الاش قالاسىنىڭ سىزباسى

ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز جوعارى­دا­عى الاش قالاسىنا قاتىستى «پلان گورودا الاش ۋتۆەرجدەننىي 28 نويابريا 1916 گ.» دە­گەن تاقىرىپتىق جازباسى بار الاش قالاسىنىڭ سىزبا-كار­تاسى جايلى. بۇل سۋرەتتى كارتا اندا-مىندا جىلت جاريالانىپ جۇرگەلى دە ونشاقتى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ءتىپتى وتكەندە, ناقتىلاپ ايتساق 24 قاراشا كۇنى استانا قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان «الاش − قازاقتىڭ ۇلتتىق تۇتاستىق يدەياسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا كەزىندە جوعارىداعى سىزبا-كارتانى كورمەگە قويىل­عان تاريحي فوتولار اراسىنان كورىپ قالدىق.

سودان بۇل سۋرەت جايلى بى­لە­­دى-اۋ دەگەن ادامدارعا حابارلاسا باستادىق. اۋەلى 2012 جى­لى الاش قايراتكەرلەرىنە قاتىستى «الاشوردا» اتتى سۋرەتتى البومدى قۇراستىرعان بولات مۇرسالىمنەن سۇراپ كوردىك. بوكەڭ بىردەن ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, الاشتانۋشى ازامات ەرلان سايلاۋبايعا ءجون سىلتەپ, «بۇل سىزبا جايلى بىلەتىن ادام وسى» دەدى. 

تاريحشى ەرلان سايلاۋ­بايعا جولىققانىمىزدا فو­توداعى الاش قالاسىنىڭ تيپتىك سىزباسىن 2000 جىلدارى سەمەي قالاسى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەي قورى­نان كورگەنىن ايتتى. «بۇل جا­­دى­­گەر­دىڭ بۇگىنگە جەتۋىنە سە­بەپ­شى ادام ادەبيەتشى-عا­لىم قايىم مۇحامەدقانوۆ بولۋى مۇمكىن, ويتكەنى ول كىسى­نىڭ ءوزى الاش قالاسىندا دۇ­نيەگە كەلگەن ەكەن. ياعني عا­لىم­نىڭ­ اكەسىنىڭ ءۇيى قازىرگى تى­نى­باي مەشىتىنە جاقىن جەردە ور­نالاسقانى جايلى ناقتى بىلەمىز. بۇل ءبىرىنشى نۇسقا. ەكىنشى ءبىر ايتارىم: 1970 جىلدارى سەمەيدە تۇرعان پارتيا قىزمەتكەرى ەكەباي قاشاعانوۆ دەگەن اقساقال سول تۇستاعى ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ باس­شىسى ءبىتىمباي دەگەن ادام­­عا اۋزىشا نۇسقاۋ بەرىپ, «سە­مەي قالاسىنداعى ابايعا بايلانىسى وبەكتىلەردى (اقىن­ ات باسىن بۇرعان, قونا جا­­­تىپ تۇنەگەن ۇيلەر ت.ب.) انىق­­تاۋ­مەن اينالىس» دەيدى. ءسوي­تىپ, داۋىرگە قاتىستى كوپتەگەن دە­رەك­تەر جينالىپتى. ءسىز ايتىپ وتىرعان سىزبا وسى كەزدە تابىلىپ, قورعا الىنعان بو­لۋى مۇمكىن», دەدى ەرلان ەرنا­زار ۇلى. 

وسىلاي سىزبا-كارتانىڭ ۇشى­عىن شىعارىپ العان سوڭ «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋب­ليكالىق گازەتى» اق باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالىنىڭ تاپسىرماسىمەن جۋىقتا سە­مەي­گە جول تارتتىق. بىردەن سىزبا-كارتا ساقتاۋلى تۇر دەگەن سەمەي قالاسى وبلىستىق تاريح-ولكەتانۋ مۋزەيىنە ات باسىن تىرەدىك. ءبىزدى كۇتىپ ال­عان مەكەمە باسشىسى ءلاز­­زات ءالجان جادىگەردىڭ مۇن­دا­ بار ەكەنىن, ءارى مۋزەي قو­رىن­دا (فوند 31, پاپكا 3) ساق­تاۋ­لى­ تۇرعانىن ايتتى. سىز­با­عا مۇقيات زەر سالساڭىز, كار­­­تاداعى بارلىق نىساندار نو­مىرلەنگەن, ماسشتابى كور­سەتىلگەن, وبەكتىلەردىڭ ورنالاسۋى مۇقيات زەرتتەلگەن, ونىڭ سىرتىندا «ۋسلوۆنىە زناكي» (شارتتى بەلگىلەر) دەگەن اتاۋمەن قالانىڭ اۋماقتىق سيپاتى دا كورسەتىلگەن. قىسقاسى, وتە ساۋاتتى جاسالعان. جادىگەرمەن تانىسقان سوڭ ءلاززات تىلەۋعوجاقىزىنا «بۇل جادىگەر مۋزەي قورىندا ەجەلدەن بار ما, الدە كەيىن تابىلىپ, تىركەۋگە الىندى ما؟»,  دەگەن سۇراقتى قويدىق. مەكەمە باسشىسىنىڭ جاۋابىنان تۇ­سىنگەنىمىز, 1980 جىلداردىڭ ايا­عىندا ارىستار اقتالىپ, ولار­عا قاتىستى قۇجاتتاردى ىز­­دەۋ باستالىپتى. بۇل ىسكە ءلاز­زات تىلەۋعوجاقىزىنىڭ ءوزى­­ جەگىل­گەن. ىزدەۋشى توپ اتال­مىش مۋزەي قورىن ءسۇزىپ كەلە جا­تىپ, 1914 جىلى سە­مەي قالاسىندا ابايدىڭ دۇنيە­دەن وتكەنىنە 10 جىل تولۋى­نا وراي قازاق قىزدارىنان شىق­قان تۇڭعىش جۋرنالشى نازيپا قۇلجانوۆانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اقىندى ەسكە الۋ كەشىنە قاتىستى دا­يىن­داعان افيشانى تاۋىپ الا­دى. ءدال وسى افيشاعا جاپسى­رىلىپ, ءبىز ىزدەپ جۇرگەن ءبىر پاراق قاعاز الاش قالاسىنىڭ سىزبا-جوسپارى شىعا كەلدى. 

بىراق سىزبا-كارتا كوپكە دەيىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسى­نىلماعان. وعان كارتاداعى «28-نويابريا 1916 گ.» دەگەن ءسوز سە­بەپ بولعان سياقتى. بۇل دا ويلانارلىق دۇنيە. ويتكەنى, الاش قالاسى 1917 قۇرىلعانى تۋرالى ارحيۆتىك قۇجات بار. ەندەشە «1916 جىل» قايدان ءجۇر؟

وسى ورايدا, الاش قالاسى­نىڭ تاريحىن كوپتەن بەرى قاۋزاپ جۇرگەن سەمەيلىك زەرت­تەۋ­شى-جۋرناليست مۇرات­بەك كەنەمولديننىڭ پىكىرىنشە, سىزبا 1916 جىلى جاسالعان بولۋى كەرەك, كەيىن قالاعا «الاش» اتاۋى بەرىلگەندە كار­تانىڭ بۇرىنعى دەرەكتى داتاسى اۋىس­تىرىلماي, جاڭادان قويىلعان قالا اتاۋى جازىلسا سال­عان دەيدى. بۇل پىكىر كوكەيگە قون­دى. 

بەكەن قايرات ۇلى,  «ەگەمەن قازاقستان»

استانا ­ ­– سەمەي­ –­ ­استانا