اتا كاسىبىمىز مال شارۋاشىلىعىن زامان تالابىنا ساي دامىتۋ, وسى سالادا ءونىم وڭدەۋ جانە ەكسپورتتاۋ ءىسىن جولعا قويۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن ەلباسى ۇنەمى ايتىپ كەلەدى.
بۇل رەتتە اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا دا مال شارۋاشىلىعى نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلىپ, ونىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى جوعارى ەكەنى اتاپ وتىلگەنى ءمالىم.
جالپى, قازاق جەرىندە نەگىزگى ءتورت ت ۇلىكتىڭ قاي-قايسىسىن بولسا دا وسىرۋگە قولايلى تابيعي جاعداي بار. مىڭعىرتىپ قوي ايداپ, كەلە-كەلە تۇيە وسىرۋگە دە مۇمكىندىك مول. بىراق بۇگىنگى زامان ىڭعايىندا ساننان گورى ساپا باسىمدىققا يە بولعاندىقتان, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ اسا ماڭىزدى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سول سەبەپتى دە ەلىمىزدە اسىل ت ۇلىكتىڭ سانىن كوبەيتۋگە كوڭىل ءبولىنىپ, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى دا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى بەلگىلى. وسى ورايدا ءبىز قوي شارۋاشىلىعىنا, سونىڭ ىشىندە قاراكول شارۋاشىلىعىندا اتقارىلعان ىستەرگە, وسى سالادا قىزمەت ەتكەن عالىمداردىڭ ەڭبەگىنە دە توقتالعاندى ءجون سانايمىز.
سونداي ارداقتى ازامات, دارىندى عالىمداردىڭ بىرەگەيى, حالىقارالىق قاراكولشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, قازاق ۇلتىنان شىققان جالعىز ءۇش مارتە مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حيسمەتوللا ۇكىباەۆ.
1968-1971 جىلدارى ماسكەۋ قالاسىنداعى بۇكىلوداقتىق مال شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ, «بۋدان قاراكولشىلەر الۋ ادىستەمەسىن شەشۋ» عىلىمي تاقىرىبى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن اكادەميكتەر ۆ.يۋدين, ن.گيگينەيشۆيليدىڭ جەتەكشىلىگىمەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەمبى اۋدانىندا جۇرگىزەدى. عىلىمي جاڭالىعى جوعارى باعالانىپ, بىرنەشە اۆتورلىق كۋالىك الىپ, جابىق دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالىق عىلىمي كەڭەستە عىلىمي زەرتتەمەلەرىن ءساتتى قورعاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتانادى.
جاس عىلىم كانديداتى اسپيرانتۋرانى بىتىرەر تۇستا بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسى قالماق اكسر-ءنىڭ 1-ءشى حاتشىسى ب.گورودوۆيكوۆتىڭ سۇراۋى بويىنشا قاراكول قوي شارۋاشىلىعىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىن ۇيىمداستىرۋعا جولداما الادى. قالماقتىڭ ەت باعىتىنداعى ءىرى قارا ءوسىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا قاراكول قويىن عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىن ۇيىمداستىرىپ, ەكى جىل ەڭبەكتەنىپ, 5 شارۋاشىلىقتىڭ قاراكول قويلارىن سۇرىپتاپ, «پولىننىي» كەڭشارىندا اسىل تۇقىمدى قاراكول فەرماسىن ۇيىمداستىرىپ, 1980 جىلعا دەيىنگى اسىلداندىرۋ جوسپارىن جاساپ, بەكىتىپ بەرەدى. گۋرەۆ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ شاقىرۋىمەن 1973 جىلى گۋرەۆكە (قازىرگى اتىراۋعا) كەلىپ, قازاق قاراكول شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باتىس بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.
سول جىلدارى قاراكول شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جوعارى شەندى وفيتسەرلەردىڭ باس كيىمىن تىگەتىن كوك ءتۇستى قاراكول ەلتىرىسىن وندىرەتىن قوي تۇقىمىن شىعارۋ بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلگەن بولاتىن. وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن «گۋرەۆ» اسىل تۇقىمدى ءارتۇرلى كوك قوي شارۋاشىلىعىندا جوعارى دارەجەلى سەلەكتسيالىق جۇمىستار ۇيىمداستىرادى. ەلتىرىنىڭ ساپالى I سورتتىلىعىن 95%-عا, كوك ەلتىرىنىڭ ۇلەس سالماعىن 68%-عا گوموگەندى جۇپتاستىرۋ ارقىلى جەتكىزىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە شارۋاشىلىق وداق بويىنشا سوتسياليستىك جارىستا ءبىرىنشى ورىنعا يە بولىپ, 1980 جىلى «كوگىلدىر رەڭدى» قوي تۇقىمىنىڭ گۋرەۆتىك (اتىراۋلىق) زاۋىتتىق ءتۇرى شىعارىلادى. بۇل زەرتتەۋ جۇمىستارى بويىنشا بىرنەشە اۆتورلىق كۋالىك الىنىپ, 1982 جىلى اۆتورلار ۇجىمىنا, ىشىندە ح.ۇكىباەۆ بار, عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلەدى.
قازاقستانعا كەلگەندەگى الدىنا قويعان ماقساتى قازاقى قوي مەن قاراكول قويىن سۇرحانداريا سۇرىمەن بۋدانداستىرىپ, جەرگىلىكتى جەردىڭ كليماتى مەن تابيعاتىنا, جايىلىمى مەن شولىنە, ۇزاق قارلى سۋىعىنا بەيىم جاڭا قۇيرىقتى قاراكول قويىن شىعارۋ بولاتىن. بۇل جۇمىستى ول 1974 جىلى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانىنداعى قۇيرىقتى قازاقى قوي وسىرەتىن «قىزىلتۋ» كەڭشارىندا باستادى. سۇرحانداريا سۇرىمەن بۋدانداستىرا وتىرىپ, ءۇشىنشى ساتىداعى بۋدان قويلاردى ءوزارا جۇپتاستىرىپ, نەگىزىنەن ەلتىرىلىك باعىتتا سەلەكتسيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. 1991 جىلى وداقتىڭ مەملەكەتتىك كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسىمەن قاراكول قويىنىڭ قازاقى سۇر تۇقىمدى ءتۇرى بەكىتىلىپ, اۆتورلىق كۋالىك الىندى دا, ەلتىرىلەرى بۇكىلوداقتىق اۋىلشارۋاشىلىق كورمەسىندە جوعارى باعالانىپ, دارىندى عالىم حيسمەتوللا ۇكىباەۆقا كورمەنىڭ ۇلكەن التىن بەلگىسى بەرىلدى.
ءشول جانە شولەيت ايماقتا وسىرىلەتىن قاراكول قويىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى جايىلىم توزا باستادى, ونى تۇبەگەيلى جاقسارتۋدا تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. عىلىمي جۇمىستىڭ كەڭ اۋقىمدا وندىرىسكە ەنگىزىلۋىنە وراي حيسمەتوللا ۇكىباەۆقا جانە باسقا عالىمدارعا قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى.
سۇرحانداريا سۇرىمەن جەرگىلىكتى قازاقى قويىن بۋدانداستىرىپ, ەكىنشى ساتىداعى بۋدانداردى ءوزارا جۇپتاستىرىپ, دەنە ءبىتىمىن قۇيرىقتى قازاقى قويعا ۇقساستىرىپ, ەلتىرىسىن سۇرحانداريا سۇرىنا كەلتىرۋ باعىتىنداعى سەلەكتسيالىق جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە 1998 جىلى دۇنيە جۇزىندە تەڭدەسى جوق اتىراۋ, كەيىننەن قازاقتىڭ ەلتىرىلى, ەتتى-مايلى, قۇيرىقتى قوي تۇقىمى شىعارىلدى. وسى ۇلكەن عىلىمي ەڭبەكتەرى ءۇشىن 2005 جىلى ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن اۆتورلار ۇجىمىنا, ونىڭ ىشىندە حيسمەتوللا ۇكىباەۆ تا بار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم, ءبىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى.
«قاراكول» عىلىمي-وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى بولا ءجۇرىپ ح.ۇكىباەۆ ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ينستيتۋتتىڭ مەحانيكالاندىرۋ بولىمىندە زاۋىتتىق مەكەمە ورتالىعى تۇرعىزىلىپ, 112 جىلجىمالى قوي قوراسى, سەلەكتسيالىق ىرىكتەۋگە جينالاتىن اۋلالار جاسالىپ, شوپاندارعا تاراتىلىپ, توزعان جەرلەردى قورشايتىن جىلجىمالى مەحانيكالانعان مەكەمە ۇيىمداستىرىلىپ, 200 مىڭ گەكتار جەر قورشالىپ, سەكسەۋىل, جۋسان, يزەن جانە باسقا جابايى وسىمدىكتەر ەگىلدى.
ينستيتۋتتا جاڭا يممۋنوگەنەتيكا, بيوتەحنولوگيا, گيستولوگيا جانە مورفولوگيا, كريوگەندى تەحنولوگيا, تۇيە شارۋاشىلىعى مەحانيكالاندىرۋ بولىمدەرى مەن زەرتحانالارى ۇيىمداستىرىلدى. 10 عىلىم دوكتورى, 55 عىلىم كانديداتى ديسسەرتاتسيالارىن قورعادى.
حيسمەتوللا ىسقاق ۇلى سەكسەن جاسقا عىلىمي شىعارماشىلىق ويى تولىسقان, عۇلاما ءبىلىمدى, جىگەرلى, كەڭپەيىلدى, ىسكەر, تىنباي ىزدەنۋشى, شابىتىنىڭ شارىقتاعان شاعىندا جەتىپ وتىر. ول ءوزىنىڭ جيناعان ومىرلىك تاجىريبەسىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وركەندەي بەرۋى ءۇشىن ايانباي جۇمساي بەرمەك.
سۇندەت كارىموۆ
ماسكەۋ