استانادا «رۋحاني جاڭعىرۋ: الاش ءجا­نە ازاتتىق يدەياسىنىڭ سا­باق­تاستىعى» اتتى كونفەرەنتسيا ءوتتى

ەلباسى ءوز قۇتتىقتاۋ­ىندا, كون­فەرەن­تسياعا قا­تىسۋشىلارعا شىنايى تا­بىس تىلەي وتىرىپ, الاش ارىستارى اڭساعان ازاتتىققا بۇگىنگى ۇرپاق قول جەتكىزگەنىنە توقتالىپتى. «الاش قوزعالىسىنىڭ حح عاسىر با­سىنداعى قازاق حالقى­نىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك قۇقىق­تارىن قورعاۋ, ۇلتتىق بەت-بەي­نەسىن ساقتاپ قالۋ جولىن­داعى كۇرەسى, ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستىڭ جارقىن بەتى بولىپ تابىلادى. الاش ارىس­تارىنىڭ پاسسيونارلىق يدەيا­لارى ءبىزدىڭ اتا-بابا­لا­رىمىزدىڭ ازاتتىق الۋ, دەربەس مەملەكەت قۇرۋ جو­لىن­­داعى سان عاسىرلىق امانا­تىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. سول كەزدەگى ۇلت زيالى­لارى ارمان ەتكەن مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنە بۇگىنگى ۇر­پاق قول جەتكىزدى. ەلىمىز ەگە­مەندىك الىپ, الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىمەن تەرەزەسىن تەڭەستىرىپ وتىر. مەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالامدا: تاعىلىمى مول تاريحىمىزدى زەردەلەۋگە, ءتولتۋما مادەنيەتىمىزدى قولداۋعا قاتىستى ناقتى مىندەتتەردى اتاپ كورسەتتىم. ءبىز قوعامدىق سانانى قازىرگى زامانعا ساي جاڭعىرتۋ ارقىلى ەلىمىزدى جاڭار­تۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرمىز. ەلى­مىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى ارت­قان سايىن, حالقىمىز باي رۋحا­ني مۇراسىن دارىپتەۋگە دە زور مۇم­كىندىك جاسالادى», دەلىنگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىندە.  جالپى, 1917 جىلى پاتشا تاقتان  قۇلاتىلعاننان كەيىن, مەملەكەت بيلىگى ۋاقىتشا ۇكىمەت پەن كەڭەستىك بولشەۆيكتەردىڭ قولىنا كەزەك كوشكەن تۇستا ۇلت زيالىلارى اۆتونومدى قازاق مەملەكەتىن قۇرۋعا ۇمتىلعانى ءمالىم. ولار ءوز ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرىپ پارتيا قۇردى. وسى ۇلتتىق پارتيانىڭ اتىن «الاش» دەپ اتادى دا, بولاشاقتا قۇرىلۋى ءتيىس ۇكىمەتكە «الاشوردا» دەگەن اتاۋ بەردى.

«الاش» پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتى بولشەۆيكتەر ۇسىن­عان كەڭەستىك دامۋ باعىتىمەن قاتار دۇنيەگە كەلدى دە, رە­سەيدىڭ بايىرعى وتارلاۋ سايا­ساتىن ۇستانۋشى كوممۋنيست كولونيزاتورلارمەن (س.سادۋاقاسوۆ) باستارى ء«بىر قا­زانعا» سىيمادى. وعان سەبەپ: قازاق زيالىلارى اۋەل باستان تاۋەلسىز ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋدى جوسپارلادى, ءارى جاڭا ۇكىمەتتى مويىندامادى.

الاشتانۋشى تاريحشىلار ايتقانداي, الاش ارىس­تارى قازاق ەلىنىڭ سان عاسىرلىق دا­مۋ تاجىريبەسىن, سالت-ءداستۇرىن رەۆو­ليۋ­تسيالىق ادىسپەن كۇرت وزگەرتۋدى ەمەس, قايتا ولاردى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن, باسقا وركەنيەتتى ەلدەر­دىڭ ءومىر تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋدى كوز­دەدى. وسىلايشا قازاق ەلى ءوزىن-ءوزى بيلەۋگە, ءسويتىپ ءوزىنىڭ ىشكى قوعام­دىق ماسەلەلەرىن ءوزى شەشۋگە, ءوز اتامەكەنىنە ءوزى يە بولۋعا مۇم­ك­ىندىك قارا­س­تىردى. بۇل قازاق حالقىنا ماڭگىلىك ارمان بولعان ازاتتىق جولى-تىن. 

كونفەرەنتسيا مىنبەرىنەن كەزەك-كەزەك بايانداما جا­ساعان وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار, ءبىر عاسىر وتكەن الاشتىقتار يدەياسىنا تاريحي تۇرعىدان باعا بەرىپ, الاشوردا ۇكىمەتى كەڭەستىك باسقارۋعا قارسى بالاما بيلىك رەتىندە قۇرىلعان ۇيىم دەگەن باعا بەرسە, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپتۋتاتى, سايا­سي عىلىمدار دوكتورى قۋانىش سۇلتانوۆ, دەربەس مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەگەن الاش ارىستارىنىڭ تالاپتارى ءدال بۇگىن ىسكە اسىپ وتىرعانىن, سول سەبەپتى, تاركىلەنگەن تاريحىمىزدى قالپىنا كەلتىرىپ, اتالارىمىز ارمانداعان تاۋەلسىزدىك, بوستاندىق, تەڭدىك, قۇقىق­تىق, جاسامپازدىق يدەيالاردى كەلەر ۇرپاقتىڭ جادىنا ءسىڭىرۋ اسىل مۇراتىمىز ەكەنىن جەزكىزدى. 

سونىمەن قاتار كوپشىلىك قاۋىم قازاقستان جازۋ­شىلار وداعى باسقار­ما­سىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورا­زالين باستاعان وتان­دىق زيالىلارمەن بىرگە, ازەرباي­جاندىق عالىم مۇسا عا­سىملى, وزبەكستاندىق تا­ريح­شى يلحومجون ساي­دوۆ, قىرعىز پروفەسسورى زاينيددين قۋربانوۆ, باش­قۇرت وقىمىستىسى مارسەل فارحشاتوۆتىڭ الاش ارىستارىنا قاتىستى باياندامالارىن تىڭدادى. 

وسى ورايدا, حالىقارالىق جيىنعا قاتىسقان لاۋازىمدى تۇلعالار مەن الاشتانۋشى عالىمدى سوزگە تارتتىق:

دارحان كالەتاەۆ,  پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى: – بۇگىنگى ءوتىپ جاتقان كون­فەرەنتسيا ءوزىنىڭ تاريحي قۇندىلىعى جاعىنان ەلبا­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ «بولاشاققا باع­دار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باع­دارلا­مالىق ماقالاسىندا اي­تىلعان ۇستانىم-ۇعىم­دارمەن سايكەس كەلىپ وتىر. ويتكەنى وتكەن عاسىر با­سىنداعى الاش قايراتكەر­لەرىنىڭ ارەكەتى قازاقتى ەل قىلۋ قامى ءۇشىن جاسالعان دۇنيەلەر بولاتىن. وسى ارمان-مۇرات ارادا 100 جىل وتكەندە ورىندالىپ, ارىستارىمىزدىڭ جانكەشتى ەڭبەگى اقتالدى. ءبىز سونىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. بۇل رەتكى جيىندى كەشەگى تاۋەلسىزدىكتى ارمانداعان اتالارىمىزدىڭ اڭسارى مەن قازىرگى تاۋەلسىزدىكتى كوزىمەن كورىپ, باسىنان وتكەرىپ وتىرعان ۇرپاقتىڭ رۋحاني توعىسۋى دەسە دە جاراسادى. اسى­رەسە, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اعار­تۋ­شىلىق پوزيتسياسى مەن وزدەرى­نىڭ ساياسي كوزقاراسى جولىن­داعى تاباندىلىعى ۇرپاقتان-ۇرپاق­قا تاربيە وزەگى بولاتىن اسا با­عالى دۇنيە. ءسوزىمىزدى تۇيىن­دەپ اي­تار بولساق, بۇگىنگى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ تۇقىمى الاش­تا­نۋدىڭ وزەگىندە جاتىر. 

ماۋلەن اشىمباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى: – وتكەن عاسىردىڭ باسىندا تاريح ساحناسىنا شىققان الاش ارىستارىندا ەلىنىڭ ازاتتىعىنان باسقا ارمان-مۇددە بولعان جوق. ولار وزدەرىنە ءۇمىت ارتقان بۇقارا ءۇشىن ءتۇن ۇيقىسىن ءبولىپ, نەبىر ازاپتى جولداردى باستان كەشىردى. اقىر اياعىندا ءبارى دەرلىك سول جولدا قۇربان بولدى. مىنە بۇگىن سول ارىستار ارمانداعان ازاتتىققا قول جەتكىزىپ وتىرمىز. دەمەك, ءبىزدىڭ قازىرگى ەگەمەندىكتىڭ نەگىزدەرىن سول الاشتىقتار قالاپ كەتكەنىن ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى كونفەرەنتسيا سول وتكەن تاريحقا جاڭاشا كوزقاراسپەن باعا بەرۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. ءوز باسىم الاش زيالىلارىنىڭ ەكى ۇلكەن ماقساتى بولعان دەپ ويلايمىن. ءبىرىنشى ماقساتى – ەلىنىڭ ازاتتىعى, ەكىنشىسى – ەلدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىن قام­تاماسىز ەتۋ. ول دەگەنى­مىز – بۇقارانى بىلىمگە شاقى­رۋ, ۇلتتىق ساناسىن وياتۋ. بۇگىنگى كونفەرەنتسيا جو­عارى­داعى الاشتىقتار ۇستانعان ەكى نەگىزدىڭ شىن مانىندە 100 جىلدان كەيىنگى ورىندالعانىن كۋا­لان­دىرۋشى جيىن ىسپەتپەس ءوتىپ جاتقانى قۋانتادى. 

مامبەت قويگەلديەۆ,  تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى: – بيىل قازان توڭكەرىسى مەن الاشوردا ۇلتتىق كەڭە­سىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر. بۇل ەكى وقيعانىڭ داتالىق سايكەستىگى ءبىر بولعانىمەن, تاريحي ماڭى­زى جاعىنان ەكەۋى ەكى بولەك دۇنيە. بىزگە قاجەتى – الاشوردا, ياعني ونى قۇرۋشى قازاق زيالىلارىنىڭ جان­كەشتى ارەكەتى, ولاردىڭ ۇلتىنا, حالقىنا, جەرىنە, ەلى­نە دەگەن شەكسىز قىزمەتى, تەڭدەسسىز سۇيىسپەنشىلىگى. ءبىزدىڭ بولاشاق ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن دۇنيە وسى. دەسەك تە, قازىرگى قازاق قوعامىندا ءالى كۇنگە ايتارلىقتاي زور سەر­پىلىس بولماي تۇر. ءبىر اپتا بۇرىن الماتى قالاسىندا تاعى ءبىر قوعامدىق ۇيىمنىڭ باستاماسىمەن قازان توڭ­كە­رىسىنە 100 جىل تولۋىنا قاتىستى جيىن ءوتتى. سول باسقوسۋدا ءوزىمىزدىڭ بەدەلدى تاريحشىلارىمىز باياعى وتارشىلىق سارىنعا باسىپ, «قازاقتىڭ كوزىن اشقان قازان توڭكەرىسى» دەگەن باعا بەرىپتى. وسى ارقىلى بۇقاراعا «بۇرىنعى كەڭەستىك بيلىككە بالاما جوق» دەگەندى دالەلدەمەكشى. بۇلار كىمدەر؟ ارينە, كەشەگى كەڭەستىك يدەولوگيا تاربيەلەگەن وقىمىستىلار. بۇگىنگى كونفەرەنتسيا نە ءۇشىن قاجەت؟ جوعارىداعىداي پىكىر-ۇستانىمدارعا تويتارىس بەرۋ ءۇشىن قاجەت. سوندىقتان اتالمىش جيىننىڭ ماڭىزى زور دەپ بىلەمىن.  * * * باسقوسۋ بارىسىندا كىتاپ كورمەسى ۇيىمداستىرىلىپ, وعان الماتى قالا­سىن­داعى «عىلىم ور­داسى» ورتالىق عىلىمي كى­تاپ­­حاناسىنىڭ سيرەك كىتاپتار قورى­نان 28 جادىگەر-كىتاپ اكەلىنىپتى. بۇلاردىڭ دەنى الاش ارىس­تارىنىڭ تۋىندىسى.  سۋرەتتەردى تۇسىرگەن  ورىنباي بالمۇرات, «ەگەمەن قازاقستان»

بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»