ابايىل اتاۋى قايدان شىققان؟

ەندى ولكەتانۋدى تۇركىلىك, يسلامدىق, ۇلتتىق تانىم اياسىندا, بۇگىنگى زامان تۇرعىسىنان قاراستىرۋىمىز قاجەت. وسىنداي يگى ىستەردىڭ باستاماسى رەتىندە جاباعىلى, ابايىل, ءيىرسۋ, الاتاۋ اتاۋلارىنىڭ تانىمدىق جانە اتاۋدىڭ شىعۋ ەتيمولوگياسىن زەرتتەي وتىرىپ, ونىڭ تاريحىمىزبەن ساباقتاستىعىن قاراستىرساق. ىزدەنۋ ناتيجەسىندە جابا­عىلى, ابايىل سوزدەرىنىڭ شىعۋ ەتيمولوگياسى ايل ەمەس انا ءسوزى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىك. ابايىل – تۇلكىباس اۋما­عىن­دا­عى تۇركىستان – ءسىبىر تەمىر­ جول بويىنداعى ستانسا. وسى جەردە قار­­سى باعىتتاعى تەمىر جول اي­رى­­عى سالىنعان.

سوندىقتان دا ابا­يىل ستانساسىن «وبگوننىي پۋنكت» دەپ تە اتايدى. قارسى با­­عىت­تا پو­يىزدىڭ بولماۋىنا باي­­لانىستى ماشينيست جوعارعى جىل­­دامدىقپەن ەرتەدە پاروۆوزدى,­ كە­يىن­نەن تەپلوۆوزدى, قا­زىر­گى ۋا­­قىتتا ەلەكتروۆوزدار­دى جۇر­گى­زەتىندىكتەن «باسىپ وزار جەر» دەپ تە ازىلدەپ اتايدى. بۇل جەردىڭ تاريحي ەتيمو­لو­گيا­سىن وسىنداي ويمەن قورى­تىن­دىلاعىسى كە­لەتىن ادامدار دا كەز­دەسەدى.

شىن مانىندە ابايىل ءسوزى كونە داۋىردەن باس­تالادى. تەمىر جول سالىنباعان ۋاقىتتان بۇرىن دا, بۇل اي­ماقتى ابايىل اتاعاندىعىن تاريحتان بىلۋىمىزگە دە بولادى. نەگىزىنەن ابايىل مەن جاباعىلى سوزدەرىنىڭ جازىلۋ ەملەسىنە ۇڭىل­سەك, ابايىل ەمەس ابايى, جا­باعىلى ەمەس جابااعلى دەپ جازىلۋ كەرەك. قازاق تىلىندەگى جەر-سۋ ات­تا­رى­نىڭ جازىلۋ ەملەسىندە زات ەسىم­دەردىڭ بىرىگۋىنەن جاسالعان تو­پونيميكالىق اتاۋلاردا داۋىستى دىبىستاردىڭ قاتار كە­­لۋىن­دە ەشقانداي داۋىستى دىبىس تۇسپەي تولىق جازىلادى. مىسالى: سارىاعاش, ماق­تاارال.

ەندى ابايىلدىڭ دۇرىس جازىلۋىن دۇرىستاعاننان كەيىن, بۇل اتاۋدىڭ شىعۋ ەتيمولوگياسىنا ءبىراز بارلاۋ جاساساق. ءبى­رىنشى ابا – ءسوزىنىڭ بەرەتىن ماعىناسى تۋرالى «كونە تۇركى سوزدىگىندە» بىلاي دەيدى:

1.ابا – مات – انا

2.ابا – وتەتس – اكە

3.ابا – مەدۆەد – ايۋ دەپ, ماحمۋد قاشقاريدىڭ كونە تۇركى سوزدىگىنىڭ 55-بەتىندەگى 12 - 13 - 14 قاتارىنا سىلتەمە كورسەتسە,

4.ابا – روديتەلسكي پرەد­كي – اتا-تەك

5.ابا – مەجدومەتيە – وداعاي دەپ ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» شىعارماسىنىڭ گەرات نۇسقاسىنىڭ 100-ءشى بەتىنىڭ 21-­­جو­لىنا جانە 116-بەتىنىڭ 30-­جولىنا سىلتەمە جاسايدى.

