بىزدەر, سۋارمالى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن سىر بويىنىڭ حالقى «سۋ – ءومىر» دەيمىز.
قاي زاماندا قاي قوعامدا بولسىن سۋدىڭ ءتىلىن بىلگەن ادام قادىرلى, قۇرمەتتى, سىيلى بولعان. سوندىقتان دا حالىق: «سۋدىڭ ءتىلىن بىلگەن ۇتادى, سۋدىڭ ءتىلىن بىلمەگەن قۇرتادى» دەپ بەكەر ايتپاعان. ەرتەدە جەر مەن سۋدىڭ ءتىلىن بىلەتىن ادامداردى مۇراپ دەپ اتاعان. مۇراپ – حالىقتىڭ اسىراۋشىسى. مۇراپ – سۋدىڭ قالاي قاراي اعاتىنىن, قانداي مولشەردە, قانداي دەڭگەيدە, قانداي جىلدامدىقپەن اعاتىنىن ولشەۋ قۇرالدارىنسىز-اق بىلەدى. ول وسىنىڭ ءبارىن وقىماي, توقىماي اللانىڭ بەرگەن ەرەكشە قاسيەتىنىڭ, تابيعي تالانتىنىڭ ارقاسىندا بىلەدى, بولجاي الادى. سوندىقتان سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋ ماسەلەسىندە بىلىكتى مامانداردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەۋ ماڭىزدى. وسىنداي دارىندى ادامنىڭ ءبىرى سىر مۇراپتارىنىڭ اتاسى قاسىمبەت احۋننىڭ ۇلى نۇرتازا اقساقال بولعان.
قۇدايعا شۇكىر, وسى مۇراپتىق ءداستۇر ءوزىنىڭ جاراسىمدى جالعاسىن تاۋىپ, كەڭەس داۋىرىندە قازاقستاندا نۇرتازا اتامىزدىڭ جاڭا زامانداعى, جاڭا دەڭگەيدەگى ءارى وقىعان, ءارى توقىعان ءبىر شوعىر مۇراگەرلەرى مەن شاكىرتتەرى ءوسىپ شىقتى. ولار سىر بويىندا سۋارمالى ەگىن شارۋاشىلىعىن قالىپتاستىرۋدا, جەردى ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرۋدە ەرەكشە ەڭبەك ەتتى. سولاردىڭ تابان ەتى, ماڭداي تەرىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ سۋارمالى ايماقتارى بايلىق پەن داۋلەتتىڭ كوزىنە اينالىپ, حالقى ءوسىپ وركەندەدى, كوكتەپ كوگەردى.
ولار ەلىمىزگە بەلگىلى قايراتكەرلەر – مۇستاحيم ىقسانوۆ, سۇلتان سارسەنباەۆ, ابۋباكىر تىنىباەۆ, ەريك گۋكاسوۆ, شايمەردەن باكىروۆ, ۆيكتور گونگاروۆ, ناريمان قىپشاقباەۆ, بالتاباي سارسەنوۆ, رومالد كوۆالەۆسكي, الەكسەي انتيپوۆ, الەكسەي كيسەلەۆ, عافار مۋرزاليەۆ, ەرجىگىت بوزعۇلوۆ, سابىر ارىستانباەۆ, ەلتاي قۇتتىباەۆ, الىمبەت جاپپارحانوۆ, ءابدىماناپ قۇتجانوۆ, مادەلحان نالىباەۆتار.
وسى اتى اتالعان ارداقتى ازاماتتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوزى جونىندە, ءومىرى جونىندە, ونەگەسى جونىندە, ماماندىعى, ىسكەرلىگى, ۇيىمداستىرۋشىلىعى, ازاماتتىعى, قاجىرلىلىعى, قايراتكەرلىگى جونىندە كەڭىنەن اڭگىمە قوزعاۋعا ابدەن بولار ەدى. بىراق وعان ءبىر ماقالا اياسىنىڭ تارلىق ەتەرى ءسوزسىز. سوندىقتان مەن وسى اسا ۇلكەن قۇرمەتپەن اتى اتالعان ازاماتتاردىڭ دۇنيەدەن وزعاندارىنىڭ ماڭگىلىك رۋحىن, تىرىلەرىنىڭ ابىرويى مەن اتاعىن, ەرەن, جاسامپازدىق ەڭبەكتەرىن بەتكە ۇستاي وتىرىپ, ءبارىنىڭ اتىنان سابىر ارىستانباەۆ جونىندە ءبىر ۇزىك سىر شەرتۋدى ءجون كوردىم.
ساكەڭ ءوزىنىڭ تەرەڭ ءبىلىمىن, بىلىگىن, مول تاجىريبەسىن, ىسكەرلىك قادىر-قاسيەتىن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەت-قاۋقارىن, تابيعي تالانتىن, جاسامپاز ەڭبەگىن, بار سانالى ءومىرىن سۋعا, سۋ شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە قالتقىسىز ارناعان ازامات.
حالىق: «ادامنىڭ سۋسىز كۇنى جوق, سۋدىڭ ونى ايتاتىن ءتىلى جوق» دەيدى. ساكەڭ ءوز زامانىندا سۋدىڭ ءتىلىن, سۋدىڭ سىرىن, سۋدىڭ زارىن, سۋدىڭ مۇڭىن, سۋدىڭ قاسيەتىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, سۋدىڭ ىزدەۋشىسى, سۋدىڭ جوقتاۋشىسى, سۋدىڭ سۇراۋشىسى, سۋدىڭ قولداۋشىسى, سۋدىڭ ساقشىسى, سۋدىڭ شىراقشىسى, سۋدىڭ شەجىرەشىسى, تاريحشىسى, تاعدىرشىسى بولا ءبىلدى.
ەڭبەك – الەمنىڭ ءامىرشىسى بولسا, ساكەڭ ەڭبەكتىڭ ءامىرشىسى بولدى, سۋدىڭ تامىرشىسى بولدى. ساكەڭ ارىستانباەۆ ارىستانداي ايباتتى, جولبارىستاي قايراتتى, اتىنان ات ۇركەتىن, سۇسىمەن, قاس-قاباعىمەن, قاجىر-قايراتىمەن كىمدى دە بولسا ىقتىراتىن, كىمدى دە بولسا بۇقتىراتىن, كىمدى دە بولسا سەندىرەتىن, كىمدى دە بولسا كوندىرەتىن ازۋلى, اۋزى دا, قولى دا باتىل, باتىر باسشى ەدى. حالىققا ونىڭ كەيدە سىپىرتىپ جىبەرەتىنى, جەر سىلكىنتەر ايقايى جۇرتتىڭ اينالايىنىنان كەم اسەر ەتپەيتىن. ويتكەنى ونىڭ ارتىندا ادالدىق پەن ادىلدىك جاتاتىن, ءزىلى, زاپىرانى, زالالى جوق بولاتىن, تەك ورتاق ءىستىڭ مۇددەسىنە عانا باعىتتالعان ايقاي.
اتتەڭ, بۇگىندە ساكەڭ ءتىرى بولعاندا سۋدىڭ تابيعاتى, تاعدىرى, تاريحى, سىرى, قىرى, قۇپياسى, وتكىر, ومىرشەڭ, تاعدىرلى ماسەلەلەرى جونىندە تەرەڭىرەك, كەڭىرەك, ىشەك-قارنىن اينالدىرىپ, شىرايىن شىعارىپ ايتار ەدى, جازار ەدى. جوعارىدا اتى اتالعان ازاماتتاردىڭ جاسامپازدىق, جانقيارلىق ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا 1,5 ملن گەكتار سۋارمالى جەرلەر يگەرىلدى. 100 مىڭ شاقىرىم كانالدار مەن قاشىرتقىلار قازىلىپ, 500 مىڭ ينجەنەرلىك گيدروتەحنيكالىق نىساندار سالىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكانىڭ ماقتا, كۇرىش, قانت قىزىلشاسى تۇگەلدەي, كوكونىستىڭ, جەمىس-جيدەك, باۋ-باقشانىڭ, كارتوپتىڭ, تەحنيكالىق داقىلداردىڭ 80 پايىزى وسى سۋارمالى جەرلەرگە ورنالاسقان. وسىنشاما بايلىقتى ەلىمىزدىڭ التىن قورى دەپ اتايدى.
التىن قور دەسە دەگەندەي, كۇرىش كولەمى مەن ءونىمىنىڭ ەسەلەپ ءوسۋى وبلىسىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتىپ, حالىقتىڭ حال-احۋالىن, تۇرمىسىن تۇبەگەيلى جاقسارتتى. اق كۇرىش حالقىمىزعا باق تا, اتاق تا, ابىروي دا, ىرىس-بەرەكە دە بولدى. مىنە, وسى بايلىقتىڭ, باقىتتىڭ اۆتورى دا, اكتەرى دە اينالايىن, قىزىلوردانىڭ جوقتان بار جاسايتىن ەڭبەكقور, بەينەتقور حالقى, مىڭداعان جەر, سۋ ماماندارى, ىسكەر, تالانتتى, ۇيىمداستىرۋشى, جوعارىدا اتى اتالعان باسشىلاردىڭ ءبىر شوعىر توبى ەكەندىگىنە ەشكىمنىڭ دە داۋى جوق دەپ ويلايمىن. سول جىلدارى وبلىستا اتقارىلعان وسىنداي يگىلىكتى, ىزگىلىكتى قىرۋار جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا, بەل ورتاسىندا 50 جىلداي قىزىلوردانىڭ توپىراعىنان تابانى تايماي قوسشى دا بولىپ, باسشى دا بولىپ سابىر ارىستانباەۆ ءجۇردى.
جولداسىڭنىڭ كىم ەكەنىن ايت, مەن سەنىڭ كىم ەكەنىڭدى ايتايىن دەگەندەي, سابىر ارىستانباەۆتىڭ زامانداستارى, تاعدىرلاستارى, تامىرلاستارى, قاناتتاستارى, مۇراتتاستارى, ۇزەڭگىلەستەرى, ارىپتەستەرى, جولداستارى, دوستارى جوعارىداعىداي ەلگە, حالىققا بەلگىلى, تۇعىرلى, تۇرپاتتى تۇلعالار بولدى. ساكەڭ وسى ىرىلەردىڭ ىشىندە ءىرى ەدى, شوقتىعى بيىك, شوقپارى زىلدەي مارقاسقالاردىڭ, قايتپاس قارا نارلاردىڭ ءبىرى ەدى. وسى جاقسىلاردىڭ ورتاسىندا ساكەڭنىڭ ويىپ العان وزىنە لايىقتى, ابىرويلى ورنى بولدى, ءبارى دە ونى قۇرمەتتەدى, تىڭدادى, سىيلادى, ەسكەردى, ەسەپتەستى, ءاردايىم اقىلداسىپ, ارقا سۇيەيتىن, ماڭداي دا, تابان دا تىرەيتىن ەدى.
س.ارىستانباەۆ ەشقاشان, ەش جاعدايدا, ەشكىمنىڭ الدىندا دا دىزەسى دىرىلدەپ بۇگىلمەگەن, سۇرىنبەگەن, جىعىلماعان, باسى يىلمەگەن, كەۋدەسىن ەشكىمگە باستىرماعان, توبەسىنە ەشكىمدى شىعارماعان, ەشكىمنىڭ قاس-قاباعىن باقپاعان, ەشكىمنىڭ تابالدىرىعىنا تابىنباعان, ەشكىمنىڭ الدىندا جالپاقتاماعان, جەلپىلدەمەگەن, جاۋتاڭداماعان, باسىنان ءبىر ءسوز اسىرماعان, «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» قاعيداسى ءومىرىنىڭ باس كرەدوسى بولعان, ار مەن نامىستان جارالعان ازامات.
ءيا, ساكەڭ مىنەزدى ازامات بولدى. مىنەزسىز باسشى, ازۋسىز ارىستان سياقتى. ونداي ادام ۇلكەن, اۋقىمدى, جاۋاپتى ءىستىڭ باسىندا بولا المايدى. اسىرەسە, تاعدىرى سۋعا, سۋارمالى جەرگە تاڭىلعان ءبىزدىڭ ەلگە, قالاعا, اۋداندارعا, توقساننىڭ ۇستىندەگى شارۋاشىلىقتارعا, 250-ءدىڭ ۇستىندەگى ەلدى مەكەندەرگە قاي زاماندا دا بولماسىن جەتپەي جاتاتىن سۋدى قىلداي ءبولىپ جەتكىزىپ بەرۋ قيىننىڭ-قيىنى, قيامەتتىڭ-قيامەتى, ول ەكىنىن ءبىرى, ەگىزدىڭ سىڭارى تۇگىلى, مىڭنىڭ قولىنان دا كەلە بەرمەيتىن اسا اۋىر جۇمىس. سول زاماندا قانداي دا ءبىر وندىرىستىك, تۇرمىستىق تاۋارلاردى, م ۇلىكتى, تاماقتى, كيىمدى, تەحنيكانى, قوسالقى بولشەكتەردى تابۋ, ءبولۋ, حالىققا جەتكىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى عوي.
وڭاي بولسا, وبلىستىڭ ساۋدا ۇيىمدارىنا كەلگەن قۇندىز قۇلاقشىنعا دەيىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتى بولمەس ەدى عوي.ال سۋ ءبولۋدىڭ ءجونى تىپتەن بولەك, كىمنىڭ دە بولسا قۇلاشى جەتىپ, ۋىسىنا سىيا بەرمەيتىن كۇرمەۋى كۇردەلى, قيىن ماسەلە.
ول جىلدارى ءاربىر 5-7 جىل سايىن قۋاڭشىلىق بولاتىن. ەكى اعايىندى ادامنىڭ ءبىرىن-ءبىرى كورمەستەي بولىپ سۋعا تالاسقانىن, كەڭشار اگرونومىن كۇرىششىنىڭ كەتپەنمەن شاۋىپ تاستاعانىن, كانالدارى ورتاق بريگاديرلەردىڭ, شارۋاشىلىق, اۋدان باسشىلارىنىڭ سۋ ءۇشىن تالاي رەت ايتىسىپ-تارتىسقانىن, ۇرىسىپ-كەرىسكەنىن, جاعا جىرتىسقانىن, «ساعاداعى سۋ ىشەدى, اياقتاعى ۋ ىشەدى» دەگەندەي, قۇرعاقشىلىق جىلى وبلىستا سۋدىڭ اياعىنا ورنالاسقان قازالى اۋدانىنىڭ كۇرىشى تۇگەلدەي كۇيىپ كەتىپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ەلىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتى قازتاي ءابۋوۆتىڭ وبلىستىق پارتيا كوميتەتى پلەنۋمىنىڭ مىنبەرىندە تۇرىپ جىلاعانىن دا كوردىك.
مىنە, وسىنداي اۋىر, تاعدىرلى, شەشۋشى, ومىرشەڭ ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى ءتۇپتىڭ- تۇبىندە ءبىلىمدى دە, بىلىكتى دە, ىسكەر دە, ادال دا, ءادىل دە, اۋزى دۋالى, ءسوزى ءپاتۋالى, «ەردىڭ قۇنىن ەكى اۋىز سوزبەن شەشكەن» باياعىنىڭ ءادىل بيلەرىندەي سابىر ارىستانباەۆقا بارىپ تىرەلەتىن.
جىلدا مامىر ايىنىڭ باسىنان تامىزدىڭ ورتاسىنا دەيىن كۇرىشتىڭ سۋى تارتىلعانشا بۇكىل سۋ پايدالاناتىن ەلدىڭ, حالىقتىڭ, بارلىق دارەجەدەگى باسشىلاردىڭ نازارى, سىيى, قۇرمەتى س.ارىستانباەۆتىڭ ۇستىندە بولاتىن. «مامىردان تامىزعا دەيىن ساكە, ساكە, ساكە بولامىن. سودان كەيىن مەنى ۇمىتادى, كەلەسى جىلى كۇرىش ەكپەيتىندەي. وسى جۇرت قىزىق-ەي», دەپ ازىلدەيتىن ەدى جارىقتىق.
سونداي-اق سابىر ارىستانباەۆتىڭ ەلدىڭ ەسىندە قالعان ەرلىككە پارا-پار تاعى ءبىر باعا جەتپەس ەڭبەگى بار. ول سول زاماندا ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن جەرلەر مەن بىرنەشە مىڭداعان گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ ساپاسىنا بايلانىستى ماسەلە. جاسىراتىن نەسى بار, ول زاماندا قاي سالادا بولسىن اپتالىق, ايلىق, توقساندىق, جىلدىق جوسپار, سوتسياليستىك مىندەتتەمە ۇستىنە مىندەتتەمە دەگەندەر بولدى. ونى ولسەڭ دە, تىرىلسەڭ دە, شىن بولسا دا, وتىرىك بولسا دا, قايتسەڭ دە ورىنداۋىڭ كەرەك. بۇل – سول زاماننىڭ, سول قوعامنىڭ ءتارتىبى.
ستۋدەنتكە ەمتيحان الدىندا ءبىر كۇننىڭ جەتپەيتىنى سياقتى, قۇرىلىسشىلارعا دا ءاردايىم ءبىر كۇن جەتپەي جاتاتىندىعى ءومىر شىندىعى. وسى تۇستا جوسپاردى, مىندەتتەمەنى ورىنداۋ ماقساتىندا تومەننەن دە, جوعارىدان دا وتىنىشتەر, ۇسىنىستار, تاپسىرمالار دا بولىپ جاتاتىنى بار. سوڭعى قولدى, سوڭعى نۇكتەسىن قوياتىن سابىر ارىستانباەۆ. ەگەر سول تۇستا وبلىستىق سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ باسىندا ارىستانباەۆتاي بەدەلدى, ابىرويلى, ايباتتى, كىمگە دە بولسا بولمايدى دەپ ايتا الاتىن باستىق بولماي, تىسكە جۇمساقتاۋ, تىلالعىش, قول بالا باستىق بولعاندا وبلىستىڭ قىرۋار قۇرىلىسىندا ساپا بولار ما ەدى, الدە بولماس پا ەدى؟
قازاقتا اتتىڭ جاقسىسىن قازانات دەيدى, جىگىتتىڭ جاقسىسىن ازامات دەيدى. سابىر ارىستانباەۆ ناعىز ازامات ەدى. پەرىشتەڭ بولماسا, پەندەڭ وسىنداي-اق بولسىن.
سەيىلبەك شاۋحامانوۆ, قىزىلوردا وبلىستىق ارداگەرلەر كەنەسىنىڭ توراعاسى