كوپ سويلەيمىز. كوپىرىپ. اڭگىمەنى كوپ ايتامىز. ءتىل بەزەپ. شەشەنسيمىز. كوسەمسيمىز. كەۋدە ۇرامىز. ءبىز بىلەمىز دەيمىز. بىزدىكى عانا دۇرىس. وزگەلەردىكى ساندىراق. ءبىز باتىرمىز. ءبىز اقىنبىز. بىزدەي دانىشپان حالىق جوق. وسىنىڭ ءبارى راس پا ەكەن ءوزى؟..
«...ەستى ەل قانداي اتاۋدا بولسا دا تاريحي ورىندارىن, وتىرعان يەلىكتەرىن قاز-قالپىندا ساقتايدى. ءبىز بولساق تۇراقسىزبىز» دەپ جازىپتى گازەتىمىزدە جاريالانعان ءبىر ماقالاعا ءۇن قاتقان ماعريپا شوجەعۇلقىزى اتتى وقىرمان. الدىڭعى بۋىن اقساقالدارىمىز ايتاتىن ءسوز ەدى. ەر-ازاماتتار ايتاتىن ءسوز ەدى. ولاردان قايىر بولماعان سوڭ, شىدامى تاۋسىلىپ ءوزىم-اق ايتىپ بەرەيىنشى دەگەن بولۋى كەرەك. ورىندى پىكىر. اشىق ايتىلعان. شىندىقتى ايتۋ ءۇشىن قاي زاماندا دا ەشتەڭەدەن قايمىقپاي قاسقايىپ تۇرىپ ايتۋعا تۋرا كەلگەن. بۇرىندارى, ارينە. كەشەگى كەڭەستىك كەزدە, دەموكراتيانىڭ جوق كەزىندە ءبىزدىڭ كوپتەگەن ازاماتتارىمىز شىرىلداعان شىندىقتى تالاي-تالاي ايتتى. سونىڭ سالدارىنان قىزمەتتەرىنەن ايىرىلعاندار دا بولدى. سوندا دا ايتا بەردى. ءوز باستارىنىڭ پايداسى ءۇشىن ەمەس, ەلى ءۇشىن ايتتى. كەيىنگى كەزدەرى دە ايتۋشىلار بولدى شەراعاڭ سياقتى. بىراق شەراعاڭ جالعىز ەدى. ءۇنى «شىقپادى»...
جوق... ءبىز ءالى دە ايتىپ جاتىرمىز. ءتىپتى بۇرىنعىدان الدەقايدا كوپ ايتاتىن بولدىق. بار ايىرماشىلىعى قازىرگى ايتقاندارىمىزدا ءمان-ماعىنا جوق. سۋ تاتيدى. انشەيىن ماقتانشىلىق. ودان قالدى استامشىلىق. ودان قالدى مىقتىلارعا جاعىنۋ. جارامساقتانۋ. كولگىرسۋ. بىلگىشسىنۋ. جاپپاي سولاي. سوندىقتان دا كوپشىلىك جۇرت كۇلەدى. كەيدە اباي ءحىح عاسىرداعى ولەڭدەرىن ءححى عاسىردا ءومىر سۇرەتىن قازاقتارعا ارناعان جوق پا ەكەن دەپ ويلايمىن. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن «بويى بۇلعاڭ, ءسوزى جىلماڭنان» باستاپ بۇكىل ولەڭدەرى بۇگىنگى ءبىز تۋرالى.
ال, شەنەۋنىكتەر شە؟ ولاردىڭ دا اۋىزدارىنا دامىل جوق. سوعان قاراعاندا قولدارى بوس, ۋاقىتتارى كوپ. قاپتاعان جينالىس. جاعالاي ۋادە. ءبىز انانى ءايتىپ جاتىرمىز, مىنانى ءبۇيتىپ جاتىرمىز دەپ باستايدى. سودان سوڭ انانى ايتەتىن بولامىز, مىنانى بۇيتەتىن بولامىز دەپ اياقتايدى. قاشان؟.. ەل تابىسىن ەسەلەيتىن ىستەردى دە ەندى عانا قولعا الىپ جاتقان سياقتىمىز. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ كەرەك ەكەندىگى عاسىرلار بويى مال باعۋدان وزگە ەشتەڭە بىتىرمەگەن قازاقتىڭ ەسىنە جاڭا عانا ءتۇستى.
جالپى, انانى الاي قىلۋ كەرەك ەدى, مىنانى بىلاي قىلۋ كەرەك ەدى دەگەن سياقتى بىلگىشتىك ءبىزدىڭ بارىمىزگە ورتاق قاسيەت. ۇسىنىس, پىكىر ايتۋدان ەشقاشان كەندە بولعان ەمەسپىز. بىراق, ول جۇمىستاردى كىم ىستەيدى؟ سول جاعى تۇسىنىكسىزدەۋ.
قولدارىندا ازدى-كوپتى بيلىگى, ازىن-اۋلاق قارجىسى بولىپ, ارا-تۇرا بولسا دا ۋادەلەرىن ورىنداپ تۇرعاندىقتان با ەكەن, ايتەۋىر بۇرىنعى شەنەۋنىكتەردىڭ ەداۋىر بەدەلى بولۋشى ەدى. حالىق تا ءبىرشاما سىيلايتىن. بۇگىندە ول جوق. شەنەۋنىك تۋرالى اڭگىمە قوزعالسا, ءبىراز اعايىن كىرپىدەي جيىرىلادى. ءاي, قويشى سولاردى, قارا باستارىنىڭ قامىن كۇيتتەۋدەن ارتىلمايتىن ادام كىمگە قايىر قىلۋشى ەدى دەيدى. ەلىڭدى, جەرىڭدى ويلاپ جاتقان ولار جوق دەپ تىجىرىنادى. بۇل ارينە, جاقسى ەمەس. حالىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە سەنۋى ءتيىس. تەك سوندا عانا ادامدار ادال ەڭبەك ەتۋگە تىرىسادى. بولاشاعىنا ۇمىتپەن قارايدى. ءوزىمىز ءجيى قايتالايتىن ءپاتريوتيزمىڭ دە وسىندايدان پايدا بولادى. ءبىز بولساق ىسپەن دالەلدەنەتىن ءپاتريوتيزمنىڭ ءوزىن سوزگە اينالدىرىپ الدىق.
ءسوز بار جەردە, ءىس جوق دەيتىن قاعيداعا يلانساق, ءبىزدىڭ كوپ سوزدىلىگىمىزدىڭ ءوزى ۇلكەن كۇمان تۋعىزادى. ء«سوز – سابان, ءىس – ءدان» دەپتى بۇرىنعى وتكەن اتا-بابالارىمىز. ول از دەسەڭ, ء«سوز بەرگەنگە ەرمە, ءبوز بەرگەنگە ەر: ءسوز بەينەت بولار, ءبوز كويلەك بولار» دەيتىن ماتەل تاعى بار. وسىندايدان عوي ءبىز ءوزى نە ىستەپ, نە تىندىرىپ ءجۇرمىز دەپ ويلايتىنىڭ.
نەلىكتەن سوزگە سونشا ءۇيىرمىز؟ ويتكەنى «اۋىزبەن وراق ورۋ» وڭاي. ال, ءبىز قاشاندا وڭايىنا قاراي جۇگىرىپ داعدىلانعانبىز. جوعارىدا ءوزىمىز مىسال كەلتىرگەن ماقالادا جاپوندار تۋرالى ايتىلادى. ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق, سول جاپوندارىڭىز كوشەدە كەزدەسىپ قالعان تانىسىمەن توقتاپ تۇرىپ امانداسۋدىڭ وزىنە ۋاقىتىم كەتىپ قالادى دەپ ۋايىمداپ, وڭ قولىمەن كەۋدەسىن باسىپ, جىميىپ, باسىن يزەپ قانا وتە شىعاتىن كورىنەدى. ال, ءبىز شە؟.. «وتا الا كەلگەن ايەلدىڭ وتىز اۋىز ءسوزى بار» دەگەندى ايتقان كىمدەر ەدى...
جاقىندا ءبىر تانىسىممەن كەزدەيسوق ۇشىراسىپ قالىپ, جارتى ساعاتتان استام تۇرىپ اڭگىمەلەستىك. ارتىنان ۇيگە كەلگەن سوڭ جاڭاعى كىسىمەن نە تۋرالى سويلەسكەنىمدى ەسىمە تۇسىرە السامشى. سويتسە, انانى-مىنانى ايتىپ, قىسىر اڭگىمەمەن ۋاقىتتى بوسقا وتكىزىپپىز.
ساعاتتارعا سوزىلاتىن اقىندار ايتىسى مەن قازاقتىڭ تويلارى شە؟ شىققان اقشانى قويشى. «اقشا دەگەنىڭ قاعاز ەمەس پە» دەيدى ونى ايتساڭ تاعى. بارىنەن بۇرىن ۋاقىتتى ايتساڭشى, زايا كەتكەن. وركەنيەتتى ەلدەردە بەلگىلى ءبىر كاسىپپەن اينالىسۋ ءۇشىن ۋاقىت جەتكىزە الماي قينالادى ەكەن. ءبىز بولساق ۋاقىتتى وتكىزە الماي قينالامىز. وسىدان كەيىن قازاقتى عاجاپ ەمەس دەپ كور!
بىرەۋلەردىڭ قازاقتى تاعى جامانداپتى عوي دەپ رەنجيتىنىن بىلەم. ەندى قايتەيىن. ايتىپ قالعان اۋىز.
تىلدە بۋىن جوق...
سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان»