«ەگەمەن بولماي ەل بولماس» دەگەن. عاسىرعا جۋىق ۋاقىت دەسى باسىم دەرجاۆانىڭ دەگەنىمەن جۇرگەن ەلدىڭ دەموگرافيالىق احۋالى قايدان وڭسىن؟! ال بۇگىندە حالىق سانى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە وسكەنى, اتىڭنان اينالايىن, ازاتتىقتىڭ ارقاسى ەكەنى حاق.
قابىرعادان قان كەشتىرگەن قان قاساپ سوعىستى دا, اشتىقتى دا, قۋعىن-سۇرگىندى دە كوردىك. تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقاننان كەيىن عانا قازاقتىڭ ازداپ مۇرتى مايلانىپ, بەسىك تەربەگەن انالار كوبەيىپ, ەلگە ەل قوسىلا باستادى. وتكەن جازدا جۇمىر جەردىڭ ءار تارابىندا جۇرگەن ءيسى قازاقتىڭ باسىن ءتور قالامىزدا تۇيىستىرگەن القالى جيىن وتكەنى ءمالىم. وسى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا ەلباسى قازاقستانداعى حالىق سانى 18 ميلليونعا جەتكەنىن جاريالاعان. تاۋەلسىزدىكتىڭ تورقالى تويى يەك استىنا كەلىپ قالعان تۇستا ەگەمەن ەلدىڭ ەڭ باستى بايلىعى تۋرالى اڭگىمە قوزعاماقپىز.
بالاسىنىڭ سانىن ايتپاعان اتالارىمىز سياقتى قايتالاپ ايتا بەرۋگە كوز ءتيىپ كەتەر دەپ جۇرەكسىنەسىڭ كەيدە. بىراق 18 ميلليوندىق مەجەنىڭ ءمان-ماڭىزىن سارالاۋ دا ارتىقتىق ەتپەس. «بىرەۋدى كورىپ بۇكىر بول, بىرەۋدى كورىپ شۇكىر بول» دەيدى بابالارىمىز. 18 ميلليون كەيبىر ەلدەر ءۇشىن از بولسا, ەندى ءبىر ەلدەردىڭ قول جەتكىزە الماي جۇرگەن كورسەتكىشى ەكەنى تۇسىنىكتى. تەرىسكەيدەگى ورمانداي ورىسپەن سالىستىرۋعا كەلمەس. «بايلار دا جىلايدى» دەگەندەي, رەسەيلىك دەموگراف-عالىمداردىڭ ءوزى جىل سايىن 1 ميلليونعا ازايىپ بارا جاتقاندارىن ايتىپ ەڭىرەگەندە ەتەكتەرى جاسقا تولادى. تۇستىكتەگى وزبەك اعايىندار دا بىزدەن ەكى ەسەگە جۋىق كوپ. قوڭسى قونعان قىرعىز باۋىرلاردان كوپ ەكەنبىز دەپ كۇپسىنۋ دە ارتىق بولار. قالاي دەسەك تە, وتكەن عاسىردا وتكەلەكتىڭ سان ءتۇرىن كورگەن, ءۇش بىردەي جۇتتا جۇتىلىپ كەتۋگە ءسال-اق قالعان حالىق ءۇشىن بۇل بورىكتى اسپانعا اتۋعا تۇرارلىق كورسەتكىش.
تاريحقا شەگىنىس جاساپ, دەموگرافيالىق احۋالدىڭ قالاي وربىگەنىنە كوز جۇگىرتىپ كورەلىك. 1897 جىلى پاتشا وكىمەتى جۇرگىزگەن ساناققا سەنسەك, قازاقتىڭ سانى 4,3 ميلليون بولعان ەكەن. ارادا جيىرما جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا قازەكەڭ ءبىر جارىم ەسە كوبەيىپ, 5,5 ميلليوننان اسىپ ءتۇسىپتى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ: ء«الحامدۋليللا, 6 ميلليون قازاقپىز» دەيتىنى وسى تۇس.
دەموگرافيانىڭ جىلىگىن شاققان مارقۇم ماقاش ءتاتىموۆ ايتقانداي, سول بەتىمەن قازاق امان بولىپ, تابيعي جولمەن وسە بەرسە, توقسانىنشى جىلداردىڭ وزىندە 20 ميلليونعا جۋىقتاپ قالار ما ەدىك؟! الايدا ادامنىڭ دەگەنى بولمايدى. ەل باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ, قايعىلى تاعدىر كەشكەن كەزەڭ باستالدى. 1921-1922 جىلدارداعى ەدىل بويىنداعى اشارشىلىقتىڭ زاردابى جەتتى. 6 ميلليون قازاق وسىلايشا ويسىراي باستادى. 1931-1932-ءنىڭ ناۋبەتىندە حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى اشتان قىرىلدى, باسقا ەلگە باس ساۋعالادى. 1897 جىلعى ساناقتان الىستاعان سايىن قازاقتىڭ سانى كەمىگەن ۇستىنە كەمي بەرگەنىن 1939 جىلعى ءستاليننىڭ نۇسقاۋىمەن جۇرگىزىلگەن ساناقتىڭ ناتيجەسى دە ايعاقتايدى. جارتى عاسىرعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا قازاقتار ەكى ەسەدەن استامعا ازايىپ, 2,3 ميلليون عانا قالىپتى.
