شاعىن جانە ورتا بيزنەس: بۇگىنگى احۋالعا باعا

پرەزيدەنت شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزى قانشالىقتى زور ەكەندىگىن وسىلاي مەڭزەسە كەرەك. سوعان وراي وقىرمان نازارىنا عىلىمي زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا وسى سالانىڭ بۇگىنگى سيپاتىن بايانداعاندى ءجون كوردىك.

ەلىمىزدەگى شوب-تىڭ احۋا­لىن تالداۋ ءۇشىن ءبىز 10 ەكونو­ميكالىق كورسەتكىش قولدانامىز, ولار قاراستىرىلىپ وتىرعان سالانى تولىق سيپاتتاي الادى. ءبى­رىنشى كورسەتكىش – ەلدەگى 1000 تۇر­عىنعا شاققانداعى شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار سانى. بىز­­دەگى بۇل كورسەتكىش 13,7 بولسا, الەم­دەگى دامىعان ەلدەردە 1000 تۇر­عىنعا 30-50 شاعىن كا­­سىپ­­ورىن­نان كەلەدى. ەندەشە ءالى دە 3 ەسە­دەن استام ۇلعايتۋ قا­جەت.

ەكىنشى كورسەتكىش – شوب-تا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ بارشا ەڭبەكپەن قام­تىلعاندار سانىنا قاتىستى ۇلەسى. بۇل كورسەتكىش اقش-تا – 53 %-دى, جا­پو­نيادا – 71,7%-دى قۇراسا, قازاقستاندا بار بولعانى – 31%.

ۇشىنشىدەن, شاعىن كاسىپ­ورىن­داردىڭ شىعارعان ونىم­دەرىنىڭ ءىجو-ءنىڭ قۇ­را­مىنداعى ۇلەسى نازارعا الىندى. ءسوز با­سىن­دا ەلباسىنا سىلتەمە جاساي وتى­رىپ, بۇل كورسەتكىش ەلىمىزدە 26 % دەگەن ەدىك. ال فرانتسيادا – 50%-عا, گەر­ما­نيادا 57%-عا تەڭ. ياعني بۇل ەلباسىنىڭ تاپ­سىر­ماسىنىڭ وزەكتىلىگىن اڭعار­تادى.

ءتورتىنشى – شاعىن جانە ورتا كاسىپ­ورىندارداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى. ءبىزدىڭ ەسەبىمىز ون­داي كا­سىپ­ورىندارداعى ەڭبەك ونىم­دىلىگى ۇلتتىق ەكونوميكا­مىز­داعى ورتاشا كورسەتكىشتەن 1,6 ەسە, ال الدىڭعى قا­تار­لى ەلدەردەگى وسى سالاداعى ەڭبەك ونىم­دىلىگىنەن 8 ەسە تومەن. وسى ورايدا قازاق­ستاندا بارلىق كاسىپورىنداردىڭ 7-اق پايىزىن قۇرايتىن ءىرى كاسىپورىندار ءىجو-ءنىڭ 70%-ىن وندىرەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

بەسىنشى كورسەتكىش – شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ ەلىمىزدەگى بارشا كاسىپورىندار سانىنداعى الاتىن ۇلەسى. ول 93%-دى قۇراپ وتىر. دە­رەك­تەر بۇل سالانىڭ ءالى دە بولسا وسال ەكە­نىن, وتاندىق ەكونوميكانى ءارتا­راپ­تان­دىرۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى, ويتكەنى جوعاردا اي­تىلعان ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبارى دەرلىك تەك شيكىزات ءوندىرۋشى كەن سالالارىندا ەكەنى بەلگىلى.

التىنشى ولشەم – مەم­لەكەتتىك تىركەۋدەن وتكەن شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار مەن بەلسەندى ارەكەت ەتىپ وتىرعان كاسىپورىنداردىڭ ارا سالماعى. بۇل كورسەتكىش 90%-دان ءسال جوعارى. 

جەتىنشى – شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق قۇرىلىمدارىنىڭ ارا­سالماعى. جەكە كاسىپكەر­لىك­تەردىڭ ۇلەسى جىلدان جىلعا ۇلعايىپ, 72%-دان اسىپ جى­عىلسا, ال فەرمەرلىك شارۋا­شىلىق ۇلگىسىندەگى كاسىپورىن­دار سوڭعى 10 جىل ىشىندە 2 ەسە قىس­قارىپ, 14%-دى, زاڭدى تۇلعا تۇ­رىندەگى كاسىپورىندار بار بول­عانى 15%-دى قۇراپ وتىر. دە­مەك, ۇساق جەكە كاسىپكەر­لىكتىڭ زاڭدى تۇلعا قۇرايتىن ىرى­لەۋ كاسىپ­ورىنداردان باسىم­دىعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس­تىڭ تيىم­دىلىگىندە عوي دەپ ويلايمىز.

سەگىزىنشى كورسەتكىش – شوب سۋبەك­­تىلە­رىنىڭ ۇلتتىق ەكو­نوميكانىڭ ءتۇرلى سالالار­ىنداعى ۇلەسى. بۇگنگى كۇنى شوب سۋبەك­تىلەرىنىڭ 42 %-عا جۋى­عى بولشەك ساۋدا سالاسىندا. اۋىل شارۋا­شى­لىعىندا 

18%-ى, قۇرىلىستا 2,7%-ى, كولىك پەن بايلانىستا 7,6%-ى, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا 26%-ى, ال ونەركا­سىپتە بار بولعانى 2,9 پايىزى عانا ارەكەت ەتۋدە. وسى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا وندىرىلەتىن جالپى ءونىمنىڭ ساۋداداعى ۇلەسى – 23%, اۋىل شا­رۋاشىلىنداعى ۇلەسى – 12%, قۇرى­لىستاعى ۇلەسى – 20%, كولىك پەن بايلا­نىستا – 9%, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن­دا – 20%, ال ونەركاسىپتە – 16%. ياعني ەلبا­سىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن شوب سۋ­بەك­تىلەرى ونەركاسىپ پەن قۇ­رى­لىس سالالارىنا ويىسۋىن قام­تا­ماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنى تۇسى­نىكتى.

توعىزىنشىدان, شوب-تىڭ يننو­ۆا­تسيالىق بەلسەندىلىگىنىڭ دەڭگەيى دە وتەڭ ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستا­تيس­تيكا كوميتەتىنىڭ ساۋالناماسىنا جۇگىنسەك, ساۋالناما جۇرگىزىلگەن 19 356 شاعىن كاسىپورىننىڭ تەك قانا 1007-دە يننوۆاتسيالىق قادامدار باي­قالعان, بۇل بار بولعانى 5,2 پايىزى دەگەن ءسوز. يننوۆاتسيالىق بەلسەندى كا­سىپ­ورىنداردىڭ ساناتىنا ناتيجە بەرسە دە, بەرمەسە دە, ايتەۋىر تالپىنىس جاسا­عان­داردى جاتقىزادى. ونىڭ ىشىندە ءونىم­نىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋ نەمەسە جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزۋ, ءوندىرىستى ۇيىم­داستىرۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ەنگىزۋ ايتىلادى. 

ونىنشى كورسەتكىش كاسىپ­­ورىنداردىڭ ءىرى بيزنەسپەن ءوزارا تىعىز بايلانىس­تا, كوو­پەراتسيا, ينتەگراتسيا جا­نە كلاستەرلەۋ ارقىلى ارەكەتتەسۋ دارەجەسى بولىپ تابىلادى. شەتەلدىڭ وزىق تاجى­ري­بەسىنە سۇيەنسەك, شوب ءىرى كاسىپ­ورىنداردىڭ اياسىندا, ولارمەن تىعىز بايلانىستا, ءتىپتى ولاردىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا وركەندەپ وتىر. ءبىر عانا مىسال, اتاقتى جاپونيالىق «Toyota Motor Corporation» كورپوراتسياسىنىڭ تاپسىرىسىمەن ءاۆتوموبيلدىڭ قۇرامداس بولشەكتەرىن شىعاراتىن 30 مىڭعا تارتا شاعىن كاسىپورىن ءوزارا ارەكەتتەسىپ جۇمىس جۇرگى­زەدى, ويتكەنى كوپ جاعدايدا ءىرى كا­سىپورىنعا ۇساق بولشەكتەر ءوندىرۋ مۇلدەم ءتيىمدى ەمەس. وعان قوسىمشا شىعىندانعانشا شا­عىن بيزنەستىڭ كومەگىنە جۇگىن­گەنى تيىمدىرەك. ياعني ءىرى كا­سىپورىن مەن شاعىن كاسىپ­ورىنداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى تولىق­تى­رىپ ارەكەتتەسۋى شوب-تى دامىتۋدىڭ نەگىزگى شارتى دەۋگە بولادى. وكىنىشكە قاراي كسرو-دان مۇراعا قالعان وندىرىستىك ءداستۇر بويىنشا ءبىزدىڭ ەلدەگى ءىرى كاسىپورىندار شاعىن كاسىپورىندارمەن بىرلەسكىسى كەلمەيدى, ولار كىشىگىرىم ءوز بولىمشەلەرىن اشۋعا تىرىسىپ باعادى. شاعىن كاسىپكەرلەرگە سەنىمسىزدىكپەن قارايدى. ءتىپتى ءىرى ۇلتتىق كوم­پا­نيالاردىڭ وزدەرى دە نەبىر كۆا­زيمەملەكەتتىك كاسىپورىندارعا سەنىم ارتىپ, ءتيىمسىز وندىرىستىك قۇرىلىمدارعا جول بەرىپ وتىرعانى سىنعا ىلىگىپ جاتادى. 

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىق­تاي ءتۇيىنى, بۇگىنگى قازاقستان­داعى شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەرلىك كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل ەكونوميكاسىنىڭ بىرىكتىرۋشى, قالىپتاستىرۋشى جانە تۇراق­تاندىرۋشى كۇشىنە اينالعان جوق. ول ەكونوميكامىزدا سانى بار, ال ساپاسى تومەن قۇرى­لىم رەتىندە ورىن الۋدا. بۇل سالانىڭ وركەندەۋىنە سەپتىگى تيەتىن شارالاردىڭ لەگى از ەمەس. شوب-قا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋ اركەزدە دە باس­تى ورىندا تۇرۋى ءتيىس. بۇل ماسەلە كەلەسى اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋى بولماق...

جانكەلدى شىمشىقوۆ,  ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى