«پارتيزان قىزى» كىتابىنىڭ كەيىپكەرلەرى تۋرالى ءبىز نە بىلەمىز؟

 سوندىقتان ونى قول­دان قولعا تيگىزبەي وقىدىق دەيسىز. وقيعا سوعىس ءجۇرىپ جات­قان باتىستا باستاۋ الادى. كەلە-كەلە اڭگىمە سونداعى جاۋ­ تىلىندا قالعان قازاق وفي­تسەرىنىڭ وتباسى توڭىرەگىندە ءور­بي­دى. كىتاپ كەيىپكەرلەرىنىڭ كور­مەگەندەرى جوق. وعان ءبىر مىسالدى, اتاپ ايتقاندا ءتۇن قاتىپ, ءتۇس قاشقان جورىق جولدارىندا شىر ەتىپ جارىق دۇنيە ەسىگىن اش­قان مايا ەسىمدى قىزدىڭ تاع­دىرىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.

سون­داي-اق ەكى جاسقا دەيىن پارتيزاندار اراسىندا وسكەن سول ءسابيدى قولعا ءتۇسىرىپ, حالىق كەكشىلدەرىن وزدەرىنە باس يگىزبەك بولعان جاۋ جانسىزدارىنىڭ ايلا-شارعىلارى دا ءبىر توبە اڭگىمە. وسىنداي وزگەشە ورىم­مەن ورىلگەن شىعارما اۋىل بالا­لارى بىزدەرگە ەرتەگىدەي كورى­نىپ, ەرەكشە اسەر قالدىرعان. سون­دىقتان دا ونى مۇنداي وقيعا ومىردە بولماعان, تەك ادەبيەت الەمىنىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا كەيىپكەرلەرى ويدان شىعارىلىپ, سومدالعان كوركەم شىعارما دەپ قابىلداعانبىز. سويتسەك... 

1969 جىلى كازگۋ-گە وقۋعا تۇسكەنىمىزدە ۋنيۆەرسيتەت­تىڭ اكت زالىندا ءبىر توپ قا­لام­گەر­مەن كەزدەسۋ وتكەن. جۇز­دەسۋ­گە شاقىرىلعان ول اعالا­رىمىزدى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى ءادي ءشارىپوۆ باستاپ كەلىپ ەدى. پىكىر الماسۋ ۇستىندەگى «پارتي­زان قىزى» تۋرالى قويىلعان سۇراققا ادەكەڭ بۇل ومىردەن الىنعان شىعارما ەكەندىگىن ايتقان. سويتكەن دە تۋىندىداعى جىلبەك پەن جامال, ولاردىڭ 1941 جىلى جاۋ تىلىندا دۇنيەگە كەلگەن قىزى مايانىڭ پاۆلودار قالاسىندا ساۋ-سالەمەت تۇرىپ جاتقانىنان حاباردار ەتكەن. بۇعان ءبىز سوندا سەنەرىمىزدى دە, سەنبەسىمىزدى دە بىلمەگەنبىز. ءسويتىپ: «ومىردە وسىنداي دا جاعداي بولادى ەكەن-اۋ؟», دەپ تاڭدانعانبىز دا قويعانبىز.

* * *

ۇمىتقانبىز.

* * *

...وسىدان ەكى جىل بۇرىن پاۆلودارعا ىسساپارعا باراتىن بولىپ, جولعا جينالا باستادىق. سول مەزەتتە رەداكتسياعا عالىم سەرىك نەگيموۆ باس سۇقتى. كەلگەن شارۋاسى تەز شەشىلگەن سوڭ: «كەرەكۋدە ءبىر قىزىق تاقىرىپ بار, – دەدى كوڭىلدەنىپ. – جازۋشى ءادي ءشارىپوۆتىڭ «پارتيزان قىزى» پوۆەسى بار ەمەس پە؟! وندا مىنە, سول شىعارمانىڭ ومىردەگى كەيىپكەرلەرى تۇرىپ, عۇمىر كەشكەن. ولار جونىندەگى بار دەرەك-مالىمەتتى تۋىسى دامەت قاراشاشەۆا (سمايىلوۆا) جاقسى بىلەدى. قاجەت دەسەڭ ادرەسىن بەرەيىن. مىنە, تەلەفونى!»

مىنا ءسوزدى ەستىگەندە ويى­مىزعا وسىدان 46 جىل بۇرىنعى كازگۋ, اكت زالى, ونداعى ءادي اعا ءشارىپوۆ ايتقان ءسوز ورالدى. ء«يا... ءيا! جازۋشى سوندا پوۆەست پروتوتيپتەرىنىڭ پاۆلوداردا امان-ەسەن تۇرىپ جاتقانىن ايتىپ ەدى-اۋ! قالاي ۇمىتىپ, ەستەن شىعارىپ العانبىز؟ قازىر سول اعا-اپالارىمىزدان بىرەۋ بار ما ەكەن؟ ءتىرى ءجۇر مە ەكەن مىنا جەر بەتىندە؟».

وبلىس ورتالىعىنا كەلىپ تۇسكەن بويدا جوعارىداعىداي ءبىر وكىنىش, ءبىر ۇمىتپەن دا­مەت بابىلبەكقىزىنا حابارلاس­قانبىز. تەلەفوننان قازاق ايەل زاتىنا ءتان بيازى داۋىس ەستىلدى. ءمان-جايدى ۇققان سوڭ ءوزىنىڭ جاعدايىنان حاباردار ەتتى. قازىر استانادا تۇرادى ەكەن. مۇندا تەك 3-4 كۇنگە ءبىر شارۋامەن كەلىپتى. وسىلاي دەدى دە ءماشھۇر ءجۇسىپ مەشىتى الدىنداعى اللەيا­دا كۇتەتىنىن ايتتى. كوپ ۇزا­ماي سول جەردە كەزدەسىپ, امان-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن دا­مەتكە تومەندەگىدەي ويىمىزدى باياندادىق. ول ءبىزدىڭ شى­عارما كەيىپكەرلەرىنىڭ قازىر مىنا ومىردە بار-جوعى, سوسىن ولاردىڭ جازۋشى تۋىندىسىندا قامتىلماعان, مۇلدە ءسوز بول­ماعان تۇستارى جايلى ايتىپ بە­رۋ تۋرالى ءوتىنىشىمىز ەدى.

– وكىنىشكە قاراي كىتاپ كەيىپ­كەرلەرى جىلبەك اعا مەن جامال اپا قازىر بۇل ومىردە جوق, – دەدى بىزگە مۇڭايا ءۇن قاتقان دامەت. – مايا اپكەمىز دە سولاي... ول عازيز جاننىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە دە, مىنە, 22 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ بارادى.

وسى سوزدەردى ايتقان اڭگى­مە يەسى بۇدان كەيىن ءبىزدىڭ نازارىمىزدى اعادىلوۆتەر وتبا­سىنىڭ «پارتيزان قىزى» پو­ۆەسىندە جوق جايتتارعا اۋداردى. ەگەر ەستەرىڭىزدە بولسا, قۇرمەتتى وقىر­­مان, شىعارماداعى قازاق وفي­­تسەرى جىلبەك اعادىلوۆكە قاتىستى وقيعا بىردەن 1941 جىل­عى سوعىس باستالىپ, ودان ءارى ونىڭ پارتيزاندار وتريادىنداعى اس­كە­ري قيمىلدارىنا جالعاسىپ كەتپەۋشى مە ەدى. سويتسەك ۇلى وتان سوعىسىنا دەيىن دە ول ءبىراز ءومىر كورىپ ىسىلعان ادام ەكەن. ولاي دەيتىنىمىز 1913 جىلى بايا­ناۋىل وڭىرىندە تۋعان بولاشاق كى­تاپ كەيىپكەرى 1927-1933 جىلدارى پاۆلودارداعى كوممۋنا ينتەرناتىندا تاربيەلەنىپ, جولدامامەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى قاپىلانبەك زووۆەتەرينارلىق تەحنيكۋمىنا بارىپ وقيدى.

وسى وقۋ ورنىن بىتىرگەن 1935 جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلادى دا, تۇرىكمەنستاننىڭ كۋشكا قالاسىنداعى 152-ءشى اتتى اسكەر پولكىندە قىزمەت ەتەدى. سوسىن رەسەيدىڭ كراسنودار ولكەسىندەگى ارماۆير اسكەري ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, 1939 جىلى جاپوندارمەن بولعان حالحين-گول شايقاسىنا, 1940 جىلى فين سوعىسىنا قا­تى­سادى. سونداعى كورسەتكەن ەرلىكتەرى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە يە بولادى. 1941 جىلى باتىس بەلورۋسسياداعى شەكارا زاستاۆاسىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە سوعىس باستالىپ, نەگىز­گى كۇشتەن ءبولىنىپ قالعان لەيتەنانت جىلبەك اعادىلوۆتىڭ ۆزۆودى بريانسك ورمانىنداعى 2-ءشى كلەتنيا پارتيزان وتريادىنا كەلىپ قوسىلادى.

وسىنى ايتقان دامەت ءسال ۇنسىزدىكتەن سوڭ كىتاپتاعى كەلەسى كەيىپكەر جامال اپاي تۋرالى ءسوز قوزعادى. اڭگىمە توركىنىنە قا­راعاندا اسكەري قىزمەتتە جۇر­گەن جىلبەك اعادىلوۆ 1941 جىل­دىڭ قاڭتارىندا ەلگە دەمالىسقا كەلەدى. سوندا اناسى ءجامي باس­تاعان تۋىستارى ازاماتقا سىباي-سالتاڭ جۇرگەن جاراسپايدى دەپ پاۆلودارداعى ىدىرىس دە­گەن­ كىسىنىڭ قىزى جامالعا ۇيلەن­دىرەدى. قىزمەت ورنىنا جاس جۇ­بايلار بولىپ ورالعان ولار الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندا, جاۋ شەكارادان باسا-كوكتەپ كىرەدى دە جىلبەك شايقاس وتىندە, ال جامال اسكەري قالاشىقتا قالىپ قويادى.

كومەنداتۋرا ادامدارى كوپ كەشىكپەي مۇنداعى ايەلدەر مەن بالا-شاعانى پويىزعا تيەپ شىعىسقا اتتاندىرعاندا, سوستاۆ بارانوۆيچ ماڭايىندا بوم­بالاۋعا ۇشىرايدى. سودان باستاپ اياعى اۋىر جامال قا­سىن­داعى ءوزى سياقتى ادامدار­مەن بىرگە جاز, كۇز بويى ورمان اراسىنداعى دەرەۆنيالاردى ساعا­لاپ كۇن كەشەدى. ال بۇل كەزدە ونىڭ جان جارى جىلبەك تە سول ما­ڭايداعى پارتيزان وتريادىندا ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ جۇرگەن ەدى. ءبىر-بىرىنەن اجىراپ قالعان ولاردىڭ 4 ايدان سوڭ قالاي تابىسقانى بىزگە «پارتيزان قىزى» پوۆەسىندەگى جەكە تاراۋدان جاقسى ءمالىم.

– قۇدىرەتى كۇشتى اللانىڭ نيەتى اق پەندەلەرىنە دەگەن را­قىمى, مەيىر-شاپاعاتى شەك­سىز ەكەن, – دەدى اڭگىمە يەسى. – ايت­پەسە... ءيا, ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى... تانىمايتىن ەل مەن بىلمەيتىن جەر. ونىڭ ۇستىنە سوعىس ءجۇرىپ جاتقان ايماقتاعى ءومىر مەن ءولىم ارپالىسىپ جاتقان ءسات. سون­داي جاعدايدا ءبىر-بىرىنەن كوز جا­زىپ قالعان قوس مۇڭلىقتىڭ قاي­تادان تابىسۋى... بۇل ەندى ادام تۇسىنبەيتىن نارسە.

– ءيا, – دەدىم مەن دە وسى ارا­دا جوعارىداعى ءسوزدى قوستاپ. – مۇنىڭ ءوزى ومىردە وتە سيرەك­ كەزدەسەتىن جايت. مىڭنان ءبىر جاعدايدا بولاتىن وقيعا. ەن­دى ءسىز مىنا ساۋالعا جاۋاپ بەرىپ كورىڭىزشى. بريانسك ور­­ما­­نىن­دا­عى مايا قىزدىڭ دۇنيە­گە كەلۋى كىتاپتا كوركەم تىل­مەن بايان­دالعان دا قويعان. ال ءسابي­دىڭ ناقتى ومىرگە كەلگەن كەزى بەل­گىلى مە؟ قۇجات جۇزىندە قالاي جازىلعان؟

– ءيا, ونداي دەرەك بار. اپ­كەمىزدىڭ پارتيزاندار وتريادى جەركەپەسىندە جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان ۋاقىتى – 1941 جىلعى 27 قاراشا. تۋعان جەرى – بەلورۋس كسر-ءى, بريانسك وبلىسى, دۋبروۆكا اۋدانى, بۋدەۆينەتس دەرەۆنياسى ماڭايى. 1943 جىلدىڭ اياعىنداعى ورتالىق پارتيزان شتابى بەرگەن انىقتاماعا سايكەس تۋ تۋرالى كۋالىك وسىلاي تولتىرىلعان.

– اعادىلوۆتەر وتباسى سو­عىس­­­تان ەلگە قاشان ورالعان؟ ولار­دىڭ بەيبىت كۇندەگى ءومىرى جونى­نەن نە بىلەسىز؟

بۇعان اڭگىمە يەسى بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى. 1943 جىلدىڭ قا­راشاسىندا بريانسك ورمانىندا قيمىل جاساپ جۇرگەن 2-ءشى كلەتنيا پارتيزان وتريادى جاۋدى تىقسىرىپ كەلە جاتقان قىزىل ارميا بولىمدەرىنە قوسىلادى. كوپ ۇزاماي جىلبەك اعادىلوۆكە قىسقا مەرزىمدى دەمالىس بەرىلەدى دە ول كىسى وتباسىمەن پاۆلودارعا كەلەدى. از كۇننەن سوڭ زايىبى­ جامال مەن ەكى جاستاعى قىزى مايانى ەلگە قالدىرىپ, قايتا­دان مايدانعا اتتانادى. ءسويتىپ 1944-1945 جىلدار ارالىعىندا ۆەنگريا, پرۋسسيا, چەحوسلوۆاكيا جەرلەرىن ازات ەتۋگە قاتىسىپ, ەكىنشى مارتە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە يە بولادى. 1946 جىلى اسكەردەن بوساپ, الدىمەن پاۆلودار قالالىق, ودان كەيىن وبلىستىق قارجى بولىمىندە اعا تەكسەرۋشى قىزمەتىن اتقارادى.

ال جامال مەن ماياعا كەل­سەك, اپاي تىگىنشىلىكپەن شۇعىلدا­نادى. ءسويتىپ ءومىر بويى ءبىر عانا جەردە – پاۆلوداردىڭ 8 مارت اتىنداعى كيىم فابريكاسىن­دا شەبەر, تسەح جەتەكشىسى, بريگادير بولىپ جۇمىس ىستەيدى. وسى ەڭبەك ۇجىمىنىڭ ۇسىنىمى­مەن «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىن يەلەنىپ, 80-ءشى جىلداردىڭ باسىندا زەينەتكە شىعادى.

مايا بولسا, 1948 جىلى وبلىس ورتا­لىعىنداعى №24 ورتا مەكتەپتىڭ 1-ءشى سىنىبى تابالدىرىعىن اتتايدى. 1958 جىلى الماتىداعى كازپي-گە كەلىپ, ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ونى ۇزدىك بىتىرگەننەن كەيىن پاۆ­لو­دارداعى ءوزى ءبىلىم العان ورتا مەك­تەپكە جۇمىسقا ورنالاسىپ, شاكىرتتەرگە ۇستازدىق ەتەدى.

– جوعارىداعى ءبىز ءوزىمىز ءسوز­ ەت­كەن اياۋلى جاندار قاشان قاي­تىس بولدى؟

– جىلبەك اعا 1970, جامال اپاي 1991, ال مايا اپكەم 1993 جىلى ومىردەن وزدى, – دەدى دامەت.

– ۇرپاقتارى بار ما؟

– مايدان دالاسىنان ورالعان سوڭ جىلبەك اعا مەن جامال اپانىڭ كوپكە دەيىن سابيلەرى بول­ما­دى. كەيىن رايا اتتى قىز­ بالا دۇنيەگە كەلدى. ول تاتە­­مىز سە­مەي مەديتسينالىق ينس­تيتۋ­­تىن ءبىتىرىپ, ۇزاق ۋاقىت پاۆ­لودارداعى №1 اۋرۋحانادا ەڭبەك ەتتى. ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى. ال مايا اپكەمىزدەن ارمان, مارات دەگەن ەكى ۇل بار.

كەلەسى كەزەكتەگى اڭگىمە جەلى­سى­ ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى فوتو­­­البومدار مەن ينتەرنەت­ پاراق­شالارىندا ارا-تۇرا كورى­­نىپ قالىپ جۇرگەن پارتيزان وتريادىنداعى اعادىلوۆتەر وتباسى سۋرەتىنىڭ تاريحى, وق پەن وت ورتاسىنان ورالعان كىش­كەنتاي مايانىڭ بەيبىت ومىرگە قالاي بەيىمدەلگەندىگى, سونداي-اق ستۋدەنت كەزدەگى پار­تي­زان­ قىزىنىڭ قابىلەت-قارىمى توڭى­رەگىندە ءوربىدى. اڭگىمە يەسىنىڭ سۋرەت­كە بايلانىستى ايتقانى: اعادىلوۆتەر وتباسىنىڭ پارتيزان وتريا­دىن­­دا جۇرگەن كۇندەرىنەن ءبىر ەمەس, ەكى فوتو ساقتالىپ قا­لىپ­تى.

العاشقىسىندا مايا اتا-اناسىنىڭ ورتاسىندا, ال كەيىنگىسىندە ارالارىندا جىلبەك اعا مەن جامال اپا دا بار پارتيزاندار قورشاعان ات اربا ۇستىندە وتىر. بۇل سۋرەتتەردىڭ بىرەۋىن 1943 جىلدىڭ باسىندا ورمانعا «ۇلكەن جەردەن» قارۋ-جاراق جەتكىزۋشى ۇشاقپەن بىرگە كەلگەن اسكەري ءفوتوتىلشى, ال ەكىنشىسىن سول جىلى كۇزدە 2-ءشى كلەتنيا پارتيزان وتريادىنىڭ قىزىل ارميا بولىمدەرىنە قوسىلعان كەزىندە مايداندىق گازەت قىزمەتكەرلەرى ءتۇسىرىپتى. اتالمىش راسىمدەردى جىلبەك اعا 1944 جىلى جارالانىپ, ماسكەۋ گوسپيتالىندە ەمدەلىپ جاتقاندا « ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى پار­تيزاندار قوزعالىسى» اتتى ارحيۆ باسقارماسىنان الدىرتىپتى.

ال اناسىمەن سوعىس ءجۇرىپ جات­قان ايماقتان تىلعا امان-ەسەن جەتكەن بوبەكتىڭ العاشقى كەزدەگى مىنەز-قۇلقىنا كەلەر بولساق, سول كەزدەرى اعادىلوۆتەر شاڭىراعىنا كەلىن بولىپ تۇسكەن مەيرام اپا بىلاي دەپ ەسكە الادى ەكەن: «ۇيگە بىرەۋلەر كەلسە كىشكەنتاي مايا ۇستەل استىنا تىعىلىپ, ءۇن-ءتۇنسىز وتىرىپ الاتىن. كۇن كۇركىرەپ, اسپاندا نايزاعاي ويناعاندا دا سولاي ىستەيتىن. اۋلادا ويناپ جۇرگەندە توبەسىنەن قۇس ۇشىپ وتسە, «سامولەت... بومبا...» دەپ جانىن قويارعا جەر تاپپايتىن. ونىڭ وسىنداي قيمىل-قارەكەتتەرىن كورگەندە: «ورمانداعى اتىل­عان وق, جارىلعان مينا ۇنى­نەن شىناشاقتاي ءسابيدىڭ جۇرە­گى قالاي شىعىپ كەتپەگەن؟ شاي­قاستارداعى تارسىل-گۇرسىلدەن شوشىعان بوبەكتىڭ ءتىلى شىقپاي, مىلقاۋ نەمەسە كەكەش بولىپ قالماعانىنا شۇكىر دەيتىنبىز».

سويتكەن مايا مەكتەپكە بار­عاندا جاقسى وقىپتى. ينس­تي­تۋتقا تۇسكەندە ەرەكشە­ قابى­لەت تانىتىپتى. ەڭ باستىسى مەيىرىمدى ەكەن. ونى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىزدىڭ ەلگە كاني­كۋلعا كەلگەنىندەگى وقي­عا­لار انىق دالەلدەيدى. «مايا الماتىدان بەرى شىق­قان­دا ۇيدەگى رايا بىزگە ءان, بي ۇيرەتىپ, شاعىن كونتسەرتتىك باعدارلاما ازىرلەيتىن, – دەپتى جا­مال اپانىڭ ءسىڭلىسى ايجان تۋىس­تارىنا ايتقان ءبىر اڭگىمەسىندە. – ءسويتىپ ءبارىمىز ءبىر اۋلادا تۇراتىن 3-4 ءۇيلى اعايىندارىمىزدىڭ بالالارى الىستان وتە ءبىر سىيلى ادام كەلە جاتقانداي ابىگەرگە تۇسەتىنبىز. ستۋدەنت تاتەمىزدى ۆوكزالدان ۋلاپ-­شۋلاپ كۇتىپ ال­عان سوڭ ۇيگە كە­لىپ, دايىنداعان كون­تسەرتىمىزدى باستايتىنبىز.

مايا تاتەم بۇ­عان ءماز بولىپ, ري­زا­شىلىق بەل­گىسى رەتىندە جول­قاپشىعىنان ىلەنىڭ القىزىل گۇل­دەرىنەن جا­سال­عان گەرباري مەن تيان-شان شىرشاسىنىڭ كەپكەن بۇرشىكتەرىن ۇلەستىرەتىن. سودان سوڭ اناسى جامال ەكەۋى ۇلكەن شاماداندى اشىپ, اپا-اجەلەرگە ءۇندى شايىن, ال بالا-شاعاعا الما ۇسىناتىن. الماتى اپورتىنىڭ ءيسى قانداي شىركىن! بىرەۋىن جەسەڭ توياسىڭ دا قالاسىڭ. بىزدەر, بالالار سوندا مايا اپكەمىزدى وقۋدان ەمەس, الماتىدان بازارشىلاپ كەلگەن جانداي كورىپ, قاسىنان شىقپايتىنبىز».

جوعارىداعى اڭگىمەلەردى ايت­قان دامەت ءبىر ساتكە ءۇنسىز قال­دى. وڭىندە: «تاعى قانداي ساۋا­لىڭىز بار؟ سۇراڭىز؟» دەگەن وي بار ەدى. مەن ەندى ءسوزدى كوپ سوزباي, سۇحبات سوڭىن مىنا ءبىر نارسەنى انىقتاۋمەن اياقتاۋدى ءجون كوردىم. ول: «مانادان بەرگى ايتىلعان اڭگىمەلەردى ايعاقتاپ, كۋالاندىراتىن رەسمي قۇجاتتار مەن انىقتاما قاعازدار بار ما؟ ماقالامىزعا وزەك ەتكەلى وتىرعان كەيىپكەرلەرىمىزدىڭ بەي­بىت كۇندەردە تۇسكەن سۋرەت­تەرىن كىمدەردەن ىزدەستىرىپ تابۋ­عا, الۋعا بولادى؟» دەگەن ساۋال­ ەدى.

– جىلبەك اعانىڭ دىبىسبەك اتتى ءىنىسى بولعان, – دەدى بۇعان سەرگەك جاۋاپ قاتقان اڭگىمە يە­سى. – كەزىندە ول كىسى دە اسكەرگە شا­قى­رىلىپ, سوعىس جىلدارىندا قى­زىل ارميانىڭ قيىر شىعىس جاق­تاعى رەزەرۆتىك قۇرامىندا قىز­مەت اتقارعان. وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك ەدى. مىنە, سول اعاي 2009 جىلى ۇيىنە شاقىرىپ الىپ, اعادىلوۆتەرگە قاتىستى ءبىر بۋما دۇنيەنى قولىما ۇستاتتى. «وسىلار ساعان امانات. جەكە كىتاپ ەتىپ شىعار, قاراعىم», دەدى. ءسويتتى دە ءوزى كوپ ۇزاماي دۇنيەدەن ءوتتى.

ۋادە, پارىز دەگەن قيىن عوي. تىنباي ەڭبەكتەنۋگە تۋرا كەلدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ 2010 جىلى «پارتيزان جىلبەك پەن جامال» دەگەن شاعىن جيناقتى شىعارۋعا قول جەتكىزدىم. بۇل – قۇجاتتار مەن حاتتار جانە ەستەلىكتەر مەن سۋرەتتەردەن­ تۇ­راتىن كىتاپ. تيراجى – 150 دانا. ءسوز ەتىپ وتىرعان ەڭبەك وبلىستىق مادەنيەت باسقار­ماسىنىڭ قول­داۋىمەن جارىق كوردى. قازىر ءبىز مىنە, داتكە قۋات دەپ وسى جيناقتى كوڭىلىمىزگە مەدەۋ تۇتىپ وتىرعان جايىمىز بار.

* * *

قايتىپ كەلەمىن...

* * *

...قولىمدا دامەت بەرگەن كىتاپ. ونى جولدا وقىپ ءبىتى­رىپ بولا بەرە جان-جاعىما قارا­دىم. شىدەرتىنى ارتقا تاستاپ, ەرەيمەنتاۋعا جا­قىنداپ قالىپپىز. ويىما مىناداي يدەيا كەلدى. ەگەر جازۋشى ءادي ءشارىپوۆتىڭ «پارتيزان قىزى» شىعار­ماسى الداعى ۋاقىت­تا مەملە­كەتتىك تاپسىرىسپەن جا­­رىق كورەتىن بولىپ جاتسا,­ ون­دا قولىمىزداعى مىنا ومىر­لىك فاك­تىلەر جيناقتالعان ەڭبەكتى بىرگە قوسىپ شىعارىپ-اق جىبەرە­تىن دۇنيە. سوندا بۇ­لار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, شى­عارمانى بەيبىت كۇندەردەگى دەرەكتەرمەن با­يىتىپ تۇرار ەدى.

بۇل – ءبىر. ەكىنشى, ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتىندە كەشەگى 1941-1945 جىلدارعى قان قاساپ سوعىسقا ارنالعان كىتاپتارعا كوركەم وبراز, جيىنتىق بەينە رەتىندە ەمەس, جاندى كەيىپكەر بولىپ كىرگەن ادامدار ونشا كوپ ەمەس. ولار – عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قا­زاق سولداتى» رومانىنداعى قاي­روشتىڭ ءپروتوتيپى قايىر­عالي سماعۇلوۆ, ءازىلحان نۇر­شا­يىقوۆتىڭ «اقيقات پەن اڭىزىنداعى» باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى, «اجال اۋزىنان...» سە­كىلدى ءوز شىعارماسىنا ءوزى كەيىپ­كەر بولعان قاسىم قاي­سەنوۆ جانە ءادي ءشارىپوۆتىڭ «پارتيزان قىزى» پوۆەسىندەگى اعادىلوۆتەر وتباسى.

وسىلاردىڭ اراسىندا ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جىلبەك اعا, جامال اپا, مايا اپكەمىزدىڭ ەسىمدەرى پاۆلودار وڭىرىندە قا­زىر ۇمىتىلۋعا تاياۋ. 2003 جى­لى تۋعان-تۋىستارى قالالىق اكىم­دىككە قايتا-قايتا قولقا سالىپ ءجۇرىپ, دۇيسەنوۆ كوشەسىندەگى پارتيزان وتباسى تۇرعان ەسكى اعاش ۇيگە مەموريالدى تاقتا ور­ناتىپتى. ءوز كۇشتەرىمەن. ءوز قاراجاتتارىمەن. 2016 جىلى باياناۋىل وڭىرىندەگى ەل اعالارىنىڭ كۇ­شىمەن سونداعى بىرلىك اۋى­لى ورتا مەكتەبىنە جىل­بەك اعا­دىلوۆتىڭ ەسىمىن بەر­گىزىپتى. بۇدان باسقا ەشتەڭە جوق.

مۋزەي دەسەك بولدى ولار تەك استانادان اشىلۋى كەرەك دەگەن ۇعىم بار بىزدە. ولاي ەمەس. بۇلار وڭىرلەردە دە وركەن جايۋى ءتيىس.ماسەلەن كوكشەتاۋدا نايتينگەيل اتىن­داعى سوعىس­تاعى مەدبيكەلەر مەن سانيتارلار مۋزەيى بار. مۇنى ەسكە­ الىپ وتىرعانىمىز, ەگەر جەر­گى­لىكتى بيلىك پاۆلوداردان «قازاقستاندىق پارتيزاندار»­ دەگەن مۇراجاي اشىپ, ول جىل­بەك اعادىلوۆ ەسىمىمەن اتالسا, وعان 1941-1944 جىلدارى­ ۋكراينا, بەلورۋسسيا, يۋگوسلاۆياداعى قار­سى­­لاسۋ قوزعالىسىنا قاتىس­قان قازاق­تاردىڭ قۇجاتتا­رى جينالسا, ونەگەلى ءىس بولار ەدى. سوندا سىن ساعاتتاعى ومىرلەرى ۇلكەن ءبىر شىعارماعا ارقاۋ بولعان, بەيبىت كۇندە دە ەرەكشە ەڭبەكتەرى بار بولا تۇرا وكىمەتكە ءوتىنىش ايتپاعان, ەشتەڭە سۇراماعان عازيز جانداردى ۇمىتپايتىن بولامىز.

 

 

جانبولات اۋپباەۆ,

«ەگەمەن قازاقستان»

 پاۆلودار

سۋرەتتەردە: 1. جىلبەك پەن جامال سابيلەرى مايامەن 2-ءشى كلەتنيا پارتيزان وتريادى مۇشەلەرى اراسىندا, 1943 جىل. 2.كازپي-ءدىڭ 1-ءشى كۋرس ستۋدەنتى مايانىڭ اكەسى جىلبەكپەن تۇسكەن سۋرەتى, 1958 جىل. 3.جازۋشى ءادي ءشارىپوۆ كەيىپكەرلەرى جامال اپا, جىلبەك اعامەن بىرگە, 60-شى جىلدار. (سۋرەتتەر د.قاراشاشەۆانىڭ ارحيۆىنەن الىندى)