قازاقستاننىڭ تابيعي كومىرسۋتەك قورلارىنا, ونىڭ ىشىندە مۇنايعا, گازعا, كومىرگە باي ەكەندىگى بەلگىلى. وسىنداي تابيعي بايلىقتاردى ۇلكەن كولەمدە وندىرەتىن الەم ەلدەرى ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز 10-12 ورىندى يەلەنەدى. مۇناي مەن گاز ەلىمىزدە ءىرى 3 مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا ء(موز), 4 گاز جانە 8 مايدا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا (گوز) ءوڭدەلەدى. رەسپۋبليكادا سوڭعى جىلدارى مۇنايدى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ كولەمىنىڭ وزگەرۋ ديناميكاسى ۇسىنىلىپ وتىر.
وسى دەرەكتەردەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مۇناي وڭدەۋ كولەمى سوڭعى جىلدارى ءبىرشاما تومەندەپ كەتكەنىن جانە ول ەلىمىزدە وندىرىلەتىن مۇناي كولەمىنىڭ شامامەن 10%-ىن قۇرايتىنىن كورۋگە بولادى. ءبىزدىڭ بارلىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىمىزدىڭ جۇمىسىنداعى جالپى كەمشىلىك ولاردىڭ باستاپقى شيكىزاتپەن العاشقى جوبالىق قۋاتىنا دەيىن جۇكتەلمەۋىندە جانە پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن قوسپاعاندا, ولاردا شيكىزاتتى وڭدەۋ تەرەڭدىگى ورتاشا الەمدىك دەڭگەيگە قاراعاندا الدەقايدا تومەن بولۋىندا دەپ ەسەپتەيمىز. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىندا جوعارى ساپالى مۇناي ونىمدەرى جەتىسپەيدى, ال ولاردى ءبىز اناعۇرلىم قىمبات باعامەن شەتەلدەردەن ساتىپ الامىز. سونىڭ سالدارىنان جوعارى ساپالى مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسى قىمباتتاۋدا جانە ولاردىڭ باعاسى پارلامەنت پەن ۇكىمەت تاراپىنان تۇپكىلىكتى ءبىر شارا قابىلدانبايتىن بولسا ءارى قاراي قىمباتتاي بەرمەك.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسى ماسەلەلەردى تومەندە كورسەتىلگەن ۇسىنىستار ارقىلى تولىعىمەن شەشۋگە بولاتىن سياقتى. جوبالىق قۋاتى جىلىنا 6 ملن. توننا مۇناي وڭدەۋگە ەسەپتەلگەن پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى زاماناۋي تەحنولوگيامەن جابدىقتالعانى, تىپتەن جىلىنا 8 ملن. تونناعا دەيىن مۇناي ءوڭدەيتىن بولىپ رەكونسترۋكتسيادان ءوتكىزىلگەنى, سونداي-اق وسى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا شيكىزاتتى وڭدەۋ تەرەڭدىگى 1989 جىلعى دەرەكتەر بويىنشا كسرو-دا ەڭ جوعارعى كورسەتكىشكە (89%-عا) جەتكەندىگى بەلگىلى. ال وسىنداي زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان جانە جوعارىدا كورسەتىلگەندەي كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن زاۋىتتا, 1991-2004 جىلدارى رەسەيدەن كەلەتىن ماگيسترالدى قۇبىر جەلىسى بويىنشا باتىس ءسىبىر مۇناي شيكىزاتىن وڭدەۋ كولەمى جىلىنا 1,7-2,2 ملن. تونناعا دەيىن تومەن ءتۇسىپ كەتكەن. تەك سوڭعى 3-4 جىلدا عانا بۇل كورسەتكىش وزگەرىپ, زاۋىتتا شيكىزات وڭدەۋ كولەمى جىلىنا 4,0-4,1 ملن. تونناعا جەتتى. قازاقستان رەسەيدەن الاتىن وسى 4 ملن. توننا باتىس ءسىبىر مۇناي شيكىزاتىنىڭ ورنىنا باتىس قازاقستاننان وزەن–سامارا قۇبىر جەلىسى بويىنشا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پوۆولجە ايماعىنداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا 15-17 ملن. توننا قازاقستان مۇنايى جىبەرىلۋدە. ەگەر ەل ۇكىمەتى رەسەي ۇكىمەتىمەن پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا قوسىمشا وسىنداي بالاما شارتپەن تاعى دا جىلىنا 2,0 ملن. توننا مۇناي جەتكىزۋگە كەلىسەتىن بولسا, وندا ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگى شەتەلدەن تاسىمالداناتىن مۇناي ونىمدەرىنىڭ ورنىنا وزىمىزدە شىعارىلاتىن ساپالى تاۋارلى مۇناي ونىمدەرىمەن: بەنزينمەن, ديزەل وتىنىمەن, رەاكتيۆتى وتىنمەن, جول بيتۋمىمەن جانە مۇناي-حيميا شيكىزاتىمەن ايتارلىقتاي مولشەردە تولىعار ەدى. وسى جول ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن جانار-جاعارماي ماسەلەسىن شەشۋدىڭ اناعۇرلىم ەكونوميكالىق ءتيىمدى نۇسقاسى بولىپ تابىلۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا, شىمكەنت جانە اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ شيكىزات وڭدەۋ كولەمىن وسىنداي جولمەن جوبالىق قۋاتىنا دەيىن جەتكىزۋ, جالپى, ەلىمىز بويىنشا موتور وتىندارىن ءوندىرۋ كولەمىن جوعارىلاتۋعا جانە ىشكى رىنوكتى جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتۋدە قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى جاعدايلاردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
