«تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا تاريحي ورىنداردى قورعاۋ, حالقىنىڭ قامقورشىسى بولعان ازاماتتارعا قۇرمەت كورسەتۋ بويىنشا اتقارىلعان شارۋانىڭ ءبىرى ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا جەتىسۋ جەرىندە ءومىر سۇرگەن ەسىم تورە ەسكەرتكىشىنىڭ جاڭالانۋى. جاڭالانۋى دەيتىنىمىز, بۇرىنىراقتا, قىشتان قۇيىلعان, كەرەگەسى سوگىلمەسە دە, ىرگەتاسى وتىرىپ, ەڭسەسى تۇسىڭكىرەپ تۇرعان كەسەنە تولىقتاي قايتا جاڭعىرعان. بۇل ءىستى قولعا الىپ, بابانىڭ سۇيەگى جاتقان جەرگە ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتقان – وسى اۋداننىڭ تۋماسى, بەلگىلى مەتسەنات باۋىرجان وسپانوۆ.
ەسىم تورەنىڭ اتى بەرىسى قازاق, ارىسى رەسەي, قىتاي, ورتالىق ازيا ەلدەرىنە كەڭىنەن تانىس بولعان دەيدى. اينالاسىنا اتىمتاي جومارتتىعىمەن اتى شىققان تورە الگى ءبىر قيىن كۇندەردە اشىققان ەلىنە, جۇدەگەن جۇرتىنا ورىستەگى مالىن اياماي, پىشاققا جىعىپ وتىرىپتى. ءتىپتى ءبىر كۇندە 700 باس جىلقىسىن ەلگە ۇلەستىرىپ بەرگەن دەگەن ءسوز بار. ءبىر كۇندە وسىنشا مالدى ويلانباي تاراتۋ ءۇشىن جومارتتىقتان بولەك, بايلىعىڭ دا از بولماۋعا ءتيىس قوي. قازاق جىلقىنىڭ كوپتىگىن ايتقاندا «سۋاتقا قۇلاعاندا وزەن تارتىلىپ قالادى» دەگەن ولشەم ايتادى. ەسىم تورەنىڭ جىلقىسى سۋ ىشكەندە دە شىنجىلى وزەنى تارتىلىپ قالادى ەكەن دەيدى. بۇل, جالپى, اسىرىپ ايتقىش قازاقتىڭ ءبىر ءسوزى عوي, باي اتاۋلىعا تەلي بەرەدى عوي دەپ اسا ءمان بەرمەگەنبىز. باۋىرجان وسپانوۆ وسى تۋرالى قىزىق نارسە ايتتى. وسىدان ءبىراز بۇرىن اۋستراليادان 6000 باس ءىرى قارا اكەلىپتى. سۋدىڭ شىنىمەن تارتىلىپ قالاتىنىنا سوندا كوز جەتكىزگەن كورىنەدى. مىنە, سونداي مىڭدى ايداعان قولى اشىق, پەيىلى كەڭ تورە جايلى ەل ىشىندە اڭىز كوپ.
ال اشتىققا ۇرىنعان ەلدى, ۇركىن, قورقىن جىلدارىندا بوسقان جۇرتتى پاناسىنا الىپ, قوراداعى قويىن, ورىستەگى جىلقىسىن كەمىتكەنى جايلى ناقتى دەرەكتەر جوق ەمەس. بۇل تۋرالى مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە ايتىلىپتى. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, باس ساۋعا ىزدەپ كەلگەن قازاقتىڭ قاي بالاسىن دا تورە اۋىلى جاسىرىپ, اراشالاپ قالىپ وتىرىپتى. ءتىپتى سوناۋ جىلدارى جەتىسۋ ءوڭىرى عانا ەمەس, جەزقازعان جاقتان اۋا كوشكەن ءبىر اۋىلدى قاتارعا قوسىپتى دەيدى.
ەسىم تورەگە قاتىستى ايتىلاتىن تاعى ءبىر دەرەك – ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقانى. تەك ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ەندىگىدە ازدىق ەتەتىنىن, وزگە جۇرت مەڭگەرگەن جەر شارۋاشىلىعىن يگەرمەي بولمايتىنىن ۇققان سوڭ, ءوزىنىڭ بيلىگى جۇرەتىن جەردەگى قازاقتاردى ەگىن ەگۋگە ۇيرەتىپتى. كومەك قولىن سۇراپ كەلگەن كىم-كىمگە دە مالدان بولەك قاپ-قاپ بيداي ارتىپ جىبەرەدى ەكەن. سوعان قاراعاندا, ەگىنشىلىكتى دە اشەيىن اۋىل ۇيگە جەتەردەي ازعانتاي جەرگە ەمەس, ءبىراز ەلدى قامتاماسىز ەتە الاتىنداي دارەجەدە مولىنان ەككەنگە ۇقسايدى.
تورەنىڭ اتى الاش قوزعالىسىنا قاتىستى دا ايتىلىپ قالادى. ءتىپتى الاش ارىستارىنىڭ ماقالالارىندا دەمەۋشىلىك كورسەتكەندەر تىزىمىندە ءجيى ءسوز بولادى. «قازاق» گازەتىنىڭ شىعۋىنا قارجى بولگەندەردىڭ قاتارىندا, ودان بولەك, 1914 جىلى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ قازان قالاسىندا باسىلعان كىتابىنىڭ شىعۋىنا مۇرىندىق بولىپتى. الاشوردا وكىمەتىنىڭ مۇشەلەرى تۇرمەگە قامالعان كەزدەردە كەپىل اقشا تولەپ, شىعارىپ الىپ وتىرعانداردىڭ ءبىرى دە وسى ەسىم تورە ەكەن.
زيراتتى جاڭارتۋعا باستان-اياق سەبەپكەر بولعان باۋىرجان وسپانوۆ:
– ەسىم تورە 1852 جىلى تۋىپ, 1916 جىلى قايتىس بولعان. بالا كەزدەن باستاپ بۇل كىسى جايلى ءتالىمدى, تاعىلىمدى اڭگىمەلەردى كوپ ەستىپ وستىك. وسىدان 20 جىل بۇرىن وسى ءوڭىردىڭ تاريحى تۋرالى كىتاپ جازۋدى قولعا العانبىز. سول كەزدە ارحيۆتەن ەسىم تورەنىڭ پەتەربوردا تۇسكەن سۋرەتىن تاۋىپ الدىق. سۋرەتتە «ەسىم تورە ايەلدەرىمەن» دەگەن جازۋ بار. ۇرپاقتارىنىڭ ايتۋى بويىنشا, سۋرەتكە رومانوۆتاردىڭ 300 جىلدىق تويىنا بارعان ساپارىندا ءتۇسىپتى. مىنە, وسىدان-اق ەسىم تورەنىڭ جاي ادام بولماعانىن بايقاۋعا بولادى. بۇل كىسى جايلى دەرەكتەر وتە كوپ. ءالى دە قىرۋار ىستەر اتقارىلۋى كەرەك. ونىڭ عيبراتتى عۇمىرى كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ, دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرىلسە, كىتاپتار شىعارىلسا دەگەن ويىمىز بار. وكىنىشكە قاراي ەسىم تورەدەن ۇرپاق قالماعان. بىراق ءىنىسىنىڭ ۇرپاقتارى بار. جالپى, تورە تۇقىمدارى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ەل باسقارعان ازاماتتار بولعان. كوممۋنيستەردىڭ قىسىمىن كورىپ, اتا-تەكتەرىن وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولعان. وسىنداي تۇلعانىڭ باسىنا كەسەنە ورناتۋدى ابىرويلى پارىزىمىز دەپ سانادىق, – دەيدى.
زيراتتىڭ جانىندا ەسىم تورەنىڭ تۇماسى بار. جۇرت «تورە تۇما» اتاپ كەتكەن. بۇل جەرگە بۇعان دەيىن دە كەلۋشىلەر از بولماپتى. اق بايلاپ, تاۋاپ ەتىپ, سۋىن ءىشىپ, ىدىسقا قۇيىپ, ۇيىنە الىپ كەتەدى. كەڭەس وداعى كەزىندە دە جاسىرىن كەلىپ, تاۋاپ ەتىپ, بۇلاققا تيىن تاستاپ كەتەتىن سالت بولىپتى. ەل ىشىندە ول تيىندى قازاقتارعا الۋعا بولمايدى دەگەن تۇسىنىك بولعان. كوبىنە ورىستار, باسقالار الاتىن كورىنەدى.
رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ تويىنا بارىپ, التىن القا تاعىپ كەلگەن تورەنىڭ وسال بولماعانى انىق. بىلايعى جۇرت ىشىندە كوپ اتالا بەرمەيتىن تۇلعانىڭ اتىن ناسيحاتتاپ, باسىنا عاسىرلارعا شىدايتىن كۇيگەن كىرپىشتەن كەسەنە تۇرعىزۋ – ۇرپاقتار اتىنان اتقارىلعان ءبىر پارىز. الاكول اۋدانىنا قاراستى جىلاندى اۋىلىنىڭ شىعىسىندا 10 شاقىرىم جەردە, تاۋلاردىڭ قۇشاعىندا جاتقان ەسىم تورەنى جەرگىلىكتى جۇرت ابىز دەپ اسپەتتەيدى. انىعىندا, جالپى قازاق اتتان ءتۇسىپ, باس ءيىپ, توپىراعىن يىسكەپ قايتار قاسيەتتى ءبىر جەر بولسا, ول وسى ەسىم تورەنىڭ ماڭگىلىك مەكەنى بولسا كەرەك.
الماس ءنۇسىپ,
«ەگەمەن قازاقستان»