭدى تىك ۇستاۋعا جەتكىزەتىن تۇعىر – «اققا قۇداي جاق» اتتى ادالدىقتان ارتىق ەشتەڭە جوق. دەگەنمەن جار جاعالاتىپ جىعاتىن, ۇلتتى ۇياتقا قالدىراتىن جالعان نامىس شىلاۋىنا شىرمالىپ قالاتىنىمىز بار. 

الماتىعا ءبىر ساپارىمدا قونىس توي­عا قۇتتى بولسىن ايتىپ, كەشتەتىپ شى­عىپ تاكسيگە وتىردىم. بيىك ەكى ءۇيدىڭ اراسىنداعى تارلاۋ جولمەن ۇلكەن داڭعىلعا بۇرىلۋعا 2-3 مەتر­دەي قالعاندا قارسى بەتتەن شىعا كەلگەن دجيپ بۇرىلىپ, الدىمىزعا توقتاي قال­دى. ەكى ماشينا قاراما-قارسى تۇردى دا قالدى. جۇرگىزۋشىگە «قايتەسىز, شە­گىنۋىن سۇرايسىز با؟» دەپ ەدىم: «اپا, دجيپ رولىندە وتىرعاندار مەنىكىندەي شا­عىن كولىك كورسە, جول بەرگەندى نامىس كورەدى. ۇلكەن جولدىڭ ۇستىندە, وڭ­عا, سولعا بۇرىلۋعا بولمايتىنىن كو­رە تۇرا, ارتىڭا تۇسسە, بيپىلداتىپ, تىقسىراتىنى بار. كۇتەمىن», دە­گەنى. كوڭىلىمە قورقىنىش كىردى. «توبەلەس بولىپ كەتپەي مە؟» دەپ سۇرادىم. «قورىقپايمىن, قارۋىم بار» دەدى جۇرگىزۋشى. زارەم ۇشتى. ماشينادان شىقتىم دا, الدىمىزدا تۇرعان كولىكتىڭ تەرەزەسىن اقىرىن قاقتىم. تەرەزە تومەن سىرعىپ اشىلدى. قاراسام, ەكى قاراكوز جىگىت وتىر. الدىڭعى ەكى ورىندىقتىڭ ارقاسىنا سۇيەنىپ بالا تۇر. ءسال شەگىنۋلەرىن سۇ­رادىم. سول جاقتاعى جىگىت ماعان قارادى دا, جۇرگىزۋشىگە «شەگىن» دەگەندەي يشارا جاسادى. دىتتەگەن جەرىمە جەتكەنشە, وقتاۋ جۇتىپ العانداي كۇي كەشتىم. پرەزيدەنتتىڭ ۇندەۋىندەگى «استام­شىلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ» دەگەن وسى ەكەن عوي. ويلانعان سايىن ەكى ورىندىق ورتاسىندا ءماز بولىپ كۇ­لىپ تۇرعان بالا بەينەسى كوز الدىما كەلە بەرەدى. «سول تار جولدا توبەلەسىپ, ارتى اتىسقا ۇلاسسا, بەيكۇنا ءسابي مەن ءبىز­دىڭ كۇيىمىز نە بولار ەدى؟ بۇل نە؟ ءوزى­مىزدى ءوزىمىز مەنسىنبەۋشىلىككە قالاي جەتتىك؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەدىم. فيلوسوف امانگەلدى ايتالىنىڭ ءبىر ماقالاسىندا «ۇلتتىڭ رۋحانيلىعى تاريحي جاعدايلارعا دا بايلانىستى. كەيدە ۇلتىنا جاعىمسىز باعا بەرۋ, كەمسىتۋ وتارلانعان ۇلت وكىلدەرىنە ءتان. ءوزىمىزدى ءوزىمىز قومسىنۋشىلىق پەن ءوزارا سىيىسپاۋشىلىق, ءون بويىمىز­عا ءسىڭىپ قالعان قىرعيقاباقتىق رۋحاني جاڭارۋدى, تازارۋدى قاجەت ەتە­دى», دەگەنىن وقىعان ەدىم. سوندا وتار­لانعان ۇلت وكىلدەرىنە ءتان ءوزارا سىيىس­پاۋشىلىق, مەنسىنبەۋشىلىك تاۋەلسىز ەل جاستارىنا قالاي جەتكەن؟..

ورىس تىلىندە «نامىس» ءسوزىنىڭ بالاماسى جوق ەكەن. «چەست – ابىروي», «گور­دوست – ماقتانىش», «ستىد – ار», «سوۆەست – ۇيات» سوزدەرىنىڭ ءبارى «نامىس» ۇعى­مىنىڭ جيىنتىق ءمان-ماعىناسىن جەت­كىزە المايدى. پاتريوت, پاتريوتتىق تا تولىق ماعىناداعى بالاما بولا المايدى. 

سوندىقتان ۇلت ۇستازى احمەت باي­تۇر­سىن ۇلىنىڭ «قازاقشا وقىماي, قازاق وزىنە كەرەك عىلىم ۇيرەنبەيدى» دەگەن ءتامسىلى رۋحانيات مايەگى انا تىلىندە ەكەنىن نۇسقاعانداي... مادەنيەتتىڭ ءوزى وسى ءبىر رياسىز جاقسى كورۋدە, ەل مەن جەرىڭە دەگەن ەرەكشە سەزىمدە جاتىر.

سايراش ابىشقىزى, ءباسپاسوز ارداگەرى