ويپىرماي, قاي نارسەگە دە كەلىستىرىپ, ءدال بەينەلەپ ات قويۋعا كەلگەندە قازاقتان شەبەر حالىق بار بولسا, ايتىڭىزشى بىزگە! ءبىر عانا قۇلاقتىڭ توڭىرەگىنەن تولىپ جاتقان قانشاما تولايىم ۇعىمدار شىعارعانىنا تاڭعالماسقا ءاددىمىز بار ما؟ ۇزىنقۇلاق دەيدى. قالقانقۇلاق دەيدى. سالپاڭقۇلاق دەيدى.
«قازانشىنىڭ ەركى بار قايدان قۇلاق شىعارسا» دەپ جانە ءبىر قياعا سەرمەيدى. ول قۇلاقتىڭ قاي قۇلاق ەكەنىن ءدوپ باساتىن قۇيماقۇلاق تا وسى قازاعىڭىزدى ءوزى. وسىلاي تولعاي بەرسەك, «باستان قۇلاق – ساداعا» بولاتىن دا ءجونى جوق ەكەن-اۋ.
ۇزىنقۇلاقتىڭ قاراسى كورىنگەندە ەلەڭدەپ وتىراتىن قازاق سالپاڭقۇلاق دەسە كادىمگىدەي سەستەنىپ, ول از دەسەڭىز, سەسكەنىپ قالادى. باياعى يت جىلىنان بەرى قانعا سىڭگەن داعدى سولاي. سوندا بۇل قازاق شوشيتىن سالپاڭقۇلاق قاي سالپاڭقۇلاق دەيمىز-اۋ. ءتىلىمىزدىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىن اشىپ قاراپ جىبەرسەك, سالپاڭقۇلاق دەگەنىمىز ءسوز تاسيتىن, اڭدىپ ءجۇرىپ اقپار جەتكىزىپ تۇراتىن تىڭشى, جانسىزدىڭ ءدال ءوزى. سالپاڭقۇلاق سۇلباسىنان قازاقتىڭ ۇركىپ, جىلان كورگەندەي جيىرىلا قالاتىنى دا سودان.
سالپاڭقۇلاقتىڭ ساناتى اۋىل ءىشىنىڭ انشەيىندەگى وسەكشىسىنەن بيىك, قوس ءۇيدى قوسا قوندىرمايتىن قاتارداعى ءسوز تاسىعىشتاردان مارتەبەسى جوعارى. البەتتە, كەلەكەلەپ كەرى ماعىناسىمەن العاندا. سالپاڭقۇلاق ادام اۋلەتىمەن بىرگە جارالىپ, ادام تابيعاتىنىڭ ەڭ ءبىر سايتاني پيعىلدارىمەن بىتە قايناسقان نارسە. «توق تىلەنشى – ادام سايتانى, حارەكەتسىز – سوپى مونتانى» دەگەن اباي حاكىمنىڭ سوزدەرى دە وسىعان مەڭزەيدى. ارعى تەگىندەگى ز ۇلىمدىق ۇرىعىمەن تامىرلاس وسى سايتاندىققا ءار زانتالاق زاماننىڭ سايقال دا سۋماقاي ساياساتتارى ارالاسقان كەزدە سالپاڭقۇلاقتاردىڭ دا تاسى ورگە دومالاپ وتىرعانىن اڭعارامىز.
الەمدىك اۋقىمداعى ەڭ ايگىلى سالپاڭقۇلاق – يسا ءماسىحتى ساتقان يۋدا دەر ەدىك. شىڭعىس حاننىڭ وتىرارعا جىبەرگەن ساۋداگەرلەر كەرۋەنىنىڭ تەڭ جارىمى سالپاڭقۇلاقتار بولماسا, قايىرحان ولاردى قاتال جازاعا بۇيىرماس ەدى. قازاق ساقاراسىنداعى سالپاڭقۇلاق ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسۋى مۇنداعى رەسەي وتارشىلدىعىنىڭ زاپىران زارداپتارىمەن, زىميان وزبىرلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. شىن مانىسىندە ءبىزدىڭ ميسسيونەر, قازاقتىڭ ءداستۇر-مادەنيەتىن زەرتتەدى دەپ جۇرگەندەردىڭ كوبى حالقىمىزدىڭ وسال تۇستارىن اڭداعان اڭدۋشى جانسىزدار, پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىل ساياساتىنا قىزمەت ەتكەن سالپاڭقۇلاقتار ەدى. سىرىم دات ۇلى, يساتاي-ماحامبەت, كەنەسارى حان كوتەرىلىستەرى تۇسىندا قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن شىققان سالپاڭقۇلاقتار دا وسىناۋ ازاتتىق جولىنداعى قوزعالىستاردى باسىپ-جانشۋعا از ۇلەس قوسپاعانىن بايقايمىز.
ء«ار زاماندا ءبىر سۇرقىلتاي» دەمەكشى, قازاق ىشىنەن وقىعان وزىق ويلى ازاماتتار كوبىرەك شىعىپ, ءوز الدىنا ەل بولۋدىڭ الاشتىق اڭگىمەسى ايتىلا باستاعان كەزەڭدەردە وتارشىلاردىڭ تىمپي تىڭشىلارعا دەگەن مۇقتاج-زارۋلىگى ارتا تۇسەدى. «بەرىپ كەلسە ءبىر ارىز بۇتىپ-شاتىپ, ەلدى الىپ, ەدىلدى الىپ ەسىرگىشتەردەن» وپ-وڭاي سالپاڭقۇلاق جاساعان. وسىنداي جاعدايدا «جانى اياۋلى جاقسىعا قوسامىن دەپ, اركىم ءبىر يت ساقتاپ ءجۇر ىرىلداتىپ» دەپ دانىشپان اباي قايتىپ كۇڭىرەنبەسىن. ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقوۆ دۋلاتوۆ سىندى الاش ارىستارىنىڭ, اياۋلى جاقسىلارىمىزدىڭ سوڭىنان پاتشالىق داۋىردە دە, كەڭەس كەزىندە دە سالىپ قويعان ءبىر-ءبىر ءيتتىڭ بولعانى انىق. بارىنەن ءوز اۋىلىمنىڭ يتتەرىنىڭ قاپقانى باتادى دەگەن احاڭداي ابزال دا قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن شىققان سالپاڭقۇلاقتاردى ايتىپ وتىر ەمەس پە.
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ «قازاق» گازەتىنە شىققان ماقالاسىندا ولاردى «جۇزىقارالار» دەپ اتايدى. «اقمولا وبلىسىنىڭ «اق, پاك» دەپ قۇرمەتتەپ جۇرگەن دۇيسەنباي قاجىعا «ماڭدايىنا مۇحيت دارياسىنىڭ سۋىمەن جۋسا دا كەتپەيتىن ايقىن قارا تاڭبا باسىپ, قازاق توبىنان الاستاپ ءبىرجولا شىعارعانىن» ايتادى. بۇل – قولىنا قۇران ۇستاپ ءجۇرىپ ءسوز تاسىپ, حالقىنا ساتقىندىق جاساعان, بىرەسە پاتشا وكىمەتىنە, بىرەسە قىزىلدارعا جارامساقتانعان, ءسويتىپ اتباسار, كوكشەتاۋ, ومبىنى شۋلاتقان مونتانى سالپاڭقۇلاقتاردىڭ ءبىرى.
كەڭەستىڭ كەرى كەتكەن ساياساتىنىڭ سەنىمدى سۇيەنىشتەرىنىڭ ءبىرى دە وسى سالپاڭقۇلاقتار بولدى. اكەسىن ۇستاپ بەرگەن, استانادا ءالى كۇنگە شەيىن اتىندا كوشە بار پاۆليك موروزوۆ, ءبىزدىڭ انگە قوسقان «باتىر بالا» بولاتبەكتەر وسىندايدان شىققان. ول ول ما, مارشال جۋكوۆتىڭ سوڭىنا دا جانسىزدار سالىپ قويىپ, ونىڭ وكىمەت پەن پارتياعا قىرباي سوزدەرى ءتيىستى ورىندارعا قولما-قول جەتكىزىلىپ تۇرعان. سودان سوڭ اتاقتى مارشالمەن «تاربيە ساعاتتارى» وتكىزىلەتىن كورىنەدى.
قازاق ۇلتشىلدىعىنا قارسى كۇرەستە دە سالپاڭقۇلاقتاردىڭ «ەڭبەگى» ەرەن. ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, ە.بەكماحانوۆ, م.عابدۋللين سياقتى ەل ارداقتارىنىڭ دا ءاربىر باسقان ءىزىن, ايتقان ءسوزىن اڭدىعان ەكەن. عىلىم اكادەمياسى, ينستيتۋتتار, باسپالار, جازۋشىلار وداعى سىندى ۇلتتىق سيپاتتاعى ۇلكەن مەكەمەلەردە دە ءسوز تاسيتىن تىڭشىلار ۇستاعان. مالىك عابدۋللينگە تىركەگەن سالپاڭقۇلاق ءوزىنىڭ شوپىرى ەكەن. استاپىراللا! ولار كگب تاراپىنان ەڭبەكتەرىنە سىياقى دا الىپ تۇرىپتى-اۋ.
ارينە سالپاڭقۇلاقتاردى ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتۋ وڭاي ەمەس. ايتسە دە ەلىمىزدىڭ ازاتتىعى تىنىسىمىزدى كەڭەيتتى, جان سارايىمىزدى اشا ءتۇستى. ارامىزدا ءالى بولسا سالپاڭقۇلاقتار جوق پا, اباي بولايىق, اعايىن!
قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان»