ءباسپاسوزىمىز نە كۇيدە؟

IV قازاقستان مەملەكەت باسپاسى (گوسيزدات) وتكەن 1922-ءشى جىلى نە ىستەدى, الداعى ءۇمىتتى 1923 جىل نە ىس­تەي الاتىندىعىن كورسەتەيىن. باسپا جۇمىسىمەن ارتىق تانىس ەمەستەرگە مەملەكەت باسپاسىنىڭ قىسقاشا جايىن, كۇشىن بايانداۋ قاجەت بولار.

مەملەكەت باسپاسىنىڭ قاراۋىندا ۇلكەن باسپاحانا بار. باسپاحانادا 5 كىتاپ تاباعىن (كىتاپ تاباعى – باسىل­عان 16 بەت) تىزۋگە جەتەتىن ورىسشا قارىپ, – 4 كىتاپ تاباعىنا جەتەتىن ءhار­تۇرلى قازاق قارپى بار (4) ورىس قار­پىن تىزۋشىلەر 6 كىسى, قازاق قارپىن تى­زۋشىلەر 17 كىسى. ءبىر قارىپ ءتىزۋشى كۇنىنە, ورتا ەسەپپەن, 7 مىڭ قارىپ تىزۋگە ءتيىس. سوندا ورىستىڭ التى ءتى­زۋشىسى كۇنىنە   كىتاپ تاباعىن, قا­زاق­­تىڭ 17 ءتىزۋشىسى تولىق 3 كىتاپ تاباعىن تىزۋگە لايىق. باسپاحانادا التى ماشينا بار: ەكەۋى البومنىي دەپ اتالادى. بۇل ەكى ماشينانىڭ ارقايسىسىنا ءبىر جولا ەكى كىتاپ تاباعىن, ياعني 32 بەتتى بىراق جىبەرۋگە بولادى. ءۇشىنشى ماشينا – جارىم البومنىي. بۇدان بىردەن 16 بەت جىبەرۋگە بولادى. بۇل ءۇش ماشينا ەلەكتر قۋاتىمەن اينالادى. تاعى دا قولمەن اينالاتىن جارىم البومنىي ماشينا بار. بۇ دا 16 بەت شىعارادى. قالعان ەكەۋى باستونكا ءھام امەريكانكا دەپ اتالادى. بۇل سوڭعى ەكەۋى دە قولمەن اينالادىرادى. ارقايسىسى جارتى تاباقتىق. وسى التى ماشينامەن ءبىر كۇندە  تاباق تىزگەن قارىپتى بىردەن باسۋعا بولادى. قولمەن اينالدىراتىن ءۇش كىشكەنە ماشينانى وزگە ۋاق-تۇيەك جۇمىستارعا ارناپ, ەلەكترمەن اينالاتىن ءۇش ۇلكەن ماشينانى كىتاپ باسۋعا شىعارساق, بۇل ۇشەۋى ءبىر كۇندە 5 كىتاپ تاباعىن اينالدىرىپ, كوبەيتكەندە 15 مىڭ كىتاپ بولىپ شىعارىپ بەرەدى. ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا, 16 بەتتىك ءبىر كىتاپ 15 مىڭ كىتاپ بولىپ شىعادى; كىتاپ 32 بەتتىك بولسا,   مىڭ, 48 بەتتىك بولسا, 5 مىڭ بولىپ باسىلادى ... بۇل التى ماشينانىڭ كۇشى ورىسشا قازاقشاعا ورتاق.

V جاڭاعى ايتقاندارىمىزدان قا­­زاق­ستان مەملەكەت باسپاسىنىڭ قان­دايلىق كۇشى بارلىعى بەلگىلى بولدى. ەندى وتكەن 1922-ءشى جىلى مەملەكەت باسپاسى قازاق ءۇشىن نە ىستەدى؟ ورىس ءۇشىن نە ىستەدى – سونى ايىرىپ كورسەتەيىن. 22-ءشى جىلى قازاقشا باسىلعان كىتاپ 61تاباق (5), كوبەيتىپ باسىلعانى 336 مىڭ 990. ورىسشا باسىلعان كىتاپ 191 تاباق, كوبەيتىپ باسىلعانى 1 ميلليون 635 مىڭ 650.

بۇل ەسەپتەن ءبىز نە كورەمىز؟ ءبىزدىڭ كورەتىنىمىز: قازاقشا كىتاپتاردىڭ جاي تاباق سانى ورىسشادان ءۇش ەسە كەم, كوبەيتىپ باسىلعانى بەس ەسە كەم. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ورىس­­پەن قازاق سانى شامالاس دەپ ەسەپ­تەسەك, ورىسشا, قازاقشا باسىلعان كى­تاپ­تاردىڭ دا سانى قارايلاس بو­لۋ كەرەك ەدى. ەكىنشى, قازاقتىڭ باس­پاسوزگە اسا مۇحتاجدىعىن ەسكەرگەندە, قازاق كىتاپتارى ارتىعىراق باسىلسا كەرەك ەدى. ارتىق بولماعاندا دا كەم بولماۋعا ءتيىس ەدى. ءۇشىنشى, باسپاحاناداعى قازاق قارپىن تىزۋ­شىلەرىنىڭ ورىستاردان سانى ءۇش ەسە كوپتىگىنە ءھام ورىس قارپىن تىزۋشىلەر كۇنىنە  تاباق, قازاق قارپىن تىزۋشىلەر 3 تاباق ءتىزىپ شىعارا الۋلارىنا قارا­عاندا, قازاق كىتاپتارى ءۇش ەسە ارتىق باسىلۋعا لايىق ەدى. ءتورتىنشى, ورىسشا, قازاقشا دەپ بولۋگە بولمايتىن ەكەۋىنە دە ورتاق ماشينالاردىڭ كۇشى ورىسشانى 5 ەسە ارتىق باسۋدىڭ ورنىنا بىردەي شىعارۋى دۇرىس ەدى. تسيفردان كۇشتى دالەل بولمايدى. بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىزدى تسيفر اپ-ايقىن كورسەتىپ وتىر. 

بۇل كەمشىلىكتەردىڭ سەبەبى نە­دەن؟ مۇنى ورىستىڭ قازاققا قى­لىپ وتىرعان وزبىرلىعى دەيمىز بە؟ قاپەلىمدە وسىلاي كورىنۋگە مۇم­­­كىن. بىراق, دۇرىسىندا, ولاي ەمەس: بار ايىپ وزىمىزدەن, ءوزىمىزدىڭ شا­لا­عاي­لىعىمىزدان, كۇشىمىزدىڭ ازدىعىنان, از كۇشتى پايدالانا الماي وتىرعان ولاقتىعىمىزدان. بۇل كۇنگە شەيىن مەملەكەت باسپاسىندا ءبىر قازاق قىزمەتكەرى بولماعان. ورىس جولداستاردىڭ قازاق جۇمىسىن وزىنىكىندەي باسقارۋ قولدارىنان كەلمەگەن, ءبىر جاعىنان باسۋعا دا دايارلانعان كىتاپتار بولىپ, ەكىنشى جاعىنان قاداعالاپ, باستىرىپ وتىراتىن قازاق قىزمەتكەرلەرى بولسا, جۇمىستىڭ رەتى ءدال مۇنداي بول­ماس ەدى. ءبىز باسۋعا دايارلاعان كىتا­بى­مىز جوق دەپ زارلانعانمەن, باساتىن نارسە تابا الماي الاقانىنا تۇ­كىرىپ وتىرعان مەملەكەت باسپاسى دا جوق. بۇعان دالەل: ۋاق-تۇيەك كىتاپتاردىڭ, حاتتا بىرەن-ساران وقۋ قۇرالدارىنىڭ ءالى كۇنگە شەيىن باسىلماي جاتقاندارى بار كورىنەدى. ءوزىمىزدىڭ مەملەكەت باسپاسىنىڭ جەتكىلىكتى كۇشى بار بولا تۇرىپ, نە ءۇشىن ەكەنىن بىلمەيمىن, قانشا شىعىن شىعارىپ, اباي, ماعجان, سۇلتانماحمۇت ولەڭدەرى, تاعى قايسى­بىر بۇرىنعى وقۋ قۇرالدارى قازانعا باسۋعا جىبەرىلگەن.

ءVى ەندى گازەت, جۋرنالدارىمىز نە كۇي­دە؟ بۇعان دا ءبىر كوز سالىپ وتەلىك.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اس­تاناسى – ورىنبوردى ەسەپتەمەگەندە, گۇبىرنەلىك قالالاردىڭ بارىن­دە دە ورىسشا گازەتتەر, جۋرنالدار شى­عىپ تۇرادى. ورىنبور قالاسىنىڭ وزىن­دە عانا ورىس تىلىندە كۇن سايىن­ شىعاتىن ەكى گازەت, جەتى سايىن شى­عا­تىن ەكى گازەت, ون بەس كۇندە شىعاتىن ەكى جۋرنال, اي سايىن شىعاتىن ءۇش جۋرنال بار ەكەن.

ءبىزدىڭ بۇكىل قازاقستاندا قازاقشا شىعىپ تۇرعان گازەت-جۋرنالدارىمىز: 1) «ەڭبەكشىل قازاق»; 2) «قى­زىل قازاقستان»; 3) «ورتەڭ»; 4) «بوس­تاندىق تۋى»; 5) «قازاق ءتىلى»; 6) «قىزىل تۋ». بۇلاردىڭ كوبى اياعىن اق­ساي ­باسىپ, ءوزىنىڭ دۇنيەدە بارلىعىن ۇمىتا بەرىپ, اندا-ساندا ءبىر شىعىپ قويادى. ورىنبوردىڭ وزىندە شىعاتىن ۇكىمەت ءتىلى – «ەڭبەكشىل قازاق» كۇن سا­يىن شىقپاسا دا, تىم بولماسا جە­تىدە ءۇش رەت دۇرىس شىعىپ تۇرۋى كە­رەك ەدى. بۇكىل قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنا ءبىر جاقسى جۋرنالدىڭ دا كوپتىگى بولماس ەدى. ءباسپاسوزىمىزدىڭ بۇ جاعى دا كوڭىل كونشىرلىك ەشنارسە بەرمەي تۇر. وزىمىزدەن مادەنيەتى جوعارى ورىس حالقىنداي بولا قالۋ بىزگە ءالى ەرتەرەك ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. بىراق بار كۇ­شىمىزدى جۇمساپ, «بار ءازىر, جوق ءمازىر» دەپ وتىرعانىمىز جوق.

