نەسىن جاسىرايىق, قازىر رەسپۋبليكالىق تاس جولدار بويىندا, قالالاردا ءىرى جول-كولىك اپاتتارى بەلەڭ الىپ بارادى. كىشى دە, ۇلكەن دە تەمىر كولىك قۇرساۋىندا وپات بولىپ جاتىر. ارينە, ساراپشىلار جول ءجۇرىسى كەزىندە كەزدەسەتىن مۇنداي جول اپاتتارىنىڭ سەبەپتەرىن جويۋ مۇمكىن ەمەس دەيدى.
سولاي دەمەسكە لاج جوق سەكىلدى. ويتكەنى جولداعى كەزدەسەتىن كەلەڭسىزدىكتەر سالدارىنان تالاي جان وپات بولاتىن اپاتتار سانى جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە.
ال سول كەلەڭسىزدىكتەرگە توسقاۋىل قوياتىن زاڭ جوق دەپ ايتا المايسىز. زاڭعا سايكەس ءتارتىپ تە قاتاڭ ۇستالىنادى. بىراق مىنا بەيبىت زاماندا كۇن سايىن, ءتىپتى ساعات سايىن ەمەس, مينۋت سايىن جول-كولىك اپاتىنان ادام وپات بولادى دەگەنگە سەنگىڭىز دە كەلمەيدى. بىراق سەنبەسكە دە امال جوق. ۇلكەندەردىڭ ءوزىن ايتپاعاندا, بولاشاعىمىز بالا دەسەك, سول جولداردا ءار ءتورت مينۋت سايىن ءبىر بالا قازا تابادى ەكەن. ولاردىڭ, بۇعان قوسا, تاعى جۇزدەگەنى ءتۇرلى جاراقات الادى. جاراقاتتارىنان ايىعىپ كەتسە جاقسى, ال مۇگەدەك بولىپ قالاتىندارى قانشاما. ول بالالار ءسىزدىڭ دە بالاڭىز نەمەسە نەمەرەڭىز بولۋى ابدەن مۇمكىن عوي. جانىڭىز تۇرشىگەدى.
بۇل قاسىرەت كەز كەلگەن ادامنىڭ باسىنا ءتۇسۋى بەك مۇمكىن. «سەن باسشىسىڭ, سەن باعىنىشتىسىڭ» دەپ جول اپاتى ايىرىپ تۇرمايدى. قاراڭىز, تەك 2011 جىلدان باستاپ قازاقستاندا جول اپاتىنان ەكى مىڭعا جۋىق بالا قازا تاپقان, بۇل قازا بولعانداردىڭ جالپى سانىنىڭ 10 پايىزى عانا, ولاردىڭ ىشىندە مىڭعا جۋىعى – مەكتەپ وقۋشىلارى. ال بۇعان سوڭعى كەزدەردە مەرت بولعانداردى تاعى قوسىڭىز. بالالاردىڭ كوبىن كولىك قاققان. سۇم اجال كىمدى بولسا دا ايتەۋىر ءبىر الاتىنى بەلگىلى عوي. بىراق كولدەنەڭنەن كەلگەن اپات جاس عۇمىردى كوكتەي ءۇزىپ جىبەرەتىنى نەتكەن وكىنىشتى. سوڭعى جىلدارى جول-كولىك اپاتىنان وپات بولعانداردىڭ سانى اۋعان سوعىسىندا ون جىلدا قايتىس بولعان ادامداردىڭ سانىنان الدەقاشان اسىپ كەتكەن. سوندا قاراساڭىز, جولداردا مىلتىقسىز سوعىس ءجۇرىپ جاتقانداي. ال قايتكەندە بۇل قاسىرەتتىڭ الدىن الۋعا بولادى؟
بۇل ماسەلە جايىندا الاڭداپ, باس قاتىرىپ جاتقان مەملەكەتتىك ءتيىستى ورگاندار دا جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – باس پروكۋراتۋرانىڭ جانىنداعى قۇقىق قورعاۋ اكادەمياسى. ولار جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگىنىڭ ۇلتتىق تۇجىرىمداماسىن دا جاساپ شىققانى بەلگىلى. ال باسقا سالالاردىڭ مۇرتىن بالتا شابار ەمەس. وسى ۇلتتىق تۇجىرىمدامادان بايقاعانىمىزداي, ەگەر بيلىك بۇل ماسەلەگە ناقتى نازار اۋدارىپ, بىلەك تۇرە كىرىسەر بولسا قانداي قاسىرەت بولماسىن, ونىڭ الدىن الۋعا, سانىن ازايتۋعا كەپىلدىك بار ەكەن. بىرىنشىدەن, بارلىق ساراپشى بىتكەن ءبىر تۇجىرىمعا كەلگەندەي, الدىمەن, كولىك جولدارى بار تالاپقا ساي بولۋى قاجەت. ءاربىر كولىك جۇرەتىن جولدا جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتەتىن جەر استى نە جەر ءۇستى وتكەلدەرى مىندەتتى تۇردە سالىنۋى قاجەت. مۇنداي وتكەلدەردىڭ بولماۋى, ادامداردى اجالعا يتەرمەلەۋمەن بىردەي دەگەن ءسوز. مۇكىندىگىنشە كوشە قيىلىستارىندا كولىكتەر كەدەرگىسىز ءوتىپ كەتەتىندەي جاعداي جاسالسا, جول اپاتىنىڭ 80 پايىزى بىردەن كەمىر ەدى. ويتكەنى جول-كولىك اپاتىنىڭ دەنى وسى جول قيىلىسىندا ورىن الىپ جاتادى.
سوزىمىزگە دالەل, 2011 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكا اۋماعىندا 88 814 جكو بولىپ, ولاردا 13 894 ادام قازا تاپقان, ولاردىڭ ىشىندە جاياۋ جۇرگىنشىلەر 5000-نان استام. 25 مىڭنان استام ادام جاراقات العان. جكو-دان كەلگەن ەكونوميكالىق شىعىنداردى ازيا دامۋ بانكى 1 052 ملرد تەڭگە دەپ نەمەسە 2012 جىلعى ءىجو-ءنىڭ 3,5 پايىزى مولشەرىندە باعالاپتى. سوندا قازىرگى جولدارداعى تۋىنداعان ءۇردىس ناتيجەسىنە ساي ەسەپتەسەك جانە سوعان ساي جۇيەلى شارالار قابىلداماعان جاعدايدا قازاقستان 2022 جىلعا دەيىن تاعى 21 مىڭنىڭ ۇستىندە ادامىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. سونداي-اق ودان دا كوپ, ياعني 266 مىڭ ادام جاراقات الۋى ابدەن مۇمكىن كورىنەدى.
جانە جىل سايىن ەلىمىزدىڭ جولدارىندا ورتا ەسەپپەن 17 جاسقا دەيىنگى 160 بالا قازا تاباتىندىعىن ۇمىتپاعان ءجون. بۇل ارينە قايعىلى سانداردىڭ بەر جاعى عانا عوي. سوندىقتان الدىمەن جولداردىڭ ساپالى سالىنۋى باستى نازارعا الىنۋى ءتيىس. جولداعى ءاربىر ويىق, شۇڭقىر اپاتقا سوقتىرادى. بىراق كوشە جولدارىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. ال جالپى جولداردى سالۋ مەن رەكونسترۋكتسيالاۋعا سوڭعى بەس جىلدا 1,8 ترلن تەڭگە جۇمسالعان ەكەن. اۆتوجول سالاسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2016 جىلى ۇلتتىق قوردان 151,3 ميلليارد تەڭگە قاراجات بولىنگەن.
سوندا بىلاي قاراساڭىز, زاڭ بار, قاراجات جەتكىلىكتى, جۇمىس ءجۇرىپ جاتقانداي, بىراق ساپاسىز جولدار سانى كوبەيمەسە, ەش ازايار ەمەس. سوعان ساي جول اپاتى دا ارتىپ بارادى.