كەيىنگى كەزدەرى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ازىرلەگەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ كارتالارى تۋرالى ءارتۇرلى ورتادا ءجيى ءسوز بولۋدا. مينيسترلىك ماماندارىنىڭ مالىمدەۋىنشە, قازىرگى ۋاقىتتا بۇل كارتالار مينيسترلىكتىڭ قۇرىلىمدارىندا, «اتامەكەن» ۇكپ-نىڭ الاڭىندا, سونداي-اق وڭىرلەردەگى سالالىق قاۋىمداستىقتار مەن وداقتاردا, قوعامدىق كەڭەستەردە, كاسىپكەرلەر مەن عىلىمي ۇيىمدار وكىلدەرى اراسىندا تالقىلانىپتى. ءسويتىپ بارلىق مۇددەلى تاراپتاردى ەسكەرە وتىرىپ پىسىقتالىپتى.
مينيسترلىكتىڭ اقپاراتىندا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, بۇل كارتالار اگروونەركاسىپتىك كەشەندى مەملەكەتتىك قولداۋدى جەتىلدىرۋ, سونداي-اق 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنىپتى.ء بىز بىلەتىن دەرەكتەر بويىنشا, اۋەلگى باستا بۇل كارتالاردىڭ سانى جەتەۋ بولاتىن. جەتى باسىم باعىت بويىنشا ازىرلەندى دەلىنگەن. سودان كەيىن ولاردىڭ سانى 11-گە جەتكەندىگىن ەستىگەن ەدىك. ال ەندى جۋىردا ۇكىمەتتىڭ ءباسپاسوز ورتالىعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-مينيسترلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا كارتالاردىڭ سانى 13-كە جەتكەنى ايتىلدى. قىسقاسىن ايتقاندا, ۋاقىت وتكەن سايىن كارتالار دا بالالاپ جاتىر. سوندا بۇل ءوزى باس-اياعى بار ءبىرتۇتاس قۇجات پا, جوق الدە «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەندەي, ۋاقىت وتكەن سايىن قامپيىپ وسە بەرەتىن دۇنيە مە؟
دەگەنمەن ادال ءسوزىمىزدى ايتار بولساق, بۇل دامىتۋ كارتالارىندا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قوردالانعان پروبلەمالار ءبىرشاما اشىق ايتىلعان ەكەن. كارتالاردا سولاردى ەڭسەرۋدىڭ جولدارى ەكشەلگەن. دەمەك مينيسترلىك بۇرىنعىداي ەمەس قالىپتاسقان پروبلەمالارعا نەعۇرلىم باتىل قاراپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىز جانە سوعان ساي ءۇمىت كۇتەمىز.
سونىمەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ كارتالارىنا اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسى; اگرارلىق قايتا وڭدەۋ; اوك-ءتى تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ; تۇقىم شارۋاشىلىعى; فيتوسانيتارلىق ءىس-شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ; اگروحيميا; مال ازىعى ءوندىرىسىن دامىتىپ, ونىڭ تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتۋ; كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى; جاڭا ەگىستىكتەردى اينالىمعا قوسۋ; شالعايداعى قوي شارۋاشىلىعى; اگرارلىق عىلىمدى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ; سيىر ەتى ءوندىرىسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى ەنگىزىلىپ, ولاردى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ شارالارىن جەتىلدىرۋ كوزدەلگەن.
ماسەلەن, اگرارلىق قايتا وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ كارتاسىندا بۇل ءىستىڭ ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى ەكەندىگى ايتىلادى. وسى بويىنشا ازىرلەنگەن جول كارتاسىندا بۇل باعىت بويىنشا ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جۇرگىزىلگەن, سونىڭ ناتيجەسىندە العاش رەت «قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ دەرەكتەر بازاسى» قالىپتاستىرىلعان. بۇل بازا كاسىپورىننىڭ اعىمداعى جاعدايىن باعالاۋ, ونىڭ قۋاتىن, جۇكتەلۋىن, ءونىم نومەنكلاتۋراسىن, سونداي-اق دامۋدى تەجەيتىن پروبلەمالارىن انىقتاپ, ولاردى ەڭسەرۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى.
وسىلايشا يمپورت ۇلەسىنىڭ جوعارىلىعىن, جۇكتەلمەگەن قۋاتتىلىقتى جانە شيكىزاتتىق الەۋەتتى ەسكەرە وتىرىپ 435 كاسىپورىنعا قاتىستى قايتا وڭدەۋدىڭ 9 باسىم ءتۇرى ايقىندالىپتى. ولار – ءسۇتتى, ەتتى, تەرىنى جانە ءجۇندى, مايلى جانە ءداندى داقىلداردى, جەمىس جانە كوكونىستى, قانت قىزىلشاسىن جانە كارتوپتى قايتا وڭدەۋ ماسەلەلەرى. بۇل ماسەلەلەر بويىنشا اگرارلىق سالاداعى ءونىم وڭدەۋ كاسىپورىندارىن ەل اۋماعى بويىنشا ورنالاستىرۋ سىزباسى ازىرلەنىپتى. ەندى وسى سىزباعا سايكەس 79 جاڭا زاۋىت سالۋ جانە 80 زاۋىتتى جاڭعىرتۋ مىندەتى الدا تۇر. ەگەر بۇل شارا جۇزەگە اسقان جاعدايدا وڭدەلگەن ونىمدەردىڭ جالپى ءوندىرىسىن قازىرگى 1,9 ترلن تەڭگەدەن 3 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋعا جانە 7 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا بولادى ەكەن. ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلەسى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىن تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ بولىپ وتىر. ويتكەنى بۇل ىستە دە قوردالانعان پروبلەمالار بار. ماسەلەن, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى پاركىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋ ولاردىڭ قولدانىلۋىنىڭ ورتا مەرزىمى 17 جىلدان اسىپ كەتكەنىن كورسەتتى.
ال مۇنىڭ ورتاق ىسكە تيگىزەتىن زالالى كوپ. ەگەر سولاردىڭ كەيبىرىنە توقتالساق, تەحنيكالاردىڭ توزۋى ولاردى جوندەۋ مەن جانار-جاعارمايعا جۇمسالاتىن قوسىمشا شىعىنداردى, ناقتى ەسەپ بويىنشا العاندا, 20 پايىزعا ۇلعايتادى ەكەن. مىنە, وسىنىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە, شامامەن العاندا, 200 ملرد تەڭگەنىڭ قارجىسى ارتىق جۇمسالۋدا, ياعني وسىنشاما قارجى جەلگە ۇشقانمەن بىردەي بولىپ وتىر.
سوندىقتان بۇل جونىندە ازىرلەنگەن كارتا بويىنشا اگروونەركاسىپتىك كەشەندى تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ ىسىنە ەداۋىر قارقىن بەرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەلىنگەن. ول ءۇشىن وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن جاساۋ ءىسىن جولعا قويۋ, ال مۇنداي تەحنيكالاردى شىعارۋ مەن ساتىپ الۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن بەرىلەتىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار تەتىكتەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ, تۇپكىلىكتى مولشەرلەمەسى 5 پايىزعا دەيىن بولاتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن.
اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تاعى ءبىر پروبلەما – سوڭعى جىلدارى استىق ساپاسىنىڭ جىل سايىن تومەندەپ كەلە جاتقانى بايقالادى. نەگە؟ ونىڭ بىرقاتار سەبەپتەرى بار. وسى باعىت بويىنشا ازىرلەنگەن كارتادا سونىڭ ءبىرى رەتىندە ەلىمىزدىڭ ەگىستىكتەرىنە سەبىلگەن ەليتالىق تۇقىم ۇلەسى 2014 جىلعى 6,3 پايىزدان 2016 جىلى 3,5 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەندىگى اتاپ كورسەتىلگەن. وسىعان وراي ازىرلەنگەن تۇقىم شارۋاشىلىعى كارتاسىندا سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ, تاۋارلى ەگىستەرگە 1-رەپرودۋكتسيادان تومەن ەمەس تۇقىمداردى پايدالانۋعا بىرتىندەپ كوشۋدىڭ جولدارى ۇسىنىلعان. «تۇقىم شارۋاشىلىعىن قولداۋ جانە ديقانداردى مينەرالدى تىڭايتقىشتارمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە بيىل بۇل جاعدايدى ءبىرشاما رەتكە كەلتىرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءسويتىپ استىق ءتۇسىمىنىڭ ساپاسى بيىلعى جىلى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە ءوسىپ وتىر», دەلىنگەن رەسمي اقپاراتتا.
ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, مۇنداي جەتىستىكتە تابيعي فاكتورلاردىڭ دا ۇلەسى بارلىعىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ويتكەنى كەلەسى جىلى دا ءدال وسىنداي ساپالى ءونىم الىنادى دەپ ەشكىم كەپىلدىك بەرە الماس. ەگەر مينيسترلىك وسىعان كەپىلدىك بەرسە, وندا ءسوز جوق, بۇل ەلىمىزدىڭ ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ تابيعي كليماتتىق جاعدايلارعا قاراماي-اق ساپالى ءونىم الۋدى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا ءبىر قادام العا باسقاندىعىن بىلدىرەتىن سەنىمدى فاكتور بولىپ تابىلادى.
اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر باعىتى – وسىمدىكتەردى قورعاۋ كارتاسىن ازىرلەۋ بارىسىندا ءار وبلىس بويىنشا ەگىستەردىڭ فيتوسانيتاريالىق جاي-كۇيى ايقىندالىپتى. لاستانعان الاڭدار مەن ناقتى وڭدەلگەن الاڭدار انىقتالعان. ماسەلەن, ارامشوپتەر بويىنشا 4,7 ملن گەكتار, ال زيانكەستەر مەن اۋرۋلار بويىنشا 1,5 ملن گەكتار جەر وڭدەۋمەن قامتىلماعان. وسىنىڭ ءبارى 1 ملن توننانىڭ جالپى ءونىم ىسىرابىنا اكەلىپ سوقتىرعان.
وسىعان بايلانىستى, 2018 جىلدان باستاپ, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ پرەپاراتتار ساتىپ الۋعا جۇمساعان شىعىندارىن ولاردىڭ قۇنىنىڭ 50 پايىزى مولشەرىندە سۋبسيديالاۋ جونىندە جاڭا سحەما ەنگىزىلىپتى. مينيسترلىك وكىلدەرىنىڭ ەسەبىنشە, بۇل سحەما وڭدەلەتىن الاڭدى 2 ەسەگە جۋىق, ياعني, 1,9 ملن گەكتاردان 3,4 ملن گەكتارعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مينيسترلىك ازىرلەگەن جول كارتالارىنىڭ اراسىندا كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىن دامىتۋ كارتاسىنىڭ بولۋىن قۇپتاي قابىل الدىق. ويتكەنى قازىرگى ۋاقىتتا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ وندىرۋشىلەردەن تۇتىنۋشىعا دەيىن جەتۋ جولدارى جەتە ۇيىمداستىرىلماعان جاعدايدا, ياعني ستيحيالى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعى بەلگىلى. سونىڭ سالدارىنان ءتيىمسىز الىپساتارلىق پەن دەلدالدىق كەڭىنەن ەتەك الىپ, مۇنىڭ اقىرى باعانىڭ 2 ەسەگە دەيىن شارىقتاۋىنا اكەلىپ وتىر. استىقتى, كارتوپ پەن كوكونىستى جاقسى الدىق دەگەن بيىلعى جىلدىڭ وزىندە ازىق-تۇلىك باعالارىنىڭ شارىقتاۋ سەبەبىن قاراپايىم كوپشىلىك تۇسىنە الماي الەك.
«بۇل جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن ءار وبلىس ورتالىعىندا كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى جەلىسىن قۇرۋ قاجەت. ولار مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە قۇرىلاتىن بولادى. ول ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەر مەن كووپەراتيۆتەردىڭ ءوز ونىمدەرىن وتكىزۋ قىزمەتتەرىن جەتىلدىرۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن ءتيىستى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلدانادى» دەيدى مينيسترلىك وكىلدەرى.
شىنىن ايتۋ كەرەك, قازىرگى ۋاقىتتا قاراپايىم حالىققا كەرەگى وزدەرى كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ قولجەتىمدى بولۋى عوي. سوندىقتان ناق وسى شارادان ءۇمىت كۇتەتىندىگىمىزدى جاسىرمايمىز. ايتپەسە قانشاما جىلدار بولدى اۋىلداعى ارزان ازىق-ت ۇلىكتى قالاعا ارزان كۇيىندە جەتكىزە الماي قينالىپ وتىرعان جايمىز بار. مينيسترلىك اتقارىپ جاتقان كوپتەگەن ءىس-شارالاردىڭ حالىقتان العىس الا الماي كەلە جاتقانى دا وسىدان دەپ تۇسىنەمىز. ايتپەسە رەسمي اقپاراتتا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسى قابىلدانىپ, ونى ىسكە اسىرۋدىڭ العاشقى ناتيجەلەرىنە سايكەس اعىمداعى جىلى مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 3,3 پايىزعا, سونىڭ ىشىندە ەت ءوندىرىسى 5,7 پايىزعا, ءسۇت ءوندىرىسى 2,8 پايىزعا ۇلعايىپتى. 2017 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا 56 مىڭنان اسا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق پەن ۇساق شارۋا قوجالىقتارىن قامتىعان 770 كووپەراتيۆ قۇرىلىپتى. ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار مەن جۇمىسسىزدار ەندىگى كەزەكتە جەكە كاسىپكەر بولىپ قايتا تىركەلىپ, وسىنىڭ ەسەبىنەن 6 476 بورداقىلاۋ الاڭىن قۇرىلىپتى. سونىمەن قاتار مال ونىمدەرىن وڭدەۋ كورسەتكىشتەرى دە ءوسىپ, ءسۇتتى وڭدەۋ كولەمى 60-تان 65 پايىزعا, ەت وڭدەۋ كولەمى 55-دەن 60 پايىزعا ۇلعايا ءتۇسىپتى.
ال ەندى وسى جەتىستىكتەرىمىز, بازارلارىمىز بەن دۇكەن سورەلەرىنەن نەگە كورىنىپ تۇرمايدى؟ باعا نەگە شارىقتاي بەرەدى؟
ەندى بۇعان ءبىراز جاۋاپتى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ كارتالارىنان كورگەندەي بولىپ وتىرمىز. كارتالاردىڭ كوبەيگەنى جاقسى, ەندى وسى ارقىلى شارۋالار وندىرەتىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى دە كوبەيىپ, ولار قىمباتشىلىقتان قىسىم كورىپ وتىرعان قالا حالقىنا, دەلدالداردىڭ ارالاسۋىنسىز, دۇرىس جاعدايدا جەتەتىن بولسا يگى.
سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»