ەنتسيكلوپەديالىق باسپاعا 50 جىل

قازاقستاندا تۇڭعىش ەنتسيك­لو­پەديالىق ادەبيەتتەردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ءوزى دە باس­پا تۇساۋى كەسىلگەن ءدال سول جىل­داردان باستاۋ الادى. بۇل ۋا­قىت ىشىندە باسپا ءتاي-ءتاي باسىپ قاز تۇرۋدان باستاپ, ال­عاش­قى قالىپتاسۋ, ءوسىپ-جەتىلۋ, اقىرىندا تولىسۋ مەن كەمەلدەنۋ كەزەڭدەرىن باسىنان وت­كەردى. ەلىمىزدەگى باسپا قۇرىلى­مىندا ەنتسيكلوپەديالىق ادە­بيەت­تەردىڭ جانرى, ادەبي, عىلى­مي كريتەريى مەن ءستيلى, تەح­ني­كالىق جۇيەسى تۇڭعىش رەت جاسالىپ, قالىپتاستى. ەنتسيك­لوپە­ديالىق ادەبيەتتەردى پايدالاناتىن, ونى وقىپ تۇسىنە الاتىن وقىرمانداردىڭ بىرنەشە ۇرپاعى ءوسىپ شىقتى. عىلىم مەن ءبىلىم سالالارى بويىنشا ەنتسي­كلو­پەديالىق ماقالالار جازۋعا قۇقىقتى عالىمدار مەن جوعارى بىلىكتى مامان اۆتورلار شوعىرى قالىپتاسىپ, ولاردىڭ دا بىرنەشە ۇرپاعى دۇنيەگە كەلدى.

ەنتسيكلوپەديالىق باسپادا جۇمىس ىستەي الاتىن جان-جاقتى ءبىلىمى مەن قابىلەتى بار رەداكتور, كوررەكتور, تەحنولوگ, وپەراتور كادرلاردىڭ بىرنەشە بۋىننان تۇراتىن ۇلكەن توبى تاربيەلەنىپ شىق­تى. بۇل تۇرعىدان العاندا ەنتسيك­لوپەديالىق باسپا وزىن­شە ءبىر ەرەكشە مەكتەپتىڭ ءرولىن اتقاردى. ەنتسيكلوپەديا ءوزى­نىڭ «بىلىمدەر جيىنتىعى» دە­گەن اتىنا لايىقتى قىز­مەت اتقارىپ كەلەدى. 50 جىل­دىڭ ىشىندە بىرنەشە جۇز­دەگەن ەنتسيكلوپەديالىق جيناق­تار, قالىڭ-قالىڭ تومدار جا­رىق كورىپ, وقىرمان ەنتسيك­لوپە­ديالىق اقپاراتپەن بارىنشا تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. ەنتسيكلوپەديالىق بىلىم­دەردىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىك سۇرا­نىستارىمەن بىتە قايناسىپ كەتۋىنىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ بۇرىنعى «قىزىق رومان وقۋ» دەڭگەيىندە عانا كەنجەلەپ قال­عان رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق بولمىس-ءبىتىمى قايتا تۇلەپ, عىلى­مي-كوپشىلىك جانە تانىم­دىق اقپاراتتارمەن ەمىن-ەركىن ارالاساتىنداي بيىككە كوتەرىلدى. باسپا «قازاق سوۆەت ەنتسيك­لو­پەدياسىنىڭ» (قسە) 12 تومىن 1978 جىلعا دەيىن شىعا­رىپ بولدى. ءار تومى 40 000 دانامەن تارالىپ, 120 باس­پا تاباق كولەمىندە جارىق كور­گەن 12 تومدا بارلىعى 50 مىڭعا جۋىق ماقالا جاريالانىپ, ونىڭ 30 پايىزى ۇلتتىق (جەرگىلىكتى) تەرميندەر مەن ۇعىمدارعا ارنالدى. 13 مىڭعا جۋىق كارتا, سۋرەت جانە باسقا دا كورنەكى ماتە­ريالدارمەن بەزەندىرىلدى. «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىن» جاساۋعا قازاقستاننىڭ جانە بۇرىنعى كسرو-نىڭ اسا ءىرى عىلىمي ورتالىقتارى مەن كور­نەكتى عالىمدارى, حالىق شارۋا­شىلىعىنىڭ ماماندارى, مادەنيەت قايراتكەرلەرى, پار­تيا, كەڭەس جانە باسقا دا قو­عام­دىق ۇيىمداردىڭ وكىل­دەرى, عى­لىمي-زەرتتەۋ مەكە­مە­لەرىنىڭ, مۇرا­جايلار مەن مۇراعات­تاردىڭ, كىتاپ­حانا قىز­مە­تكەرلەرى, جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ وقىتۋشىلارى, تاعى باسقالار قاتىستى. ولار بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعىن مەم­لەكەتتىك تۇرعىدان, قوعامدىق نەگىزدە اتقاردى. اسا ءىرى 50 عالىم مەن ماماننان قۇرىلعان باس رەداكتسيا جانە ونىڭ كۇندەلىكتى جۇمىس ىستەيتىن عىلىمي-رەداك­تسيالىق اپپاراتى (130-داي ادام) جەمىستى ەڭبەك ەتتى. بارلىق ماتەريال 300-دەن اسا عالىم مەن مامان تارتىلعان 35 سالالىق رەداكتسيالىق كەڭەس­تىڭ قاراۋىنان ءوتتى; ولار عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ 47 سالاسىن قامتى­دى. اۆتورلار سانى 8000-عا تارتتى, ياعني ءار تومنىڭ ماقالالارىن جازۋعا ورتا ەسەپپەن 600–700 ادام قاتىستى. وقىرمان قسە تومدارىنان بارلىق قۇرلىقتار مەن مۇحيتتار, ەلدەر مەن حالىقتار, شەكسىز دە شەتسىز اسپان الەمى مەن جەر قويناۋى جايىندا تولىق تۇسىنىك الدى. عىلىمدار, ولاردىڭ سان الۋان سالالارى, ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى, ءوزارا كىرىگۋى, جاڭا سالالاردىڭ پايدا بولۋى, ادامنىڭ تابيعاتپەن قارىم-قاتىناسى, ت.ب. جان-جاقتى باياندالدى. قوعامدىق ءوندىرىستىڭ بارلىق سالالارى, ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, مادەني قۇرىلىس, ءبىلىم مەن دەنساۋ­لىق ساقتاۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى, ت.ب. سالالار عىلىمي جانە ناقتى دەرەكتەرمەن سيپاتتالدى. باس رەداكتسيا 12 تومدىقتان كەيىن ءتۇرلى سالا­لىق ەنتسيكلوپەديالار مەن انىقتامالىقتار, سوزدىكتەر شىعارا باستادى.

ارينە «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى» كەڭەستىك جانە سوتسياليستىك كەزەڭنىڭ ءونىمى بولعاندىقتان, وعان سول كەز­دەگى ساياسي-يدەولوگيالىق بىر­جاقتى كوزقاراستىڭ اسەرى بولعا­نى ءسوزسىز. ماسەلەن كوپ­تەگەن قوعامدىق-ساياسي جانە جەر­گى­لىكتى ۇلتتىق ماسەلەلەر ەنتسي­كلو­پەدياعا كىرمەي قالدى, كىر­گەنى پارتيالىق جانە تاپتىق تۇرعىدان تۇجىرىمدالدى. مىنە, وسى سەبەپتەن دە, ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العاننان كەيىن, ەنتسيكلوپەديانى جاڭارتۋ قاجەت­تىگى تۋدى. وسىلايشا, 1998-2007 جىلدار ارالىعىندا 10 تومدىق «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى دۇنيەگە كەلدى. ءار تومنىڭ كولەمى 140 باسپا تاباق شاماسىندا بولدى. 

10 تومدىق ەنتسيكلوپەديا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇد­دەسىنە ساي جانە عىلىمي تۇرعىدا جازىلىپ, بۇرىنعى 12 تومدىقتان تۇبىرىمەن وزگەشە, جاڭا ساپادا جارىق كوردى. مىسالى, كەڭەستىك ەنتسيكلوپەديانىڭ 5-تومىندا كەنەسارى قاسىموۆقا «قازاقستانداعى فەودالدىق مو­نارحيالىق قوزعالىستار باسشىسى» دەگەن انىقتاما بەرىلىپ, ول نەگىزىنەن حاندىق باسقارۋ جۇيەسىن قايتا ورناتۋدى عانا كوزدەدى, ەڭبەكشى حالىقتىڭ مۇددەسىن ويلامادى, اسكەرى دە تەك ءوزىنىڭ جاقىن تۋىستارىنان قۇرالدى, «بارلىق قازاق جەرىن ابىلايدان قالعان ءوز مۇرام» دەپ ەسەپتەپ, ونى شارۋالارعا ءبولىپ بەرۋدەن اۋلاق بولدى دەگەن سىڭارجاق تەرىس تۇجىرىم جاسالعان بولسا, ال ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديانىڭ 4-تومىندا ول (كەنەسارى) ءوزىنىڭ «مەملەكەت قايراتكەرى, اسكەري قولباسشى, قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كوسەمى, قازاق حاندىعىنىڭ سوڭعى حانى» دەگەن شىنايى مارتەبەلى اتىنا يە بولىپ, ونىڭ كۇرەسى «رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاقستاندا جۇرگىزگەن وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى كوتەرىلگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس» دەپ ءادىل دە عىلىمي تۇرعىدان باعا­لاندى. سونداي-اق كەڭەستىك ەنتسي­كلوپەديا «جۇمعان اۋزىن اشپاعان» نەمەسە ءوڭىن وزگەر­تىپ كورسەتكەن 1920-1930 جىل­دارداعى قازاق جەرىندەگى بول­شەۆيكتىك ديكتاتۋراعا, اشتىق, قۋعىن-سۇرگىن, كۇشتەپ ۇجىم­داستىرۋعا قارسى تۇرعان 300-دەن اسا كوتەرىلىستەر شىن­دىعى مەن تاريحى ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا ارقىلى تۇڭعىش رەت جال­­عاننىڭ جارىعىنا شىقتى. مۇنداي مىسالدار از ەمەس. 

تۇڭعىش ءتول ەنتسيكلوپەديا­نى جاساۋ تۇجىرىمداماسى سول كەزدە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى كوپشىلىككە جاريا ەتى­لىپ, سوزتىزبەسى ەلىمىزدىڭ عىلىمي مەكەمەلەرىندە, وب­لىس­تاردا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وتكەن پىكىر الىسۋدان سوڭ, باس رەداكتسيا كەڭەسىندە تانىمال عالىمدار­دىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلانىپ بەكى­تىلدى. تالقىلاۋ بارىسىندا 5000-نان اسا ۇسىنىستار ءتۇستى. ەنتسي­ك­لوپەديا ماقالالارىن جازۋ­عا وتاندىق جانە شەتەلدىك بىلىك­تى عالىمدار اتسالىستى. دايىن­دالعان ماقالالاردىڭ بارلىعى عىلىمي ساراپتاۋدان وتكىزىلدى. 10 تومدىقتىڭ تەك 1-تومىنا عانا 40 مىڭداي ماقالا, سۋرەت, كارتا ەنگىزىلىپ, ونى اكادەميكتەردەن باستاپ مەكتەپ وقۋشىسىنا دەيىن پايدا­لانۋ مۇمكىندىگى ەسكەرىلدى. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديانى ءتۇزۋ بارىسىندا قازاق حالقىنىڭ, جالپى تۇركى جۇرتىنىڭ ادامزات وركەنيەتىنە قوسقان وزىندىك ۇلە­سىن كورسەتۋگە باسا نازار اۋدا­رىلدى. وسى ماقسات­پەن دالامىز­دا ساقتالعان ماتەريالدىق ەس­كەرت­كىشتەر, وتاندىق جانە شەت­ەل­دىك مۇراجايلار قورىندا تۇر­عان جادىگەرلەر, اۋىز ادە­بيە­تى­مىزدىڭ بەلگىلى ۇلگىلەرى تۇگەلگە جۋىق قامتىلدى.

سوڭعى تومى 2007 جىلى شىققان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديادان كەيىن «قازاق ەنتسيكلوپەديا­سى» باسپاسى ءارتۇرلى سالالىق, ايماقتىق جانە تۇلعالىق ەنتسيكلوپەديالار شىعارۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. بۇل قاتاردا اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, ت.ب. كوپتەگەن وبلىستارعا ارنال­عان ەنتسيكلوپەديالاردى, 5 توم­دىق «قازاقستان تابيعاتى», 2 تومدىق «قازاقستان عىلىمى», 3 تومدىق «بالالار ەنتسيكلوپەديالارىن», ت.ب. اتاۋعا بولادى. تاياۋ جىلدارى جارىق كورگەن «قانىش ساتباەۆ» پەن «ابىلاي حان» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەديالارى, سوڭعى بىرەر جىلدا شىققان «قازاق كوتەرىلىستەرى», «جامبىل», «قازاقستان حالقى» ەنتسيكلوپەديالىق جيناقتارى ەلىمىزدىڭ كىتاپ ءوندىرىسى مەن رۋحاني مادەنيەتىمىزدەگى ەلەۋلى قۇبىلىس بولدى.

ۇلتتىق ورتاق دۇنيەتانىم, ءدىل مەن ءتىل نەگىزىندە توپتاسقان حالقىمىزدىڭ ىشكى بىرلىگىن ساقتاۋ, بىرەگەيلەنۋ ۇردىسىنە, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ جالعاسۋىنا جاردەمدەسۋ جاڭا ەنتسيكلوپەديانى جاساۋ كەزىندە ۇستانعان باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولدى. باسپا بۇل باعىتىن ءالى دە جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇعان دالەل رەتىندە وتكەن جىلى شىققان «قازاقستان حالقى» ەنتسيكلوپەدياسىن ايتساق تا بولادى. بۇل كىتاپ – وسىدان 22 جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن قۇرىلىپ, شاڭىراق كوتەرگەن, ۇلت بىرلىگىنىڭ ءرامىزى ىسپەتتى قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىنىڭ تاريحي جولىن تارازى­لاۋعا ارنالعان.

ادەتتە ۇلتتىق ەنتسيكلوپە­ديانى 15-20 جىل سايىن تو­لىق­تىرىپ قايتادان شىعارىپ وتى­راتىنى ءمالىم. بارلىق ور­كەنيەتتى ەلدەردە وسىلاي ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە, ۇلتتىق ەنتسيك­لوپە­ديامىزدىڭ العاشقى تومى شىققاننان بەرى 20 جىلداي ۋاقىت ءوتتى. بۇل ارالىقتا بۇكىل الەمدە, ءوز ەلىمىزدە دە ۇدە­رىس­تى ۇلكەن وزگەرىستەر مەن جا­ڭارۋ­لار بولدى. وسىنى ەسكەرگەندە, ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديانى جاڭار­تىپ, قايتادان شىعاراتىن مەز­گىلدىڭ جەتكەنى انىق. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان­نان كەيىنگى العاشقى ۇلتتىق ەن­تسيك­لوپەديا شىعار كەزدە ەلباسى­مىز: «الەمدە تۇبەگەيلى وزگەرىس­تەر مەن جاڭارۋلاردان سوڭ جاڭا ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا قۇراس­تىرۋ ءداستۇرى بۇرىننان بار. سەبەبى جاڭا ەنتسيكلوپەديا تۇتاس ۇلت­تىڭ دۇنيەتانىمىن جاڭاشا جۇيەلەپ, سول ەلدەگى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جاڭا ارنامەن دامۋىنا بەرىك ىرگەتاس قالايدى» دەگەن ەدى. بۇگىنگىدەي رۋحاني جاڭ­عىرۋ كەزەڭىندە بۇل مىندەتتىڭ ءمان-ماڭىزى بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز.

جانات سەيدۋمانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى

الماتى