ءVىى ءباسپاسوزىمىزدىڭ كۇيى وسى. ايتا بەرسەك, كەمشىلىك تولىپ جاتىر. بۇل ماقالادا مەن تىم وراساندارىن عانا ساناپ ءوتتىم. بۇل كەمشىلىكتەردى تولىقتىرۋدى قولدارىنان كەلەتىن ازاماتتار ەسكەرۋسىز قالدىرماس دەپ سەنەمىن. بۇل كەمشىلىكتەردى مويىنعا المايتىن ازامات تابىلار دەپ جانە دە ويلايمىن. مۇنىڭ ءبارى بۇگىن كورى­نىپ, بۇگىن سىزىلىپ وتىرعان كەم­شىلىكتەر ەمەس. مەن دە بۇگىن امە­­ري­كادان كەلىپ وتىرعانىم جوق. بى­راق «قۇ­داي ءوزى كەشىرەر» دەگەن بينا­ماز­دىڭ ... «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەن ماقالعا سۇيەنە بەرۋدىڭ كەرەگى جوق, كوش­تىڭ تۇزەلەتىن كەزى بولدى. كوشتى تۇزەۋ كەرەك, كوشتى وڭعا باستاۋ كەرەك. جوعارعى كورسەتكەن شارالارىمدى قورىتقانىمدا ايتاتىنىم:  1) قالام قايراتكەرلەرىن وسى جىل­­دىڭ باسىنان باستاپ كەڭسە قىز­مە­­تىنەن بوساتىپ, تاماعىن توق, ورنىن جايلى, كوڭىلىن الاڭسىز قىلىپ, كىتاپ جازۋعا قوسۋ كەرەك. 2) گازەت, جۋرنالدارىمىزدىڭ با­سى­­نا لايىقتى ادامداردى جەت­كىلىك­­تى قىلىپ وتىرعىزىپ, حالىق تۇرمى­سىن ايناعا تۇسىرگەندەي كورسەتەتىن, اداسقانعا ءجون سىلتەيتىن, پارتيا باعىتى, ۇكىمەت زاڭىمەن تانىستىراتىن, دۇنيەدەن حاباردار قىلاتىن گازەت, جۋرنالداردى جيىلەتىپ, مەزگى­لىندە شىعارۋ كەرەك.  3) جازىلعان كىتاپ, گازەت, جۋر­نال­دار­دى باستىراتىن مەملەكەت باسپاسىنا ايرىقشا نازار سالىپ, باسپاحانا جۇمىستارىن باقىلاپ وتىراتىن, بەرەكەلەندىرەتىن قىزمەتكەرلەر قويۋ كەرەك.

ءباسپاسوزىمىزدى كوركەيتۋ, گۇلدەن­دى­رۋ ءۇشىن مەنىڭ ۇسىناتىن جوبالارىم وسىلار. 1923-ءشى جىلدىڭ ءباس­پاسوز تۋرالى جۇمىس جوسپارى دا وسى بولۋعا ءتيىس. بۇل ايتقانداردى ورىن­داي الساق, توڭكەرىس داۋىرىندە شىن­ تەڭدىككە جەتكەندىگىمىزدىڭ, قا­راڭ­عىلىقتان قۇتىلىپ, جارىققا شىق­قاندى­عىمىزدىڭ ەڭ كۇشتى ىسپاتى بول­سا كەرەك. جوق, انانى ءبىر, مىنانى ءبىر سىلتاۋ قىلىپ, بۇل جۇمىستاردى كەشەۋ­لەتە بەرسەك, «ەرتە وڭباعان – كەش­ وڭباس, كەش وڭاباعان – ەش وڭباس» دەگەن ماقالدىڭ ءدال بىزگە ارنالعانى.  1. «پەداگوگيكا» – 120 بەت شاما­سىن­دا.   2. ء«تىل قۇرالى» – 64 بەت شاماسىندا. 3. «فيزيكا» – 480 بەت شاماسىندا. 4. جاقىن ارادا تاعى دا 147 پۇت قارىپ كەلمەكشى. 5. تاباق ەسەبىمەن ساناعانىم بول­ما­سا, مۇنىڭ ءبارى كىتاپ ەمەس, ءبىر­سى­پى­راسى قاۋلى, جارناما سەكىلدى ۋاق-تۇيەك نارسەلەر.

دايىنداعان ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»