ابا سوزىنە ورتا عاسىرداعى قوس عۇ­­لا­ما دا نازار اۋدارىپ كوز­قاراس­تارىن بىلدىرگەن. ءبىز وسى­نى نازاردا ۇستاي وتىرىپ, م.قاشقاريدىڭ ابا – مەدۆەد – ايۋ دەگەن سوزىنە توق­تا­لامىز. سەبەبى, قازىرگى اقسۋ-جا­­­با­عىلى قورىعىندا ايۋدىڭ قو­ڭىر ايۋ, قارا ايۋ, ءتوسى اق ايۋ دەگەن ءۇش ءتۇرى مەكەندەيدى. سون­دىق­تان دا مۇنداعى ابا – ايۋ دەگەن ماعىنادان شىعۋى مۇمكىن. بۇ­گىنگى شور حالقى ايۋدى (مەدۆەد) – اپشاق, ازىپ, ادا, ابا دەپ اتايدى. ال ق ۇلىندى (جەرە­بەنوك) – چاباعا, چاباق. التاي حالىق تىل­دەرىندە ايۋ – ايۋ, ايۋزى, ماjالاي, ماjالايى, اباگاي, اباگايى. مىسالى: ابايگايىنىڭ يچە­گەني – ايۋدىڭ اپانى. ەندى ايل سوزىنە كەلسەك: التاي تىل­دەرىندە ءۇي (دوم) – ايىل, ايلى, ايىل-jۋرت, jتۋرا, jۋرازى.

 

ايل

1.ۋ كيرگيزوۆ ي التايتسەۆ ۆ پروشلوم پوسەلەك كوچەۆوگو يلي پولۋكوچەۆوگو تيپا, وبىچنو سوس­توياۆشي يز رودستۆەننيكوۆ رازليچنىح ستەپەنەي. ۋ التايتسەۆ ا. نازىۆالوس ي وتدەلنوە جيليششە (يۋرتا يلي شالاش) س ۋسادبوي.

2.ۋ مونگولسكيح نارودوۆ­ كو­چە­ۆايا سەمەينايا گرۋپپا.

3.ۆ كيرگيزسكوي سسر سەلسكايا ادمينيستراتيۆنو-تەرريتوريالنايا ەدينيتسا. ۆ سووتۆەتستۆي س ەتيم سەلسكيە سوۆەتى كيرگيزسكوي سسر يمەنۋيۋتسيا: ‘ايلنىە ي سەلسكيە سو­ۆەتى دەپۋتاتوۆ ترۋدياشيحسيا’.

بولشوي ەنتسيكلوپەديتسەسكي سلوۆار, 2012گ.

 

اۋل

اۋل (وت تات. اگىل – تراديتسيون­نوە پوسەلەنيە سەلسكوگو تيپا, ستويبيششە, وبششينا ۋ تيۋرسكيح نارودوۆ, ا تاكجە ۋ درۋگيح نارودوۆ سرەدنەي ازي ي كاۆكازا.

 ويىمىزدى قورىتىندىلاي كە­لە اباايل ءسوزىنىڭ قازىرگى ما­عى­­ناسى انا ءۇيى نەمەسە انالار ءپى­رىنىڭ مەكەنى. ال اباعىلى ءسوزىنىڭ ما­عىناسى – انا اۋلى, انا القابى دەپ ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. مۇنداي توپونيميكالىق اتاۋلارعا باتىس ءسىبىر جەرىندەگى نوۆوكۋزنەتسك قا­لاسىنان ەلەكتريچكاعا 15 مي­نۋت­تىق جەردەگى اباگۋر-لەس­نوي ەلدى مەكەنى جانە اباكان قا­لا­سىن مىسالعا كەلتىرۋگە باستالادى. ەندى بۇگىندەگى اباعىلى ءسوزىنىڭ الدىنا قىپشاق تىلىندەگى ج, يۋ, د دىبىستارىنىڭ سوي­لەۋ ەرەك­شەلىكتەرىندە ج دىبىسى قويىلىپ, اباعىلى ءسوزى جابا­عىلى سوزىنە اينالعان دەپ بولجام جاسايمىز.

جوعارىداعى بولجامدار, سوز­دىك­­تەر مەن قازىرگى تۇركى تىل­­­دە­رىن­دەگى سوزدەردى سارالاي كە­لە, ابا ءسوزىنىڭ ەڭ باستاپقى ماح­مۇد­ قاش­قاري كورسەتكەن انا, اكە ­دەگەن ما­عىناسىنا توق­تالۋ­دى ءجون كوردىك. سەبەبى جا­باعى­لى القابى ءيىرسۋ ال­قابىنىڭ تومەنگى جاعىندا جاتىر. سون­دىقتان ءتاڭىرتاۋ (تيان-شان), الاتاۋ, ۇلىتاۋ – دەپ اتاعان تۇر­­كىلەر تاۋدى اكە, ەتەگى جا­با­عى­لى انا, مايلىكەنت – ۇماي­لىكەنت – ايەلدەردىڭ ءپىرى. ال ابايىل – انانىڭ اۋىلى, كونە زامانداردا انالاردىڭ ءپىرى تۇر­عان اۋىل بولۋى مۇمكىن. بول­جا­­مىمىزعا ءيىرسۋ, اباعىلى, ابا­يىل, مايلىكەنت, مايتوبە اتاۋلارىنىڭ ءبىر اۋماقتا قاتار ورنالاسۋى دالەل بولسا كەرەك.

 

 قۇرمانعالي ورازباەۆ