رەسەيدەن پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا جىلىنا قوسىمشا 2 ملن. توننا باتىس ءسىبىر مۇنايىن جەتكىزۋگە قول جەتكىزە الماعان جاعدايدا, وندا بۇل ماسەلەنى شىمكەنت جانە اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا وندىرىلەتىن ۆاكۋم گازويلىن پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتىنا جەتكىزۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى. وسى ەكى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنان 1,2-1,4 ملن. ت/ج شىعاتىن ۆاكۋم گازويلى سوڭعى بىرنەشە جىلدارى جارتىلاي شيكىزات كۇيىندە ارزان باعامەن ەكسپورتقا, ياعني بالتىق جاعالاۋى مەن زاكاۆكازە ەلدەرىنە, ۋكراينا مەن الىس شەتەلدەرگە دە جىبەرىلۋدە.
پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنداعى جوبالىق قۋاتى جىلىنا 2 ملن. توننا شيكىزات وڭدەيتىن كت-1 – كاتاليتيكالىق كرەكينگ قوندىرعىسىندا جوعارىدا كورسەتىلگەن ۆاكۋم گازويلىن قوسىمشا كولەمدەگى شيكىزات رەتىندە وڭدەۋگە بولادى. بۇل دەگەنىمىز, رەسپۋبليكا بويىنشا تاۋلىگىنە شامامەن قوسىمشا 1850-2000 توننا اۆتوموبيل بەنزينىن, 1000-1200 توننا ديزەل وتىنىن جانە 500-550 توننا باعالى كومىرسۋتەك گازىن شىعارۋعا بولادى دەگەن ءسوز.
بۇدان وزگە, ەلىمىزدى جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن ءتۇبەگەيلى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تاعى ءبىر, اناعۇرلىم وڭتايلى نۇسقا بار. ول پاۆلودار جانە شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن تۇپكىلىكتى, تولىق, جەرگىلىكتى قازاقستان مۇناي شيكىزاتىن وڭدەۋگە اۋىستىرۋ. ەلىمىزدە مۇناي قورى جەتكىلىكتى (7-8 ملرد. توننا), الداعى 10-15 جىلدىڭ ىشىندە ونىڭ جىلدىق ءوندىرۋ كولەمى 140-150 ملن. تونناعا جەتپەك. قازىر ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلگەن باتىس قازاقستان – كەڭقياق – قۇمكول – قاراقويىن – اتاسۋ – پاۆلودار جانە قۇمكول – شىمكەنت ماگيسترالدى مۇناي قۇبىر جەلىلەرى پاۆلودار جانە شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن ءوز ەلىمىزدە وندىرىلەتىن قازاقستان مۇناي شيكىزاتىمەن تولىق جانە تۇراقتى تۇردە قامتامسىز ەتە الادى. مۇنى ۇكىمەتتىڭ ەسكەرمەي وتىرعانى وكىنىشتى.
سوڭعى جىلدارى قورشاعان ورتامەن ۇيلەسىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن, ياعني قورشاعان ورتانى لاستامايتىن ەكولوگيالىق تازا موتور وتىندارىن (ەۋرو – 3, 4, 5 ماركالى بەنزيندەر) ءوندىرۋ ءۇشىن قوسپا (3-5%) رەتىندە بيوەتانول قولدانىلىپ ءجۇر. بۇگىندە بۇل ءونىم پەتروپاۆل قالاسىندا سالىنعان استىقتان بيوەتانول وندىرەتىن زاۋىتتا الىنىپ جاتقان سياقتى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن بۇگىنگى تاڭدا بۇعان بالاما رەتىندە, بۇگىندە كوپ مولشەردە (جىلىنا -2-5 ملرد. م3) دالادا جانىپ جاتقان ىلەسپە كومىرسۋتەك گازدارىنان ەتيل ءسپيرتىن الۋعا بولاتىنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى. بۇل ءادىس وتە ءتيىمدى جانە ءوزىندىك قۇنى 5-6 ەسە ارزان, ال ۇنەمدەلگەن استىق ونىمدەرى ارزان مال ازىعى – جەم رەتىندە قازاقستاندا مال مەن قۇس شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ سالاسىنا باعىتتالىپ, ەلىمىزدە ەت پەن ءسۇت ءوندىرىسىن وركەندەتۋگە ايتارلىقتاي ءوز ۇلەسىن قوسىپ, سىرتتان ساتىپ الىناتىن تاماق ونىمدەرىنىڭ مولشەرىن ازايتىپ, شيكىزات ساتىپ تاپقان ۆاليۋتالار الىس شەتەلدەرگە كەتپەي, وزىمىزدە قالار ەدى.
تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق ماسەلە, قازاقستان مۇناي شيكىزاتىنا ەكسپورتتىق كەدەندىك, ياعني باج سالىعىن دۇنيە ءجۇزى ەلدەرى بويىنشا ەڭ تومەنگى ءمولشەردە بەلگىلەپ وتىر. كورشىمىز رەسەي ءبۇگىنگى كۇنى مۇناي شيكىزاتىنىڭ ەكسپورتقا شىققان ءاربىر تونناسىنا 440,1 $ (اقش دوللارى) كولەمىندە سالىق سالىپ وتىر. ال قازاقستان بولسا جىلىنا 70 ميلليون توننادان استام مۇناي شيكىزاتىن ەكسپورتقا ەڭ تومەنگى كەدەندىك سالىقپەن جانە قوسىمشا قۇن سالىعىنسىز (ندس) شىعارۋدا. ەڭ قىزىعى, ەكسپورتشىلار ققس-سىز شىعارسا دا, ولارعا وسىنداي دەڭگەيدەگى قارجى قازىنانىڭ ەسەبىنەن قايتارىلىپ بەرىلۋدە. جانە ەكسپورتقا شىققان ءار توننا مۇنايعا بار بولعانى 40 دوللار دەڭگەيىندە عانا كەدەندىك باج سالىعىن سالۋ قازاق مەملەكەتىنىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىن ەسكەرمەۋ دەمەسكە لاجىمىز جوق. ونىڭ ءوزىن شەتەلدىكتەر ەمەس, تەك وتاندىق مۇناي كاسىپشىلىكتەرى عانا تولەۋدە. مۇنداي جاعدايدا شەتەلدىك الپاۋىتتاردىڭ ءوز شيكىزاتتارىن قازاقستاننىڭ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا ەشقاشان باعىتتاماسى انىق. ەكسپورتقا كەتەتىن شيكىزاتقا رەسەي مەن بالتىق بويى تەڭىز پورتتارىنا دەيىنگى شىعىنداردى ەسكەرىپ, لايىقتى كەدەندىك سالىق بەلگىلەۋ ۇكىمەت الدىنداعى بۇگىنگى كۇننىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەسى جانە بۇل شارا ىسكە اسسا, دەر كەزىندە قابىلدانعان ءادىل دە دۇرىس شەشىم بولارى انىق.
ءدال قازىرگى كۇندەرى وسىنداي شەشىمىن تاپپاي وتىرعان, حالقىمىزعا اسا قاجەتتى ماسەلەلەلەردى, جوعارىدا ايتىلعانداي جولدارمەن تەز ارادا شەشۋ مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسىنىڭ ءوسۋىن توقتاتۋعا جانە سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى باسقا دا قىزمەتتەر كورسەتۋ باعالارىنىڭ ءوسۋىن ازايتۋعا, جالپى, ەكونوميكامىزدى وركەندەتۋگە دە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىز.
رەسپۋبليكا پارلامەنتى مەن ۇكىمەت نازارىن ەلىمىزدەگى وتىن-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ, ونىڭ ىشىندە جانار-جاعارمايلار باعاسىنىڭ ءوسۋىنە ءجىتى اۋدارۋعا شاقىرامىز, سەبەبى, باعانىڭ ءوسۋى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە اسەر ەتىپ قانا قويماي, قوعامدا الەۋمەتتىك جانە ساياسي-ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتار تۋىنداتۋدا. سوندىقتان پارلامەنت پەن ۇكىمەت تاراپىنان ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىن وزىمىزدە شىعارىلاتىن ساپالى مۇناي ونىمدەرىمەن قاجەتتى مولشەردە قامتاماسىز ەتۋ جونىندە كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن ناقتى ءىس-شارالار جەدەل قابىلدانۋى قاجەت.
تۇردىقۇل وماراليەۆ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
ەركىمبەك قالدىگوزوۆ, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
ىلەسبەك بايجانوۆ, ينجەنەر حيميك-تەحنولوگ, ەكونوميست.
شىمكەنت.