استانا قالاسىندا وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ ءى سەزىنىڭ شەشىمدەرىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا اتقارىلعان ىستەردىڭ ءبىرى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمدەرى مەن وقىتۋشىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرىلۋى بولدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىتقىسىمەن قۇرىلعان بۇل قاۋىمداستىق ءوزىنىڭ العاشقى جۇمىسىن «12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە كوشۋ جاعدايىندا مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ماتەماتيكالىق ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى» دەگەن تاقىرىپتا دوڭگەلەك ۇستەلدەن باستادى.
دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ماقساتى – مەكتەپ پەن جوو-داعى ماتەماتيكالىق ءبىلىم بەرۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە كوشۋ جاعدايىندا مەكتەپ پەن جوو-داعى ماتەماتيكالىق ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنىڭ ساباقتاستىعىن ارتتىرۋ نەگىزىندە ولاردى شەشۋ جولدارىن انىقتاۋ. وعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى, پەداگوگ كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە قايتا دايارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ وكىلدەرى مەن مەكتەپ ديرەكتورلارى, اۋداندىق (قالالىق) ءبىلىم بولىمدەرىنىڭ ماتەماتيكا ءپانى ءادىسكەرلەرى, ماگيسترانتتار جانە PhD دوكتورانتتار قاتىستى.
باسقوسۋدا ماتەماتيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى كوتەرىلدى.
ولاردىڭ ءبىرى ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرىنىڭ 12 جىلدىق ءبىلىم جۇيەسىنە كوشۋ جاعدايىنداعى ماتەماتيكا پانىنەن تاڭداۋ كۋرستارىن جاساۋ ماسەلەسى بولدى. 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بەيىندىك نەمەسە ماتەماتيكانى تەرەڭدەتىپ وقىتۋعا بايلانىستى تاڭداۋ كۋرستارى مەن ولاردى وقىتۋعا قاجەتتى ادىستەمەلىك ماتەريالدار, ەسەپتەر مەن تاپسىرمالار جيناقتارىنىڭ ساپالىلىعى مەن ماڭىزدىلىعى ايتىلدى. قاتىسۋشىلار «رەسەيدە 2004 جىلدان باستاپ بەيىندىك جانە بەيىنالدى دايىندىققا ارنالىپ كوپتەگەن وقۋ ماتەريالدارى جارىق كوردى. بىزدە ول جوق. مۇعالىمنىڭ ءوزى بەيىندىك كۋرستاردى جاساۋى ءۇشىن وعان پايدالاناتىن كازاق تىلىندە ماتەماتيكالىق ادەبيەتتەر بولۋى كەرەك, ال ونداي ادەبيەتتەر جوق دەسە دە بولادى. كەيبىر مەكتەپتەردە ەلەكتيۆتىك كۋرستار ءۇشىن «انىقتاۋىشتار جانە ماتريتسا», «اناليتيكالىق گەومەتريا» سياقتى تاقىرىپتاردى تاڭداعان, ونىڭ مازمۇنى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىلاتىن مازمۇنمەن بىردەي. بەيىندىك وقىتۋدىڭ ماقساتى جوو ماتەريالدارىن مەكتەپتە وقىتىپ قويۋ ەمەس, جوو باعدارلاماسىن ەركىن مەڭگەرە الاتىنداي ەتىپ دايىنداۋ ەكەنىن ءبىز ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك» – دەستى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ-دىڭ ماتەماتيگى, قاۋىمداستىقتىڭ توراعاسى د. راحىمبەك «ءبىزدىڭ وبلىس سياقتى حالىق سانى كوپ وبلىسقا وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن شىعاراتىن باسپاگەرلىك قىزمەتى كەرەك, جوو-عا ارنالعان جوعارى ماتەماتيكا كۋرسىنان بىرنەشە وقۋ قۇرالدارى جارىق كورگەنىمەن, ماتەماتيكا مۇعالىمدەرىن دايىنداۋعا قاجەتتى ماتەماتيكالىق تالداۋ, الگەبرا, گەومەتريا سياقتى ىرگەلى پاندەردەن قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتار مەن ەسەپتەر جيناعى وسى كۇنگە دەيىن جوق, وسى پاندەردىڭ وقۋلىقتارىن جازۋعا ارنايى كونكۋرس جاريالانىپ, جازىلسا دۇرىس بولادى» – دەپ ءوز ويىن تۇيىندەدى.
كەلەسى ماسەلە – فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى م. ابەنوۆانىڭ «ماتەماتيكا جانە ءومىر» اتتى بايانداماسىندا ءسوز بولدى. وندا مەكتەپ ماتەماتيكا كۋرسىن وقىتۋدى ومىرمەن بايلانىستىرۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. عالىم ءححى عاسىردىڭ ۇستازدارعا قوياتىن تالابى وتە جوعارى, سەبەبى ورتا مەكتەپتە, جوو ينتەراكتيۆتى تاقتانى پايدالانۋدا, ءوندىرىستە, عىلىمدا نانوتەحنولوگيا قولدانىلۋدا. حيميا, بيولوگيا, فيزيكا جانە كومپيۋتەر بىرلەستىگى نەگىزىندە نانوتەحنولوگيا جاسالۋدا. سول پاندەردىڭ بارىندە ماتەماتيكا قولدانىلاتىندىعىن ايتا كەلىپ, ونىڭ 3 قۇراۋشىسىنا توقتالدى: 1) ءپانى; 2) ءادىسى; 3) قولدانىلۋى. ماتەماتيكانىڭ پاندەرى: اريفمەتيكا (ەسەپ), الگەبرا, گەومەتريا, سول پاندەردى وقۋشى جاقسى يگەرسە, ءبىلىمنىڭ ىرگەتاسى قۇيىلاتىنىن ەسكەرتتى. پەداگوگتاردىڭ ايتۋى بويىنشا «وقۋشى قۇتى ەمەس, تولتىرۋ ءۇشىن قۇيا بەرەتىن, وقۋشى جالىن, جالىندى تۇتاتۋ كەرەك». ال تۇتاتۋشى – ۇستاز. ۇستاز بىلىكتى بولسا ءار تاقىرىپقا ءوز ءتاسىلىن قولدانىپ, وقۋشىعا تۇسىنىكتى ەتىپ ساناسىنا جەتكىزسە, ول ساباق تۇسىنىكتى بولادى, وقۋشىنىڭ ەسىندە ساقتالادى. پەداگوگيكالىق زەرتتەۋ بويىنشا ەستىگەن نارسەنىڭ 30%-ى, كورگەن نارسەنىڭ 70%-ى ەستە قالادى, ساقتالادى. وقۋشى بولسا ساباقتا ءارى ەستيدى, ءارى كورەدى (تاقتاداعى سۋرەتتەر, فورمۋلالار, پلاكاتتار, كومپيۋتەردەگى سۋرەتتەر ت.ت.). ەگەر وقۋشى ماتەماتيكانى جاقسى وقىسا, ول باسقا پاندەردى دە جاقسى وقيدى. سەبەبى, ماتەماتيكا ساباعى ويدى ۇشقىرلايدى, لوگيكانى كۇشەيتەدى, سوندىقتان وقۋشى ويىن (سويلەمدى) جۇيەلى, ىقشامدى تۇردە جەتكىزە الادى» دەپ ءوز ويىن قورىتىندىلادى.
دوڭگەلەك ۇستەلدە گەومەتريانى ورتا مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋداعى ساباقتاستىقتى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالمادى. ءويتكەنى, بارلىق ماتەماتيكالىق پاندەردىڭ ىشىندە, گەومەتريا, سەزۋ مەن كەڭىستىكتىكتى ەلەستەتۋدى جانە تۇسىنىكتى دامىتۋعا, ال ونىڭ نەگىزىندە جەكە تۇلعانىڭ شىعارماشىلىق دامۋىنا كوبىرەك ىقپال ەتەدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. سەزۋ مەن ەلەستەتۋ كەز كەلگەن شىعارماشىلىقتىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.
مەكتەپ گەومەتريا كۋرسىنداعى وقۋشىلاردىڭ كەڭىستىكتىك تۇسىنىكتەرىن قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى سىزبالار, ياعني ەسەپتە قاراستىرىلىپ جاتقان كەڭىستىك فيگۋرالارىنىڭ پاراللەل پروەكتسياداعى كەسكىنىن سالۋ بولىپ تابىلادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, سىزبا «مودەلدەر مەن ابستراكتتى كەڭىستىك وبەكتىلەرىنىڭ اراسىن بايلانىستىرادى». ول ءۇشىن پلانيمەتريانىڭ سالۋ ەسەپتەرى كەرەك. سونداي-اق, گەومەتريا كۋرسىن وقىتۋداعى پروەكتسيالىق سىزبالاردى پايدالانۋدىڭ ادىستەمەلىك قىرىنا كەلەر بولساق, ولار وقۋشىلاردىڭ وقۋ ماتەريالىن قابىلداۋىن جەڭىلدەتەدى. ناقتىراق ايتقاندا, ستەرەومەتريانىڭ العاشقى ساباقتارىنان باستاپ كەزدەسەتىن قيىندىقتار جوعارى سىنىپتاردا ساباق بەرەتىن ءاربىر ماتەماتيكا مۇعالىمىنە تانىس. ستەرەومەتريا اكسيومالارىمەن تانىستىرۋ كەزىندە وقۋشىلاردىڭ كەڭىستىكتىك تۇسىنىكتەرىنىڭ ءالى دە ناشار دامىعان بولۋىنا بايلانىستى, ستەرەومەتريانىڭ العاشقى ۇعىمدارى تۋرالى مالىمەتتەر ابستراكتىلى سيپاتقا يە بولىپ, جاتتاندى بىلىمدەر قالىپتاسادى. سوندىقتان دا, وقۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى ستەرەومەتريا كۋرسىن مەكتەپ پاندەرىنىڭ ىشىندەگى كۇردەلى پاندەردىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلداپ, وعان دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى جويىلادى.
دوڭگەلەك ۇستەلگە جينالعاندار بۇلاردان باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەرگە توقتالدى. مىسالى, مەكتەپ ماتەماتيكا ءپانىنىڭ باعدارلامالارى مەن وقۋلىقتارىنا تالداۋ جاسالدى جانە ۇسىنىستار بەرىلدى. ءو.جولداسبەكوۆ اتىنداعى №9 ليتسەيدىڭ ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى گ.نۇرجىگىتوۆا 5-6 سىنىپ ماتەماتيكاسىن وقىتۋداعى قولدانىستاعى تەحنولوگيالارعا توقتالسا, قازىعۇرت اۋدانى, ق.ساتباەۆ اتىنداعى مەكتەپ-ليتسەيدەن ر. قاراقباەۆا ماتەماتيكانى وقىتۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار ايتتى. دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار نازارىنان باستاۋىش سىنىپ ماتەماتيكاسىن وقىتۋ, ماتەماتيكادان تەستىك جۇيەنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, كەمشىلىكتەرى مەن ونى جويۋ جولدارى دا تىس قالمادى. ماتەماتيكانىڭ جوعارى ساناتتى مۇعالىمى ا.نىسانوۆ وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىنە توقتالىپ, ۇبت-دا كەزدەسەتىن ەسەپتەردىڭ 60-70%-ىن تالداۋ ارقىلى-اق شەشۋگە بولاتىنىن دالەلدەدى. ۇسىنىس رەتىندە تەستتى ەكى باعىتتا, ياعني گۋمانيتارلىق جانە جاراتىلىستانۋ باعىتىندا قۇرىپ, ولاردىڭ مازمۇنىن جىلدا 70%-عا دەيىن وزگەرتۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
جيىن سوڭىندا تالقىلانعان ماسەلەلەر بويىنشا ماتەماتيكتەر ۇسىنىستار قابىلدادى.
وسىلايشا قىزۋ تارتىس تۇرىندە وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل بۇگىنگى تاڭداعى وبلىسىمىزدا ماتەماتيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, ونىڭ كەمشىلىكتەرىن جويۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى ايقىندادى, ماتەماتيكانى وقىتۋدىڭ مەكتەپ پەن جوو اراسىنداعى ساباقتاستىقتى جاقسارتۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار قاۋىمداستىقتىڭ ۆەب پورتالى – www.asm ukgu.kz اشىلعاندىعىنىڭ كۋاسى بولدى.
نۇرلىباي مادياروۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
شىمكەنت.