كوشپەلى بابالاردىڭ ايتۋلى وركەنيەتىنەن حابار بەرەتىن «ەسىك» مەملەكەتتىك قورىق مۇراجايى كۇللى الەمدى وزىنە قاراتقان اتاقتى «التىن ادامىمەن» تانىمال. مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى كورمە, شارالار ۇيىمداستىرىپ جاتسا, ەسىك اۋماعىنان تابىلعان ساق زامانىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىمەن, ەڭ باستىسى, ۇلتتىڭ برەندىنە اينالعان «التىن اداممەن» تانىسىپ قايتارىڭا بەك سەنىمدى بولىپ باراسىڭ. شىنىندا دا سولاي. التى جىل بۇرىن عىلىمي نىسان رەتىندە تىركەلىپ, 2011 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك ليتسەنزيا نەگىزىندە ارحەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلە جاتقان «ەسىك» قورىق-مۋزەيى اشىلعالى بەرى الۋان تاقىرىپتاعى كورمەلەر وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعان.
ءاربىر كورمە – بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەردىڭ جيىنتىق كورسەتكىشى. ال بۇل جولعى تاريحي-تانىمدىق قىرىنان گورى ادامي قۇندىلىقتى دارىپتەۋگە كوبىرەك باعىتتالعان ء«ىزباسارلار» اتتى كورمە ىلگەرىرەكتەگى كوپ شارانىڭ ەشقايسىسىنا ۇقسامادى. كورمەنىڭ كوتەرگەن اسا ماڭىزدى تاقىرىبىنىڭ ءبىرى ەكولوگيا بولدى. سەبەبى قورىق-مۋزەي تەك قانا تاريحي قۇندىلىققا يە ارتەفاكتىلەردى ساقتاۋشى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە 68 گا جەردى الىپ جاتقان اۋماقتىڭ تابيعي قالپىن ساقتاۋعا دا ۇلەس قوسادى.
ء«ىزباسار» دەگەنىمىز, اتى ايتىپ تۇرعانداي, وتكەن اتا-بابالارى مۇرا ەتىپ قالدىرعان ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر مەن قۇندىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ, وزىنە ءتان ۋاقىت كەڭىستىگىندە بابالار ىزىمەن جۇرەتىن جان. مۋزەيدىڭ عىلىمي حاتشىسى دوسىم زىكىريانىڭ ايتۋىنشا, كورمەدە نەگىزگى بەس تۇسىنىك كورىنىس تاپقان. «ىزبە-ءىز» – شاكىرتتەرى ۇستازىنىڭ ىزىمەن جۇرەدى. «ەسىك» قورىق-مۋزەيى ءۇشىن ونداي ۇستاز «التىن ادامدى» تاپقان اۆتورلاردىڭ ءبىرى بەكەن نۇرمۇحامبەتوۆ بولدى. سونداي-اق ءتورالى تولەگەنوۆ, الەكسەي چەكين, ەرمەك جاسىباەۆ, اسەل ومارعازيەۆا سىندى ءبىزدىڭ عالىم-ارحەولوگتارىمىزدىڭ كاسىبي تۇرعىدا قالىپتاسۋىندا ءوزىنىڭ ءىزىن قالدىردى. ول ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ماڭگىلىك ورىن الدى. ءبىزدىڭ قورعاندارداعى ءىزىمىز, ونىڭ دا ەشقاشان وشپەيتىن, شايىلمايتىن ءىزى دەسەك جاراسادى» دەيدى. ال ء«ىز» قانداي بولادى؟ الۋان ءتۇرلى بولاتىنى اقيقات. كورمەدە بابالار قالدىرعان ء«ىزدىڭ» وزگەشەلىگى جەكە-جەكە تالداندى. ولاردىڭ قاتارىندا ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى ايماقتارىنان تابىلعان جەرلەۋ جورالارى مەن قىش ونەركاسىبىنىڭ, جادىگەرلەردە كورىنىس تاپقان ءتۇرلى مادەنيەت ىزدەرىن ايتۋعا بولادى.
مۋزەيگە مەكتەپ وقۋشىلارى مەن باسقا وڭىردەن كەلەتىن ادامدار كوبىرەك مەيمان بولاتىندىقتان, ولاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ ءۇشىن كورمەدە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە, سونىڭ ىشىندە بيىل, 2017 جىلى تابىلعان, بابالاردىڭ اسا قۇندى ءىزى رەتىندە ساقتالعان اناعۇرلىم ماڭىزدى جادىگەرلەر تۋرالى مالىمەت بەرىلدى. مۇندا ساق امفوراسى, جۇمباق بەينەلى قوڭىراۋ سەكىلدى سيرەك كەزدەسەتىن جادىگەرلەر نازارعا ۇسىنىلدى. راسىندا دا بەكەن نۇرماحامبەتوۆتىڭ اكادەميالىق تۇرعىداعى تەوريالىق ءبىلىمىن بىلاي قويعاندا, ءا.مارعۇلان مەن ك.اقىشەۆتارمەن بىرگە ءجۇرىپ, ارحەولوگ عالىم رەتىندە الپىس جىل بويى جيناعان دالالىق تاجىريبەسى وزىنەن كەيىن كەلگەن تالاي جاس بۋىننىڭ كادەسىنە جارادى. باقيلىق بولعانشا ارقاسىنان دورباسى, قولىنان كۇرەگى تۇسپەي جاستارعا جول كورسەتىپ, «التىن» شىعاتىن جەردى سۇڭعىلا اقىلمەن تانىپ, كوپتەگەن ەكسپەديتسيالارعا باسشىلىق جاسادى. كورمەنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى سول ەكسپەديتسيالاردا تابىلعان بابالار مۇراسىنىڭ تاريحي ماڭىزىن تۇسىندىرە كەلىپ, وقۋشىلاردان: «بەكەن اتالارىڭ جانە باسقا دا تاريحشى اعا-اپالارىڭ تاريحتى جاڭا ساتىعا كوتەرەتىن باعا جەتپەس جادىگەرلەر تاۋىپ, ءىز قالدىردى.
ال سەندەر سوڭدارىڭا قانداي ءىز قالدىراسىڭدار؟» دەگەن سۇراق قويدى. سەبەبى كورمەنى ۇيىمداستىرۋداعى كوزدەلگەن تۇپكى ماقسات وسى سۇراقتىڭ جاۋابىنا كەلىپ تىرەلەتىن-ءدى. «مادەني قابات – مادەني ءىز» بولىمىندە بولاشاق ۇرپاققا بۇگىنگى بۋىننىڭ قانداي ءىز قالدىراتىنى تۋرالى وي قوزعالادى. مىڭ رەت ايتقاننان ءبىر رەت ءدال وسىلاي كوز الدىدا ناقتى مىسال ارقىلى كورسەتكەن عىلىمي دالەلگە بەيجاي قاراي الماعان كورمە تاماشالاۋشىلارى «مەن – ءىزباسارمىن» بولىمىندە جەكەلەگەن جادىگەرلەردەن العان اسەرى تۋرالى, تابيعاتتى ايالاۋعا قاتىستى تىلەگىن جازىپ قالدىردى.
ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى