قىرىق ءتۇرلى دەرتكە ەم قىمىز

ديقانكولدىڭ قىمىزىنا تامىزدىڭ اياعىندا ەكسپو قالاشىعىنداعى ەتنواۋىلدا حالىقارالىق كورمەگە كەلگەن شەتەلدىكتەر دە تامسانعان بولاتىن. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاۋ بوكتەرىندەگى اۋداندار قىمىزبەن قوشتاسپايدى, ياعني جىل بويى ۇزىلمەيدى.

سوندىقتان دا بولار, وڭ­تۇستىك­تە جاس تالعامايتىن, ۇل­تى­نا, ناسىلىنە, دارەجەسىنە قارا­مايتىن تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىندار سانى ازايا تۇسۋدە. ەم­دەلۋ كورسەتكىشى دە جوعارى. تۋبەركۋلەز ناۋقاستارىن ەم­دەپ شىعۋ بويىنشا وڭتۇس­تىك قازاقستان وبلىسى دۇنيەجۇ­زىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان ستاندارتتاردى ورىنداپ وتىر. وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەرىنىڭ باس دارىگەرى بولاتحان ساعىم­بەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە تۋبەركۋلەزبەن اۋىرعان 310 ادام­نىڭ 262-ءى ەمدەلىپ شىعىپتى. «بۇل 85,2 پايىز, وڭىردە ءبىرىنشى رەت مۇنداي كورسەتكىشكە قول جەتكىزىلدى. ددسۇ ستاندارتى 85 پايىزدان كەم بولماۋ كەرەك. سونداي-اق سىرقاتى قاي­تالانعان, تۇراقتى ءدارى تۇ­تىناتىن 434 ناۋقاستىڭ 326-ءى ەمدەلىپ شىقتى. پايىزعا شاق­ساق, 75,1-ءدى قۇرايدى.

مۇندا دۇنيەجۇزىلىك ستاندارت – 75 پا­يىز. جىل سايىن ساناتوريالىق ەمدى ەسەپتە تۇرعان 1800-2000 ناۋقاس الادى. وعان قوسىمشا بۋراباي شيپاجايىنا تۋبەركۋلەزدەن ەمدەلىپ شىققان 40-60 ناۋقاس جىبەرىلدى», دەيدى باس دارىگەر. ال «بۋراباي» سوناۋ 1910 جىلى اشىل­عان قىمىزبەن ەمدەيتىن تۇڭعىش ەم­حانا ەكەنى ءمالىم. قىمىزدى ەمدىك سۋسىن رەتىندە قولداناتىن شيپاجايلار بۇگىندە كوپتەپ اشىلۋدا. مىسالى, جامبىل وبلىسىندا «شاۋشەن» شارۋا قوجالىعىندا كاسىپكەر قىمىزبەن ەمدەيتىن ورتالىقتىڭ جۇمىسىن دوڭ­گە­لەتىپ وتىر. شيپاجايدىڭ ەرەك­شە­لىگى سول – كەلۋشىلەردى اتقا مىن­گىزە­دى, قىمىزبەن ەمدەيدى.

وڭتۇس­تىك قازاق­­ستان وبلىسىنىڭ تاۋ بوكتە­رىن­­دەگى شيپاجايلارى مەن دەمالىس ورىن­­دارىندا دا قىمىز ەمدىك سۋ­سىن رەتىندە ۇسىنىلىپ كەلەدى. وكى­نىش­­كە قاراي ۇكىمەت تاراپىنان ءتيىستى قول­­داۋ بولماعاندىقتان بىرتىن­دەپ جۇ­­­مىس­­­تارىن توقتاتىپ, جابى­لىپ قال­­­عان شيپاجايلار دا از ەمەس. قى­مىز بەن شۇبات ءوندىرىپ, ونى ۇلت­تىق برەند­كە اينالدىرۋ جونىندە كەزىن­دە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە دە ما­سەلە كوتەرىلگەن بولاتىن. ال سەنات­تا اتا-با­با­مىزدىڭ اماناتىنا ادالدىق تا­نى­تىپ, ارداقتاعان اسىن, سۇي­سىنە ىش­كەن سۋسىندارىن ۇلتتىق برەند­كە اينال­دىرۋ ءۇشىن «قىمىز بەن شۇبات جو­نىندە» زاڭ قابىلداۋ قاجەت­ت­ىگى دە اي­تىلدى. جاسىراتىنى جوق, قۇرت اۋرۋى­نا بىردەن-ءبىر ەم ەكەندىگى دا­لەل­دەن­­گەن بيە ءسۇتىنىڭ ادام دەنساۋ­لى­عى ءۇشىن پايداسى مول ەكەنىن زەردەلەپ, زەرت­تەۋ ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەي كەلەدى.

وبلىستا تۋبەركۋلەزگە قار­سى ءۇش ساناتوري جۇمىس ىس­تەي­دى. ونىڭ ەكەۋى بالالارعا, ءۇشىنشىسى ەرەسەكتەرگە ارنالعان. مىنە, وسى ەمدەۋ ورىندارىندا باسقالارعا قاراعاندا قىمىزدىڭ پايداسى جونىندە كوبىرەك ايتىلاتىنى زاڭدىلىق شىعار. سونداي-اق بۇل شيپاجايلاردا تۋبەركۋلەزدەن تولىق ايىعىپ كەتۋگە بارلىق جاعداي جاسالعان. ونىڭ ۇستىنە ناۋقاستار بىردە-ءبىر ءدارىنى ساتىپ المايدى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, انىقتالعان اۋرۋلار ەمدەلمەسە ءبىر جىلدا 50 پايىزعا جۋىعى ولىمگە دۋشار بولادى ەكەن. «بايلىعىنا نەمەسە كەدەيلىگىنە قاراماي سانيتارلىق-اعارتۋ مادەنيەتى تومەن ادامدار اۋرۋعا بەيىم تۇرادى. ۋاقىتىندا تاماقتان­بايتىندار, ءوز دەنساۋلىعىنا ءمان بەرمەيتىندەر, ماسكۇنەم­دەر, ناشاقورلار, ءۇي-جايى جوق كەزبەلەر, تۇماۋمەن ءجيى اۋىراتىندار, قانت ديابەتى, وكپە-تىنىس جولدارى سىرقاتىنىڭ سوزىلمالى ءتۇرى مەن اسقازان-ىشەك جارالارىمەن اۋىراتىندار, تۋبەركۋلەز ناۋقاسىمەن قارىم-قاتىناس جاسايتىن بارلىق وتباسى مۇشەلەرى مەن قىزمەتتەستەرى, جاس بالالار, جۇكتى ايەلدەر, كارى كىسىلەر تۋبەركۋلەزگە ءبىر تابان جاقىنداۋ ەكەنىن اشىپ ايتۋىمىز, ونىڭ سەبەپتەرىن حالىققا جەتكىزۋىمىز كەرەك», دەيدى ب.ساعىمبەكوۆ.

تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋ­­قاس­تارمەن بايلانىس جاسا­عان ادام­داردىڭ بارلىعى اۋىرمايدى. سوندىقتان تۇشكىرسە جۇعادى دەگەن ويدان اۋلاق بولۋ كەرەك. وسىنداي كۇدىكتىڭ ءوزى-اق ادامنىڭ قورعانۋ قابىلەتىن تومەندەتەدى ەكەن. سونداي-اق تۋبەركۋلەزگە قارسى ەكپەنى بالالارىنا سالعىزعىسى كەل­مەي­تىن اتا-انالار بار. وسى جىل­دىڭ 9 ايىندا 203 اتا-انا ەكپەدەن باس تار­تىپتى. بىلتىر ولاردىڭ قاتا­رى 257 بولعان. ەكپەدەن باس تارتۋ­دىڭ باستى سەبەبى – تەرىس ءدىني كوز­قاراستار, تەرىس پىكىر­لەر, تۇسىنبەۋشىلىكتەر. بۇل وراي­دا, تۇرعىندار اراسىندا پەدياتر, فتيزياتر, الەۋمەتتىك قىز­مەت­كەرلەر, پسيحولوگتار تاراپىنان ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلۋدە. دارىگەر­لەر ءتىپتى اتا-انالارعا بالالارى­نىڭ ءومىرىن تۋبەركۋلەزدەن ساق­تاپ قالۋ ءۇشىن ءدىن قىزمەتكەر­لەرىنىڭ كومەگىنە دە جۇگىنەدى. «ەگەردە ناۋقاس بەرىلەتىن ءدارى-­دارمەكتەردىڭ كومەگىمەن اۋرۋىنان جازىلماسا, ياعني كونسەرۆاتيۆتى ەم قونباسا, وك­پەسىندەگى قۋىسى جابىلماسا, وندا وعان حيرۋرگيالىق ەم قول­دانىلادى.

ول ءۇشىن بىزدە 30 ورىنعا وكپەلىك, 30 ورىنعا وكپە­دەن تىس وتا جاساي الاتىن حي­رۋرگيا بولىمشەلەرى جۇمىس ىستەي­دى. وبلىس اكىمى جان­سەيىت تۇيمە­باەۆتىڭ قول­داۋى­مەن, دەن­ساۋل­ىق ساق­تاۋ­ باسقارماسىنىڭ باس­شى­­سى­ مۇقان ەگىزباەۆتىڭ ۇتىم­­­دى ۇيىمداستىرۋىمەن ما­مان­دا­رىمىز ءنوۆوسىبىر, استانا, الماتى قالالارىندا بىلىم­دەرىن جەتىلدىرىپ, تاجى­ريبە جيناقتاپ تۇرادى. تورا­كوپلاستيكا, رەزەكتسيا ادىس­تەرى قولدانىلادى. بيىلدان باستاپ برونحولوكاتسيا ءادىسى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرگى 9 ايدا 230 وتا جاسالدى. بىلتىر 402 وتا ءساتتى ىسكە اسقان بولاتىن. ونىڭ 20-سى بالالارعا جاسالدى», دەيدى باس دارىگەر.

دارىگەرلەر ارنايى تاعايىن­دالاتىن پرەپاراتتارمەن قاتار, انانىڭ سۇتىمەن پارا-پار بيە ءسۇتىنىڭ تۋبەر­كۋلەزدى ەمدەۋدە سەپتىگى مول ەكەنىن ايتۋدا. اس­قا­زانعا كۇش تۇسىرمەي, اس قو­رىتۋ جۇيە­سىنە پايداسى وتە زور قىمىز وكپە اۋرۋلارىن ەمدەۋدە, قان اينالۋ جۇيەسىندەگى قان تامىرلارىنىڭ جۇمساقتىعى مەن بەرىكتىگىن قامتاماسىز ەتە­تىنى, قانداعى قىزىل قان تۇيىر­شىكتەرىمەن (ەريتروتسيت) گەموگلوبين سينتەزىنە اسەر ەتەتىنى, اعزادا جۇرەتىن زات الماسۋ پروتسەستەرىن جاقسارتىپ, جالپى يممۋنيتەتتى كۇشەيتەتىنى انىقتالعان. بيە سۇتىندە كەز­دە­سە­تىن اقۋىزدار, مايلار, كومىرسۋتەگىلەرى باسقا سۇت­تەر­گە قاراعاندا ەرەكشە بولىپ كەلەدى. بۇل عىلىمي دالەل­دەنگەن قاسيەتتەردىڭ ءبىر پاراسى عانا.

ال ونىڭ زەرتتەلمەگەن, اشىلماعان تۇستارى كوپ. قاشاننان داتكە قۋات, تانگە شيپا قىمىز تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا تاپتىرمايتىن ەم. بيە سۇتىندە س ءۆيتامينى مول. ونىڭ ەمدىك قاسيەتى, اسىرەسە تۋبەركۋلەز اۋرۋىنان ەمدەۋ ءۇشىن ايرىقشا جوعارى. سوندىقتان دا تۋبەركۋلەزدى قىمىزبەن ەمدەي­تىن ەڭ العاشقى كۋرورت 1858 جىلى سامارا قالاسىنىڭ ماڭىن­دا اشىلعان ەكەن. دە­رەكتەرگە جۇگىنسەك, ونى ۇيىم­داستىرۋشى ۆ.تولستيكوۆ دەگەن دارىگەر «قى­مىز اسقا­زان­دى ىستاپ, ادام­نىڭ ءوزىن ال­دەندىرەدى, ونىڭ ءتانىن جاڭ­­عىرتادى», دەپ جازعان. ناۋ­قاس­تىڭ تۋبەركۋلەزدەن تو­لىق ايىعۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن قىمىزدىڭ پايداسى تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. سونداي-اق دارىگەرلەر بۇل دەرتتەن 100 پا­يىز جازىلۋعا بولاتىنىن ايتۋدا.

ايتپاقشى, تۋبەركۋلەزبەن سىرقاتتانۋشىلاردى ەمدەيتىن دارىگەرلەر ساقتىق شارالارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋى ءتيىس. «مۇنداعى مامانداردىڭ جالپى ەمدەۋ سالاسىنداعى دارىگەرلەرگە قاراعاندا قاۋىپتى جەردە جۇمىس ىستەۋلەرىنە باي­لانىستى تۋبەركۋلەزدەن ساقتانۋى وتە جوعارى. بۇلاي دەۋىمنىڭ سەبەبى بيىل 9 ايدا وبلىس بويىنشا 13 مەديتسينا قىزمەتكەرى تۋبەركۋلەزگە شالدىقتى. ونىڭ 4-ەۋى دارىگەر, 9-ى مەيىرگەر. بۇلاردىڭ 12-ءسى جالپى مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى. بىرەۋى عانا تۋبەركۋلەزگە قارسى مەكەمەنىڭ مەد­بيكەسى. بىلتىر بۇل كورسەت­كىش جەتەۋ بولاتىن. ولاردىڭ ەشقايسىسى ءبىزدىڭ مەكەمە قىز­مەتكەرى ەمەس», دەيدى ب.ساعىم­بەكوۆ. باس دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, قىمىز ءىشۋ دە ساقتىق شارالارىنىڭ بىرىنە جاتادى. بۇل ورايدا وڭتۇستىكتە قىمىز ءوندىرىسى جىل ساناپ دامىپ كەلەدى.

ياعني ساپالى قىمىز تاپشىلىعى بايقالعان ەمەس جانە كاسىپكەرلەر ارنايى ورىندار اشىپ قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن تالاپقا ساي ەتۋدە. ال وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تولەبي اۋدانىنىڭ قاراتوبە, قاس­قاسۋ, قوعالى, الاتاۋ, اققۇم, كەمەقالعان اۋىلدىق وكرۋگتەرى قىمىز ءون­دىرىسىن دامىتۋعا ابدەن مامان­دانعان. مىسالى, وڭىردە وتكەن جىلى 2415 بيە ساۋىلىپ, 1835 توننا قىمىز وندىرىلگەن. ونىڭ 1052 تونناسى ساتىلىمعا شى­عارىلىپتى. قىمىز ءوندىرۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى 16 شارۋاشىلىققا كورسەتىلىپ, سۋبسيديا كولەمى 29,1 ملن تەڭگەگە جەتكەن. ال ديحانكول اۋىلىنىڭ تۇرعىن­دارى ارنايى ەتنواۋىل قۇرىپ, قىمىز ارقىلى ءتۋريزمدى دامىتۋعا دەن قويۋدا.

عالىمجان ەلشىباي,

«ەگەمەن قازاقستان»