ودان كەيىن دە ەلدىڭ اۋزىنان اق ماي اققانى شامالى. ءىى جاھاندىق سوعىستا ورىستار مەن ۋكراينداردان كەيىنگى بوزداقتارىنان ەڭ كوپ ايىرىلعان حالىق تاعى دا قازاق. ۇلتىمىزدىڭ جوق-جىتىگىن تۇگەندەيمىن دەپ تالاي قۇندى مالىمەتتى قازعان كامال سمايلوۆتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, سوعىس شەبىنە كەتكەن جارتى ميلليونعا جۋىق بوزداقتىڭ 350 مىڭى مايدان دالاسىندا وپات بولىپتى. بۇل – حالىقتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى. ەڭ ەڭبەككە جارامدى, تەپسە تەمىر ۇزەتىن, وتباسىنىڭ تىرەگى بولاتىن بولىگى. قىسقاسى, احاڭ – احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ اۋزىنان شىققان كورسەتكىشتىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيتىن ادام قالدى.
قونىس اۋدارۋدىڭ قۇقايىەندى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سانى ازايعان ۇستىنە ازايىپ جاتقاندا قازاق ساحاراسىنا قونىس اۋدارعاندار تۋرالى ايتىپ وتەلىك. 30-جىلداردان باستاپ ء«ولى ولكەنى وياتامىز, ونەركاسىپتى ۇشپاققا شىعارامىز» دەپ مىڭداعان جۇمىسشى اعىلعانى ءمالىم. وسىلايشا, ءىرى قۇرىلىستار مەن يندۋستريا وشاقتارىنا كەلگەندەردىڭ سانى 1 ميلليونعا جۋىقتايدى. 1937 جىلى قيىر شىعىستان 95 مىڭ كورەي سىر بويى مەن جەتىسۋعا جەرسىندىرىلدى. ەكىنشى جاھاندىق سوعىستىڭ الدىندا 10 مىڭنان استام پولياك كەلسە, سوعىس باستالىسىمەن ەدىل بويىنداعى 1 ميلليوننان استام نەمىستىڭ 400 مىڭى قازاقستانعا جەر اۋدارىلدى. باس-اياعى بىرنەشە جىل ىشىندە جەر اۋىپ كەلگەن قالماق, قاراشاي, قىرىم تاتارى, بالقار, چەشەن, ينگۋش, گرەك, گرۋزين-مەسحەت, تۇرىكتەردىڭ جالپى سانى جارتى ميلليونعا جۋىقتايدى.
بۇل ۇدەرىس ەلۋىنشى جىلى جاڭاشا قارقىن الدى. 1953-65 جىلدار ارالىعىندا باسىم بولىگىن ورىس, ۋكراين ۇلتىنىڭ وكىلدەرى قۇرايتىن 2 ميلليوننان استام ادام كەلگەن كەزدە قازاقتار ءوز جەرىندە از ۇلتقا اينالعان بولاتىن. قولدا بار دەرەكتەرگە قاراساق, رەسپۋبليكاداعى قازاقتاردىڭ ۇلەسى 29,3 پايىزدى قۇراپ, ۇشتەن ءبىر بولىگىنە دە جەتپەي قالعان ەكەن.
ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا دەموگرافيالىق احۋال گۇلدەنىپ كەتە قويعان جوق. العاشقى ون جىلدا ءبىراز ۇلت وكىلدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا كوشۋى, تۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى, وتپەلى كەزەڭدەگى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ كۇردەلەنۋى سىندى قۇبىلىستاردىڭ كەسىرىنەن 1,6 ميلليونعا كەمىدىك. ەكونوميكا تۇراقتالىپ, الەۋمەتتىك جاعداي وڭالعاننان كەيىن عانا دەموگرافيالىق ىلگەرىلەۋ باستالعان. جالپى, حح عاسىردا قيىندىقتان كوز اشپاعان قازاق جاڭا عاسىردى جاقسى باستاعان سىڭايلى. ستاتيستيكالىق اگەنتتىكتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2002 جىلدان باستاپ ىلگەرىلەۋ بايقالسا, 2004 جىلى baby boom باستالىپتى. شيرەك عاسىر بۇرىن ەلىمىزدە جىل سايىن 200 مىڭ ءسابي تۋسا, عاسىر سوڭىندا بۇل كورسەتكىش 227 مىڭعا وسكەن. ال 2004 جىلدان باستاپ ول 400 مىڭنان تومەندەپ كورگەن ەمەس.
ەلباسى 2014 جىلدىڭ جازىندا ۇلىتاۋدا بەرگەن سۇحباتىندا «تاۋەلسىزدىك جاريالاعان كەزدە قازاقستانداعى قازاقتىڭ ۇلەسى 40 پايىز بولاتىن. باسقالار «سەندەر ازسىڭدار مىنا مەملەكەتتە, قايداعى تاۋەلسىزدىك سەندەرگە؟» دەپ ايتپايتىن با ەدى. دەگەنمەن, ەلگە سونىڭ ءبارىن ءتۇسىندىرىپ, كۇرەسە ءجۇرىپ, تاۋەلسىزدىك جاريالادىق. قازىر قازاقتاردىڭ سانى 65 پايىزعا جەتتى. 4 ميللليونداي قوسىلىپ, 17 ميلليوننان استىق» دەگەنى ەسىمىزدە. پرەزيدەنت سوزىنە قاراساڭىز, تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى تىرەگى سول ەلدىڭ حالقى دەگەن ءتۇيىن بەكي تۇسەرى حاق.
ەل باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋعاندا باسقا جاققا باس ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بولعان, شەكارا شيىرلانعاندا اتامەكەنى الا باعاننىڭ ارعى جاعىندا قالىپ قويعان قانداستارىمىزدىڭ قازاقستانعا ورالۋى دا دەموگرافيالىق دۇمپۋگە دەم بەرگەن فاكتورلاردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەگەن قاعيدانىڭ قادىرىنە تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىك. ءسوز جوق, تارىداي شاشىراپ كەتكەن اعايىننىڭ اتامەكەندە باس بىرىكتىرۋىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇل تۋرالى ەلباسى ن.نازارباەۆ دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا:
– مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق وركەندەپ, قايتا ءوسىپ كەلەدى. قازىر 5 ميلليوننان استام قانداسىمىز شەت مەملەكەتتەردە تۇرىپ جاتىر. ءبىز تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا الىستاعى اعايىندى قولداۋدى ەستەن شىعارعان ەمەسپىز. شەتەلدەن 1 ميلليونعا جۋىق قازاقتى ەلگە كوشىرىپ الىپ, قولدان كەلەر بارلىق كومەگىمىزدى جاسادىق. بۇگىندە باۋىرلارىمىز قازاقستاننىڭ ازاماتى اتانىپ, ەل دامۋىنا ۇلەستەرىن قوسۋدا. سونىمەن بىرگە اعايىندار دەموگرافيالىق جاعداي جاقسارىپ, حالىق سانىنىڭ وسۋىنە ەرەكشە ىقپال ەتتى. 1991 جىلى قازاقتاردىڭ ۇلەسى 40 پايىزداي بولسا, قازىر 70 پايىزدان استىق,– دەگەن بولاتىن.
كورسەتكىشكە كوز تيمەسىنستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ سوڭعى دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بيىلعى جىلدىڭ 1 قازانىندا ەلىمىزدەگى حالىق سانى 18 ميلليون 96,9 مىڭ ادامدى قۇراپتى. جىل باسىنان 293 مىڭنان استام ءسابي ءومىر ەسىگىن اشقان ەكەن. ءسويتىپ, حالىق سانى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 231,3 مىڭ ادامعا نەمەسە 1,3 پايىزعا ارتقان. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇلەسى 70 پايىزدان اسىپ تۇسكەنىن دە ايتا كەتەيىك. كوز تيمەسىن دەپ تۇكىرىپ قويۋعا تۇراتىن كورسەتكىش.
اتا زاڭىمىزدا ايشىقتالعانداي, ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعى – ازاماتتارى. بۇگىنگى زاماننىڭ جاھاندىق تالابىنا سالساڭىز دا, ەلدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەتىن باستى كاپيتالى التىن-كۇمىسى, مۇناي-گازى, مىس-مىرىشى, كومىرى مەن تەمىرى ەمەس – حالقى, ازاماتتارىنىڭ اقىل-ويى, ينتەللەكتۋالدىق كاپيتالى. حالقىنىڭ قاعاناعى قارق, ساعاناعى سارق, ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى دەموگرافيالىق احۋالعا الاڭداپ, بالا تۋ كورسەتكىشىن كوتەرۋگە تىرىسىپ جاتقانى تەگىن ەمەس.
ەلىمىزدە ەڭ كوپ قويىلعان ەسىمدەردىڭ ءتىزىمىن كەزدەيسوق كوزىمىز شالىپ قالعانى بار. قاراپ وتىرساق, سوڭعى بىرنەشە جىلدىڭ بەدەرىندە ءاليحان, ەراسىل, ايسۇلتان, نۇريسلام, ايزەرە, ايشا سىندى ەسىمدەر كوش باستاپ كەلەدى ەكەن. شىنىندا, قازىر ءار اۋلادا اسىر سالىپ جۇرگەن كىشكەنداي ءاليحاندار مەن ايزەرەلەردى مىندەتتى تۇردە كەزدەستىرەسىز. ءتۇتىنىمىز ءتۇزۋ ۇشىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ ءاليحان, ايزەرەلەرى كوبەيە بەرگەي.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان».