قوستاناي وبلىسىنداعى ناۋىرزىم قورىعىن قازىر الەم بىلەدى دەسەك ارتىق ەمەس. ول 2008 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني جانە تابيعي مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن بولاتىن. وسى «ناۋىرزىم» اتاۋى قايدان شىقتى؟» دەسە تابان استىندا جاۋاپ تابا الماي, اڭتارىلىپ قالاتىنىمىز راس.
«تۋرگايسكايا گازەتانىڭ» 1895 جىلعى 26-شى سانىندا حامزا قارجاسوۆتىڭ «امانقاراعاي», «ناۋىرزىم», «تىرسەك», «تولاعايتەپپە», «دانابيكە» جانە «سارىمويىن» (قىرعىز اڭىزى)» اتتى ماقالاسى شىعىپتى. اۆتور وسى جەر اتاۋلارىنىڭ شىعۋ تەگىن ەل اۋزىنداعى اڭىزبەن بايلانىستىرادى.
ناۋىرزىم – قازىر قورىق تۇرعان ءوڭىردى مەكەن ەتكەن بايدىڭ اتى ەكەن. ماقالا «تورعاي وبلىسىنىڭ قوستاناي جانە تورعاي ۋەزدەرى ارالىعىندا امانقاراعاي, ناۋىرزىم, تىرسەك ورماندارى, تولاعايتەپپە مەكەنى, دانابيكە وزەنى مەن سارىمويىن كولى جاتىر. ولار تۋرالى قىرعىزداردا اڭىز ساقتالعان» دەپ باستالادى.
بۇل جەردە اۆتوردىڭ قىرعىز دەپ وتىرعانى قازاق ەكەنى بەلگىلى. اڭىز بويىنشا استراحان قالماقتارىنىڭ قازاق دالاسى ارقىلى قىتايعا كوشى زامانىندا امانقاراعاي ورمانىن امان دەگەن باي اۋلەتىمەن جايلاپتى. ال ناۋىرزىم ورمانىن ناۋىرزىم دەگەن اتاقتى باي قونىس ەتسە كەرەك. سول امان بايدىڭ دانابيكە دەگەن سۇلۋ قىزى, ناۋىرزىمنىڭ سارىمويىن دەگەن ۇلى بولىپتى. دانابيكە اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار سۇلۋ, ال سارىمويىن قارسى كەلگەن جاۋىن قيراتاتىن باتىر, بىراق قىز-قىرقىندى كوزىنە ىلمەيتىن مىنەزى قاتتى جىگىت بولىپتى.
بىردە ول اماننىڭ اۋىلىنا بارىپ, دانابيكەنى كورەدى دە, عاشىق بولادى. اماننان قىزىن سۇرايدى, بىراق اكەسى باتاسىن بەرمەيدى. قوس عاشىق ءبىر تۇندە قاشىپ كەتەدى. قاھارلانعان اكەسى قىزىنىڭ سوڭىنان قۋعىنشى جىبەرىپ, ولاردى ۇستاتادى دا, سارىمويىننىڭ باسىن جەلكەسىنەن كەستىرەدى. جىگىتتىڭ باسى كەسىلگەن جەر تولاعايتەپپە ەكەن. دانابيكەنى اعاشقا تىرسەگىنەن تومەن قاراتىپ ءىلىپ قويىپ ولتىرەدى.
ءبىرىن-ءبىرى سۇيگەن جاستاردىڭ ازاپ ولىمىنەن كەيىن دانابيكەنىڭ دەنەسى وزەنگە تاستالادى, ول وزەن دانابيكە اتالادى. ال سارىمويىننىڭ باسسىز دەنەسى كولدىڭ ماڭىنا جەرلەنەدى, ول سارىمويىن كولى اتالىپتى. اۆتور ماقالا سوڭىندا وسى جەر اتتارىنىڭ ءالى كۇنگە سول كۇيىنشە ساقتالعانىن ايتادى.
ماقالانىڭ شىققانىنا ءبىر عاسىردان ەداۋىر اسىپ كەتسە دە, امانقاراعاي, ناۋىرزىم, تىرسەك ورماندارى, دانابيكە وزەنى, Cارىمويىن كولى قازىرگە دەيىن ءدال وسىلاي اتالادى. اڭىز بولسا دا, ماحابباتقا كورسەتىلگەن قاتىگەزدىكتى حالىق ۇمىتا المايتىن بولار...
– مەن ناۋىرزىم اتى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى – ناۋرىزعا بايلانىستى بولار دەپ ويلايتىن ەدىم. بايدىڭ اتى دا ناۋرىزدان شىعۋى ىقتيمال. قازاقتار قاراعاي, اعاش دەپ ورماندى مەڭزەگەن. امانقاراعاي قالىڭ, ۇلكەن ورمان بولعان. وعان بايلار قىستا جىلقىسىن ىقتاتقان, – دەيدى جەر اتتارىن جيناپ جۇرگەن بەلگىلى اقىن سەرىكباي وسپانوۆ. دەگەنمەن وبلىس اۋماعىندا قانشاما قازاقشا جەر اتاۋى بۇگىندە پايدالانۋدان شىعىپ قالدى, ۇمىتىلىپ كەتكەن.
سونىڭ اراسىندا «تولاعايتەپپە» دە بولسا كەرەك, اعا بۋىن وكىلدەرى دە ونى ەسىنە تۇسىرە المادى. «تەپپە» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى, كوكتەمدە تاسىعان سۋدىڭ كەيىن قايتۋىن بىلدىرەدى ەكەن. «تولاعاي» ءسوزى زور, كۇشتى دەگەن ۇعىمدى ايتادى. ولاردى قازا بەرسە ارقايسىنان تاعىلىمدى تاريح, اڭىز, اڭگىمە-شەجىرە سۋىرتپاقتالادى. جەرىمىزدىڭ زاتى دا, اتى دا باي عوي, شىركىن-اي!..
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي