دالا اكادەميگى ىبىراي
ىبىراي جاقاەۆ. بۇل ەسىم شيەلىنىڭ, كۇللى سىر ءوڭىرىنىڭ كەلبەتى, تانىستىرار تولقۇجاتى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. قازاقستاننىڭ قاي تۇكپىرىنە بارساڭىز دا شيەلىدەنمىن دەسەڭ, الدىمەن ىبىرايدى اۋىزعا الار ەدى, ىبەكەڭ دەسەڭ, شيەلىنى, سىر ءوڭىرىن ەسىنە تۇسىرەر ەدى. بۇل باسقا دا شيەلى شىنارلارىن ەل بىلمەگەندىكتەن نە ولاردىڭ اتاق-داڭقى كەم جايىلعاندىقتان ەمەس. سوناۋ 1940 جىلداردان بەرى ەڭبەك دارابوزى ىبىراي ناسيحاتىنىڭ ماقساتتى تۇردە قاتتى جۇرگەندىگىنەن جانە ىبىراي ەسىمى ونىڭ تۋعان جەرىنىڭ اتاۋىمەن ۇنەمى بىرگە اتالاتىندىعىنان بولسا كەرەك. ىبىراي قۇدىرەتىن الەمگە ايگىلەگەن جەر مەن ءدان, سىر جەرى, سىر كۇرىشى. سوندىقتان ديقان ىبىراي مەن جەر, ءدان ەگىز ۇعىمدار, جالپىحالىقتىق قۇندىلىق. ال بارشا حالىقتىڭ قادىرمەنى بولۋ ۇلتتىق ايادان جوعارى. ەل تاريحىندا ەكى دۇركىن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى, ءۇش رەت قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, داڭعايىر ديقان ىبىراي جاقاەۆتىڭ الار ورنى وسىلاي انىقتالسا كەرەك.
قازاقستاندا سىر بويىندا كۇرىش ەگىستىگىنىڭ نەگىزگى داقىل بولىپ ورنىعۋى دا, وبلىس ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ باسىم باعىتىنا اينالۋى دا, جاقاەۆشىلار اتانعان كۇرىششىلەر قوزعالىسىنىڭ ءورىستەپ, ءبىر كەزدەگى ستاحانوۆشىلار قوزعالىسى سياقتى بۇقارالىق سيپات الۋى ناق ىبىراي جاقاەۆتىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. قاراپايىم ەڭبەككەردىڭ وسىنداي قوعامدىق قۇبىلىسقا اينالۋى سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي. ەندەشە سول قۇبىلىس – ىبىراي جاقاەۆ!
1990 جىلداردىڭ باسىندا دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ۇيىنە سالەمدەسۋگە بارعانىم بار. ديمەكەڭ اقساقال زەينەتكەر, ۇيىندە, ەسىگىنىڭ الدى كەلگەن-كەتكەندى باقىلاپ وتىراتىن كۇزەت. «ءوتتى داۋرەن وسىلاي» دەگەن جاڭا شىققان كىتابىن ساتىپ العانمىن, ماقساتىم – ەسكەرتكىشكە قولتاڭباسىن الۋ. بولمەسىنىڭ اۋزىندا تۇرىپ جىلى قارسى الدى, الاقانى جالپاق, ساۋساقتارى ۇزىن كورىندى. جوعارى شىق, قالقام دەدى. جايعاسىپ, امان-ساۋلىق سۇراپ جاتىرمىن. قاي جەرلىك ەكەنىمدى سۇرادى الدەن سوڭ. قىزىلوردانىڭ شيەلىسىنەنمىن دەدىم. قىزىلوردانى قوسىپ ايتسام ۇلكەن كىسى ءدوپ تۇسەدى عوي وزىمشە باعىت بەرگەن بولدىم. ە, شيەلى, ىبىراي جاقاەۆتىڭ ەلىنەن ەكەنسىڭ عوي دەپ, ىبەكەڭ ەسىمىنە ايرىقشا ءمان بەرە سويلەدى. ەل جايىن سۇرادى. مەن كوپ وتىرمادىم, قولتاڭباسىن العان سوڭ ساۋلىق تىلەپ قوشتاستىم. ريزاشىلىقپەن ارقامنان قاعىپ, بولمە اۋزىنا كۇتىپ العان جەرىنە دەيىن كەلدى.
قايتىپ كەلە جاتىپ العان اسەرىمدى قورىتقاندا تۇيگەن ويىم: ىبىراي سىر ەلىنىڭ تۋى, تولقۇجاتى ەكەن. ەسىمە ىبەكەڭنىڭ 1980 جىلى شىققان «ءومىر جولدارى» دەگەن, ادەبي جازباسىن جەرلەسىمىز جازۋشى ورازبەك بودىقوۆ جازعان تارتىمدى كىتاپتا ىبىراي مەن دىنمۇحامەدتىڭ كەزدەسۋلەرى باياندالاتىن جايتتەر ەسىمە ءتۇستى. ديمەكەڭ ءسىرا, سولاردى ەسىنە الدى ما ەكەن دەپ ويلادىم.
ىبىراي مەن دىنمۇحامەد العاش 1954 جىلى كوكتەمدە الماتىدا كەزدەسىپتى. بۇل كەزدە ديمەكەڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى. اكادەميا اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاعان جينالىس وتكىزىپ, ەل ىشىندەگى ەڭبەك وزاتتارىن پىكىر الماسۋعا شاقىرادى. جينالىستىڭ ەرتەڭىنە ديمەكەڭ اتاقتى كۇرىششىنى اڭگىمەلەسۋگە كابينەتىنە بولەك شاقىرىپ, كۇرىش ەگىستىگىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن بىلگىسى كەلەتىندىگىن ايتادى.
– كۇرىشتىڭ قىمباتىن ايتايىن با, سىمباتىن ايتايىن با؟ – دەيدى ىبەكەڭ.
– استىق رەتىندە كۇرىشتىڭ قىمبات ەكەنىن ءوزىم دە بىلەم. ماعان سىمباتىن ايتىڭىز, – دەپتى عۇلاما.
سوندا ىبەكەڭ بىلاي سيپاتتاعان ەكەن. كۇرىشتىڭ قادىرىن قازاق دالاسىندا سىر ەلىنەن ارتىق كىم بىلگەن. كۇرىشتى ولار كۇمىسكە تەڭەپ, «كۇمىس كۇرىش» دەپ تە اتايدى. كۇرىشتى ولار سىلاڭداعان پەريزات سۇلۋ قىزعا تەڭەپ, «سىر سۇلۋى» دەپ تە, «سىر ارۋى» دەپ تە اتايدى. سەبەبى, جەر بەتىندەگى ءداندى داقىلداردىڭ ەشقايسىسى سۋ ىشكەنى بولماسا, سۋ ىشىندە وسە الماسا كەرەك-ءتى, ال اق كۇرىش تەك سۋدا وسەدى. سۋ ونىڭ اتاسى دا, اناسى دا. ەگەر ءسىز جازدىڭ ىستىق اپتابىندا سول ىستىقتان جەر تانابى قۋىرىلعان سۇرعىلت دالاعا بارساڭىز, سول دالانىڭ ءور توسىندە تولقىپ جاتقان كوكشىل تەڭىزدى كورەر ەدىڭىز. ءسال جەل تۇرسا تەڭىز تولقيدى, بىردە شالقيدى, تاعى بىردە تۋلايدى. ونى ءسىز شىن تەڭىز دەپ قالماڭىز, ول كۇرىش ايدىنى, كۇرىش القابى. سۋدا سىلانىپ, تاڭعى شىقپەن شىلانىپ, كۇن كوزىندە ك ۇلىمدەپ تۇرعان كۇرىشتىڭ كەلبەتىنەن اي دەسە – اۋزى, كۇن دەسە – كوزى بار, سۇلۋلىعى كوز تۇندىرعان پەريزاتتى كورگەندەي بولاسىز, ول تەك پەريزات ەمەس, الا بىلسەڭ اسىل قازىناعا كەنەلەتىن التىن ساندىق. مەيىرى تۇسسە, ول ساعان داننەن تاۋ تۇرعىزىپ بەرەدى. كوڭىلىنەن شىقساڭ, ول سەنى ءبىر جازدا-اق بايىتىپ تاستايدى. «كۇرىش دەگەنشە, ىرىس دەسەيشى», – دەيتىنى سول سىر ەلىنىڭ, قاراعىم. ىبىراي وسىلاي تولعانادى.
وسىلايشا بىرەر ساعاتقا سوزىلعان ىقىلاستى اڭگىمەلەسۋدەن سوڭ قوشتاسار ساتتە دىنمۇحامەد اكادەميك ىبىراي ديقان دانانىڭ قولىن قىسادى. كەيىن 1956 جىلى عىلىم اكادەمياسى ىبەكەڭە «دالا اكادەميگى» دەگەن اتاق بەرەدى. ال قازىر ديقاننىڭ سۇڭعىلا كوڭىلى ديماش ىنىسىمەن بۇل قوشتاسۋدى بىلاي قابىلداعان ەكەن. «قوش» دەپ قولىمدى ءبىر قىسىپ ۇستاۋى: «قايدا جۇرسەڭىز دە امان بولىڭىز» دەگەنى. ەكىنشىسىن – «ەلىڭىزگە ناندى مول بەرۋىڭىزگە تىلەكتەسپىن» دەپ ۇعادى. ءۇشىنشىسىن – «اماندىقپەن قاۋىشىپ تۇرايىق» دەپ تۇسىنەدى.
ەڭبەك پەن قوعام قايراتكەرلەرى بۇدان كەيىن دە تالاي سۇحباتتاسقان. ەڭبەك ادامىن اسپەتتەي بىلگەن ديمەكەڭ ءوزى سويلەپ, ءوزى ءتۇيىپ قويماي, ىلعي دا ەڭبەكتىڭ العى شەبىندە جۇرگەن قاراپايىم ادامدار پىكىرىنە ىقىلاسپەن دەن قويعان. الدىنا مۇقتاجبەن بارعاننىڭ مەسەلىن قايتارماعان.
شيەلىدە جاقاەۆ اۋىلىندا ىبەكەڭ اتىنداعى كۇرىش ءوسىرۋ تاريحى مۇراجايى بار. ىبىراي جاقاەۆ مۇراجايى دەمەي, كۇرىش ءوسىرۋ تاريحىنا ارناپ, كەڭ اۋقىمدا قامتۋعا باعىت سىلتەگەن مۇراجاي ءىسىنىڭ بىلگىرى وزبەكالى جانىبەكوۆ ەدى دەپ ايتقانى بار مۇراجايدىڭ العاشقى ديرەكتورى اقتورە ءامىروۆتىڭ.
كۇرىش مۇراجايىنا كەلگەن ءبىر جاس كۇرىششى ىبەكەڭە بىلاي دەپ سۇراق قويىپتى.
– ىبىراي اتا, ءسىز كۇرىشتى قالاي جاقسى كورىپ كەتتىڭىز؟
– مەن كۇرىشكە تەك تاعامدىق ءدان دەپ قارامايمىن. اتا-بابامنىڭ, اتامەكەنىمنىڭ بايىرعى داقىلى دەپ قارايمىن. سوندىقتان جاقسى كورەمىن.
ەگىنشىلىك – ەجەلگى كاسىپ,
ەڭبەكشىگە – ءناسىپ, – دەگەن ەكەن ديقان اتا.
كۇرىشتىڭ شيەلى جەرىنە ورنىعۋى 1890 جىلدان باستالىپ, 1897 جىلى 300 دەسياتينا بولعان ەكەن. شيەلىنىڭ, جولەكتىڭ اينالاسىنا وزەك ماڭىنا ەكسە كەرەك. بۇل ىبىراي دۇنيەگە كەلگەن ۋاقىت. سوندىقتان كۇرىش ءوسىرۋدىڭ كەيىنگى تاريحى ىبىرايدىڭ دا ءوسۋ جولى دەپ ايتساق بولعانداي. ىبىراي 1891 جىلى قىزىلقۇمنىڭ ىشىندە قارعالى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن, اكەسى جاقاي, بوقاي, شوقاي ءۇش اعايىندى ەكەن. جاقايدان ىبىراي مەن بورانباي. بوقاي مەن شوقايدىڭ دا بالالارى بار.
سىر بويىندا ەگىس ەگۋگە دەندەپ كوشۋ ەلدى جاپپاي وتىرىقشىلىققا تارتىپ, ۇجىمداستىرۋ قولعا الىنعان كەڭەس زامانىندا بولعان. 1927 جىلى العاشقى كەزدە مويىنسەرىك (توز – توۆاريششەستۆو وبرابوتكي زەملي, جەر وڭدەۋ سەرىكتەستىگى) رەتىندە قۇرىلىپ, ارتىنان 1929 جىلى ولار كولحوزدارعا اينالدىرىلدى. بۇگىندە ىبىراي جاقاەۆ دەپ اتالاتىن اۋىل 1929 جىلى 90 ءۇي بىرىگىپ «قىزىل تۋ» دەگەن ۇجىمدىق شارۋاشىلىق قۇرعان. ونىڭ اتىن قويىپ جۇرگەن دە ىبىراي.
سول ءبىر كەزەڭدە سىر وڭىرىندە سۋارمالى جەردىڭ كولەمى 40 مىڭ گەكتار بولسا, 1930 جىلى 71 مىڭ گەكتارعا جەتكەن. قىرقىنشى جىلدارعا قاراي بەس ءجۇز ۇساق شولاق ارىق جۇيەلەرى 144 ءىرى ۇزىن ارناعا اينالدىرىلىپ, 80 مىڭ گەكتار جەردى سۋلاندىرۋعا مۇمكىندىك تۋعان. وتىزىنشى جىلداردىڭ اياعىندا داريانىڭ سول جاق بەتىندەگى اۋىلداردى وڭ جاعالاۋعا بۇگىنگى قونىستارىنا كوشىرۋ, كولحوزداردى ىرىلەندىرۋ, 1940 جىلى سىردىڭ وڭ جاق بەتىنەن 14 مىڭ كەتپەن قاتىسقان ۇزىندىعى 27 شاقىرىم شيەلى ارناسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگى 40 كۇندە قولمەن قازىپ ءبىتىرۋ شيەلى جەرىن سۋلاندىرۋ, ەگىنشىلىكتى ورىستەتۋ تاريحىنداعى ءىرى وقيعا. ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى كەزىندە مۇراپتار بايسىن مەن نۇرتازا باستاعان سۋلاندىرۋ ءىسى وسىلاي جالعاسىن تاپقان ەدى. ارنا ەكى باعىتتا تارتىلدى. وڭ جاعا باعىتى قاراتاۋ جاققا بەت تۇزەپ, «اقمايادان» باستاپ «توڭكەرىس», «ەڭبەكشى», «جيدەلىارىق», «قىزىلديقان», «العاباس» كولحوزدارىن سۋلاندىرسا, سول جاعا باعىتى «بيدايكولدەن» «ءبايگەقۇمعا» دەيىنگى اۋىلدار مۇقتاجىن وتەدى. ءناتيجەسىندە 16 800 گەكتار جەرگە سۋ باردى. 1932 جىلى شيەلى, جولەك ماشينا-تراكتور ستانسالارىنىڭ قۇرىلۋى كولحوزداردا جەر وڭدەۋگە, ەگىستىك كولەمىن ۇلعايتۋعا تەحنيكانى پايدالانا باستاۋعا مۇمكىندىك جاسادى.
كۇرىش ەگۋ تەك 1940 جىلدان بەرگى كەزەڭدە عانا تۇراقتانىپ, جەتەكشى داقىلعا اينالعان. سول قىرقىنشى جىلى ىبىراي ءار گەكتاردان 22 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ باستاعان ەكەن كۇرىششىلىكتى. مەن كۇرىش ءوسىرۋدىڭ نەبىر قۇپيا سىرلارىن سوعىس جىلدارى اشتىم. ەل ءۇشىن كۇرىش ءوسىردىم. كۇرىشپەن بىرگە ءوزىم دە ءوستىم. سوعىس جىلدارى كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنان 70-80 تسەنتنەردەن ءونىم الدىم, سىر بويى ءۇشىن بۇل داقىل ءوسىمتال ەكەندىگىن دالەلدەدىم, – دەپ ەسكە الدى سوعىس جىلدارىندا شىڭدالعان ديقانشىلىق كاسىبىن ىبەكەڭ.
«بىتەر ءىستىڭ باسىنا, جاقسى كەلسە قاسىنا» دەگەندەي, اۋەلگى كەزەڭدە شيەلى ديقاندارىنىڭ, كەيىن كۇللى سىر كۇرىششىلەرىنىڭ الەمدىك رەكورد مول ءونىم الۋ دەڭگەيىنە جەتۋىنە اگرونوم-عالىم انەس التىنبەكوۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ايرىقشا. بالقاش ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, ومبى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن بىتىرگەن انەس سىر ەلىنە جولدامامەن كەلگەن. 1940 جىلى شيەلى اۋداندىق جەر ءبولىمىنىڭ باس اگرونومى بولىپ تاعايىندالعاندا 30 جاستاعى جىگىت ەكەن. ىبىراي ودان جيىرما جاس ۇلكەن. العاش ەگىس باسىنا كەلىپ تانىسىپ, ءونىم قانشادان كەلىپ جاتىر دەپ سۇراعاندا ىبىراي 22 تسەنتنەردەن دەيدى. انەس از, از دەپ ازىرقانعاندا, وزىنشە قاناعات ەتىپ وتىرعان ديقان تاڭىرقايدى. ول كەزدە جوعارى ءونىم بۇرىننان كۇرىش ءوسىرىپ قالعان كورەيلەردە, ولاردىڭ ىشىندە كيم مان سام دەگەن قارت ديقاندا ەكەن. 1938 جىلى قيىر شىعىستان كوشىرىلىپ, شاشىراتا ورتا ازيا, قازاقستانعا, ونىڭ ىشىندە سىر بويىنا, شيەلىگە دە قونىستاندىرىلعان كورەيلەر وزدەرى «اۆانگارد» جانە «گيگانت» دەپ اتاعان ەكى كولحوزعا شوعىرلانعان-دى. كيم ءار گەكتاردان 80 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم السا, قازاق شالى ديقان مامان قالدىباەۆ 70 تسەنتنەردەن كەلتىرگەن ەكەن. بىراق ولار جاسى ۇلكەيىپ قالعان ادامدار ەدى.
جارتى عاسىر عۇمىرىنىڭ كەيىنگى ونشاقتى جىلىن ديقانشىلىققا ارناعان, بىراق بار بىلەرى ءوزىنىڭ ءومىر تاجىريبەسى, باسقا ارنايى ءبىلىم جوق ىبىرايعا مامان انەس مول ءونىمنىڭ باستاپقى نەگىزى جەردى تاڭداي جانە باپتاي ءبىلۋ ەكەندىگىن باياندايدى, ىبىراي كوكەيىندە جۇرگەن تالاي ءدۇدامال سۇراعىنا جاۋاپ الادى. عالىم تالانت پەن تابيعي دارىن وسىلاي توعىسادى. ناتيجە كوپ كۇتتىرمەدى, 1941 جىلى ىبىراي بەس گەكتار القابىنىڭ ءار گەكتارىنان 43 تسەنتنەردەن ءونىم السا, كەلەسى 1942 جىلعى ءونىم گەكتارعا 84 تسەنتنەر بولدى. بۇل جىلى كيم مان سام 20 گەكتار كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنان 160 تسەنتنەر ءونىم جيناپ, العاشقى رەكوردتى جاسادى. كورەيلەر شوعىرلانعان «اۆانگارد» كولحوزىندا ورتاشا ءونىم گەكتارعا 75 تسەنتنەردەن كەلدى. وسىنداي جەتىستىك سىرىن بارشا ديقاننىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ ءۇشىن اۋداندا قىستا ەكى ايلىق كۇرىششىلەر وقۋى ۇيىمداستىرىلىپ, وندا انەس, كيم مان سام جانە ىبىراي ساباق بەردى, باسقالار تاجىريبە ءبولىستى. بۇل كەيىن جەتپىسىنشى جىلدارى ۇيىمداستىرىلاتىن «جاقاەۆشىلار مەكتەبى» دەپ اتالعان كۇرىششىلەردىڭ رەسپۋبليكالىق وزات ءتاجىريبە مەكتەبىنىڭ باستاۋى دەسە دە بولاتىن كۋرس ەدى. ءدارىس العان وتىز ديقاننىڭ كەلەسى جىلى تابىسى ءوستى. مول ءونىم ءۇشىن اتتانىس ەكى ديقاننىڭ باسەكەلەستىگىنە ەمەس, دوستىعىنا ۇلاسادى. كيم مان سام ءوزى مەن ىبىراي ەكەۋىن تۇيەنىڭ قوس وركەشىنە تەڭەگەن ەكەن. 1943 جىلى ىبىراي گەكتار كورسەتكىشىن 130 تسەنتنەرگە جەتكىزەدى. وسى جىلدارعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن ولار 1944 جىلى العاشقى ۇكىمەتتىك ماراپاتتارىن – «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىن السا, وسى اۋدانداعى جاستارى دا ۇلكەن, ونىمدەرى دە جوعارى كۇرىششىلەر ۇلدار داۋىشەۆا مەن مامان قالدىباەۆ «لەنين» وردەنىن كەۋدەلەرىنە تاعادى.
ىبىرايدىڭ گەكتاردان ءجۇز تسەنتنەر مولشەردەن اسقان جىلى 1944 جىلى – 110 تسەنتنەر. 1945 جىلى – 156 تسەنتنەر, 1946 جىلى 160 تسەنتنەر مەجەگە جەتىپ, كيم مان سامنىڭ 1942 جىلعى رەكورد جەتىستىگىن قايتالايدى. سول 1946 جىلى جاقاەۆ پەن كيمگە كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى (ول كەزدە ستاليندىك سىيلىق دەپ اتالعان) بەرىلەدى. سول سىيلىق قاراجاتقا ىبىراي كولحوزىنا 5 تراكتور ساتىپ اپەرسە, كيم مان سام اۋىلىنا كلۋب سوقتىردى. ول 1956 جىلى تۋعان ەلى كورەيا حالىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنا كەتتى. ارتىندا ديقان داڭقى قالدى. قازىر سول مادەنيەت ءۇيى كيم اقساقالدىڭ اتىندا.
جىل سايىن اسىپ وتىرعان جوعارى كورسەتكىش ىبىراي مەن انەستى توقمەيىلسىتپەگەن. ەكەۋى دە مول تاجىريبە جيناقتادى. جەردى, تۇقىمدى تاڭداۋ مەن باپتاۋ, سۋدىڭ قاسيەتىن, سۋعارۋ ادىستەرىن جەتىلدىرە تۇسەدى. اقىرى ارمانعا قول جەتكىزەدى – 1947 جىلى ىبىراي كۇرىشتىڭ سىر بويىندا ونگەن «قازاق سالىسى» سورتىن ەگىپ, بەس گەكتار تاناپتىڭ ءار گەكتارىنان 172 تسەنتنەردەن ءونىم الادى. جاڭا الەمدىك رەكورد! سودان بەرى بۇل كورسەتكىشتەن الەمدە اسىپ تۇسكەن ەشكىم جوق. بۇل تەك ىبىرايدىڭ عانا ەمەس, كۇللى سىر كۇرىششىلەرىنىڭ ورتاق ابىرويى ەدى.
– رەكورد قالاي جاسالدى؟ – دەپ كەيىن تالاي قويىلعان ساۋالعا ىبىراي:
– الدىمەن ەڭبەك! سونان سوڭ ەڭبەك! تاعى دا ەڭبەك! – دەپ جاۋاپ بەرىپ كەلگەن. وسى ورايدا ەڭبەكتى ىبىرايدان كەم ىستەمەگەن, گەكتارىنا 100 تسەنتنەردەن اسىرا مول ءونىم العان ديقاندار تەك شيەلىدە عانا ەمەس, كۇللى سىر بويىندا از بولماعان. بىراق الەمدىك رەكورد جاساعان مول ءونىمشى باقىتى ىبىرايعا عانا بۇيىرعان. ءتىپتى كۇرىش ءوسىرۋ ادىسىنە قازاقتاردان بۇرىن قانىق, كورەي ديقاندار دا, ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ اتاقتىسى كيم مان سام دا بۇل دەڭگەيگە جەتە المادى. سوندا بۇل ىبىراي باسىنا قونعان باق پا؟ سولاي دا شىعار. دەگەنمەن, ديقان ىبىراي ءدۇلدۇل تۋعان ونەرپاز سياقتى, جەر تىنىسىن, سۋ سىرىن وزىنە عانا ءمالىم تەرەڭ تۇيسىكپەن تانىپ, ومىرلىك تاجىريبەمەن قورىتىپ, تامىرشىداي تاپ باسا العان دارا دارىن بولعانى انىق.
اتا-باباسى مال باعۋدان باسقانى بىلمەگەن قازاق شالدارىنىڭ كۇرىشتەن, تارىدان ءونىم الۋدا الەمدىك رەكورد جاساعاندارىنا تاڭىرقاپ, اۋەلگىدە سەنبەستىكپەن قاراۋشىلىق كەزدەستى. بۇل ءبىزدىڭ تەگىمىزدىڭ كوشپەندى جۇرت بولعانىندا ەدى. شەتەل تىلشىلەرى ماسكەۋدە, الماتىدا اتا-تەگىمدى قازبالاپ سۇراعان دا. ديقان اتادان تاراپپىن, ديقاندىققا جاراپپىن. رەكوردتى ءوتىپ كەتكەن بابالارى جاساماسا, جەر جىگىن اجىراتا بىلگەن بالالارى جاسايدى دەگەنىم بار ولارعا, – دەگەن ىبىراي ءسوزى وسى ويىمىزدى بەكىتە تۇسەدى.
رەكوردتى جاساۋ بار دا, ونىڭ كەزدەيسوق تابىس ەمەستىگىن, ديقانگەرلىكتى دالەلدەۋ بار. ىبىراي بەس گەكتار جەردىڭ گەكتارىنان 172 تسەنتنەردەن ءونىم العاننان كەيىن ون جىل بويى, ياعني 1948-1957 جىلدارى 20 گەكتار القاپتىڭ گەكتارىنان 150-170 تسەنتنەردەن ءونىم جيناپ, تابىسىنىڭ تۇراقتىلىعىن تياناقتاي بىلگەن. بىراق جاس تا ۇلعايىپ قالعان ەدى.
ىبىراي جاقاەۆقا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى, العاشقى التىن جۇلدىز 1949 جىلى 20 مامىردا بەرىلدى. بۇل كەزدە ىبىراي 58 جاستا. ال سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ ەكىنشى التىن جۇلدىزى 1971 جىلى ىبەكەڭ 80 جاسقا تولعاندا بەرىلدى. بىراق بۇل ءبىر كەزدەگى داڭقتى ديقاننىڭ, ءۇي تىرشىلىگىن كۇيتتەۋگە كوشكەن قاريانىڭ مەرەيتويىنا تارتىلعان تارتۋ ەمەس, قارتايدىم دەپ قوعامدىق ومىردەن تىس قالماعان, بۇكىل رەسپۋبليكادا ءورىس العان, وداققا تارالعان «جاقاەۆشىلار قوزعالىسى» دەيتىن ديقانداردىڭ مول ءونىم ءۇشىن جورىعىنىڭ باسىندا تۇرىپ, جاس ديقاندارعا اقىل-كەڭەسشى بولعان قايراتكەر قارتتىڭ بەلسەندى قوعامدىق قىزمەتىن لايىقتى باعالاۋ ەدى.
جاقاەۆشىلار قوزعالىسى
1963 جىلدىڭ باسىندا وبلىسقا باسشى – ءبىرىنشى حاتشى بولىپ مۇستاقىم ءبىلال ۇلى ىقسانوۆ كەلەدى. ول ەلمەن تانىسۋ العاشقى ساپارىن ىبىراي اقساقالعا سالەم بەرۋدەن, ەگىسى بىرىڭعاي سۋارمالى وبلىستىڭ كۇرىش شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ باعىتتارى تۋرالى داڭعايىر ديقانمەن ويلاسۋدان باستايدى. بۇل ىبەكەڭە اللادان تىلەگەنى الدىنا كەلگەندەي اسەر ەتكەن ەكەن. ديقان مەن پارتيا قايراتكەرىنىڭ ويى ءبىر جەردەن شىعادى. ويتكەنى ىقسانوۆ اۋىل, سۋ شارۋاشىلىعى مامانى, شارۋاشىلىق باسقارۋدان وسكەن, كەڭ اۋقىمدا ويلايتىن باسشى ەدى. وسىلايشا وبلىستا كۇرىش ەگىستىگىن ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىپ تەگىستەلگەن الاپتارعا ورنالاستىرۋ, سىردىڭ سول جاعالاۋ بەتىنەن جاڭا القاپتاردى يگەرۋ, جاڭا ارنالار تارتۋ, جولدار سالۋ قىزۋ قولعا الىنادى, ىرگەلى جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وداق, رەسپۋبليكا تاراپىنان قوماقتى قارجى ءبولىنەدى, جاڭادان ونداعان سوۆحوز اشىلادى, قۇرىلىس ترەستەرى قۇرىلادى. شىمكەنتتەگى رەسپۋبليكالىق كۇرىش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قىزىلورداعا كوشىرىلەدى.
وسى اتقارىلىپ جاتقان الاپات جۇمىستاردىڭ تۇپكى ماقساتى – كۇرىش ەگىستىگىن ۇلعايتۋ, ءونىمىن مولايتۋ, سول ارقىلى ەلدى كوتەرۋ, گۇلدەندىرۋ. بۇل ءۇشىن سىر ديقاندارىنىڭ شوعىرىن كوبەيتۋ, كۇرىشتەن مول ءونىم الۋدى تۇراقتاندىرۋ قاجەت. ويىنداعىسىنىڭ وياسى كەلىپ تۇرعان ساتتە ىبىراي تاعى دا العى شەپكە شىقتى. بۇل ونىڭ بەينە ەكىنشى تىنىسى اشىلعانداي كەز ەدى. 1964 جىلى ناۋرىزدا ى. جاقاەۆتىڭ «جاس ۇرپاققا سالەم حات» دەگەن جاستارعا ارنالعان جولداۋى وبلىستىق گازەتتەردە جاريالانىپ, راديودان بەرىلدى.
قىمباتتى جاستار! سىر جەرى كۇرىش وسىرۋدە دۇنيەجۇزىلىك رەكوردتىڭ تۋىن تىككەن جەر. ءبىز سول تۋدى قولدان شىعارماۋعا ءتيىسپىز. ...جاستار, كۇرىش ەگۋگە كوپتەپ كەلىڭدەر, ونان جوعارى ءونىم الۋعا دايىندالىڭدار. عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرىن باي تاجىريبەمەن بايلانىستىرا جانە اگروتەحنيكالىق ءبىلىمدى جەتىك مەڭگەرە وتىرىپ, ءبىز الماعان اسۋدى الاتىن بولىڭدار. ەڭبەك ەستافەتاسىن ءبىز سەندەرگە بەرىپ وتىرمىز. كەلەشەك رەكورد يەسى سەندەر بولاسىڭدار, مەن سەندەردى سول بيىكتەن كورگىم كەلەدى, دەپ تۇيىندەدى داڭقتى ديقان ىبىراي دانا.
ىزدەگەنى تابىلعان وبلىس باسشى ورگاندارى جاقاەۆتىڭ وسى تاريحي حاتىن قولداپ, ونى ۇيىمداستىرۋ, ناسيحات, جۇمىلدىرۋ جۇمىستارىنىڭ وزەگىنە اينالدىردى. ەڭبەك ۇجىمدارى, جاستار, مەكتەپ بىتىرۋشىلەر ىبىراي اتالارىن كەزدەسۋلەرگە شاقىرا باستادى, دانا قارتتىڭ وسيەتىن ءوز اۋىزىنان ەستىگىلەرى كەلدى. شيەلى اۋدانى قازىرگى بالا بي اۋىلىندا اباي اتىنداعى مەكتەپتى سول 1964 جىلى ءبىتىرۋشى 25 جاس ءوز سىنىپ جەتەكشىلەرى مىرزاحان قويلىباي ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن كۇرىش ەگۋگە بەل بايلاپ, وبلىس جاستارىنا ۇلگى كورسەتتى. بۇل باستامانى قولداعان جالاعاش اۋدانىنداعى «جاڭا تالاپ» اۋىلىنىڭ مەكتەپ ءبىتىرۋشى قىزدارى مەحانيزاتور بولۋعا تىلەك ءبىلدىردى. باستاما وسىلاي وبلىستىڭ جەر-جەرىندە ءورىس الدى.
سول العاشقى 1964 جىلدىڭ وزىندە-اق وبلىستا 74 جاس كۇرىششى-ديقاندار قاتارىن تولىقتىردى. كۇرىش ەگىسىنىڭ كولەمى ەكى ەسەدەن استامعا ۇلعايىپ 29 600 گەكتارعا جەتتى. ورتاشا ءونىم دە كوتەرىلدى – وبلىس بويىنشا گەكتارىنا 23,9 تسەنتنەردەن كەلسە, شيەلىلىك ديقاندار جەتىستىگى بۇدان جوعارى بولدى. مىسالى, قازىرگى بالا بي, سول كەزدە قازاقستاننىڭ 30 جىلدىعى اتىنداعى كولحوز كۇرىششىلەرى گەكتارىنا 30 تسەنتنەردەن كەلتىردى. وبلىس وتان قويماسىنا تۇڭعىش رەت 3,3 ملن. توننا مول كۇرىش قۇيدى. «جاقاەۆشىلار قوزعالىسى» دەگەن اتقا يە بولعان ۇلكەن ەڭبەك ورلەۋى وسىلاي باستالعان ەدى. جاستارعا ۇران بولعان ىبەكەڭنىڭ ءوزى دە قاراپ قالمادى. ول قولىنا كەتپەنىن ۇستاپ, سوڭعى رەت كۇرىش ەككەن جىلى 1966 جىل. بۇل كەزدە ىبەكەڭ 75 جاستا. بىراق ءالى قۋاتتى, شيراق. سول جىلى ءار گەكتاردان 91 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, تىكەلەي ديقاندىق ءومىر كەزەڭىن ۇلكەن جەتىستىكپەن قورىتىندىلادى. بۇل سول جىلى قىزىلوردا وبلىسىنداعى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش بولعان ەكەن.
وسى العاشقى جەتىستىك قورىتىندىلانىپ, 1965 جىلى كوكتەمدە وبلىستا العاش جاقاەۆشىلار جيىنى – سلەت وتكىزىلدى, وعان ەكىنشى عارىشكەر گەرمان تيتوۆتىڭ ارنايى كەلىپ قاتىسۋى ماسەلەنىڭ ماڭىزىن اشا ءتۇستى. داڭقى اسپانداپ تۇرعان عارىشكەردىڭ «ىبىراي جاقاەۆقا تاڭعالا وتىرىپ, الدىندا باسىمدى يەمىن. ودان عيبرات العان جاستاردىڭ ءومىر-باقي قارتايماي ءوتۋدىڭ سىرى ەڭبەكتە ەكەنىنە كوزدەرى جەتسىن» دەپ زور قۇرمەت بىلدىرەتىنى وسى جولى. وسىنداي سلەتتەردە ىبەكەڭنىڭ ءىزباسار جاستارعا «ەڭبەك اتتەستاتىن» تاپسىرىپ وتىرۋ ءداستۇرى قالىپتاستى, نيەت بىلدىرگەننىڭ ءبارى ەمەس, ءار گەكتاردان كەمىندە 40 تسەنتنەردەن ءونىم الا العان كۇرىششى عانا «جاقاەۆشى» اتاندى. سول ءۇشىن شيەلىدە ى. جاقاەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق كۇرىششىلەر مەكتەبى ۇيىمداستىرىلىپ, جاس ديقاندار ءبىلىمىن كوتەردى. جاقاەۆ باستاماسى وداقتىق «پراۆدا», «يزۆەستيا», «سەلسكايا جيزن», «ترۋد» سياقتى بەدەلدى باسپاسوزدە ناسيحاتتالىپ, كۇرىش وسىرەتىن ءوڭىرلەر – رەسەيدە, كۋباندا, قيىر شىعىستا, ۋكراينادا, ءوزبەكستاندا, قاراقالپاقستاندا ۇندەستىك تاپتى.
مىنە, وسى كەزەڭدە جاقاەۆ جانە ونىڭ ءىزباسارلارىنىڭ ەڭبەك ورلەۋى اقىن-جازۋشى, سازگەرلەر شىعارماسىنىڭ ارقاۋىنا اينالدى. جەرگىلىكتى تالانتتار «جاقاەۆشىلار مارشى», «جاقاەۆشى جاستار ءانى», «اق كۇرىش تۋرالى ءان», «كۇن ارۋى – اق كۇرىش» دەگەن اندەر شىعاردى. ايگىلى ءشامشى كەلىپ زەينوللا شۇكىروۆتىڭ ولەڭىنە «سىر سۇلۋى» دەگەن ءالى كۇنگە انشىلەر اۋزىنان تاستامايتىن تاماشا ءان قالدىردى. تاعى ءبىر شوقتىعى بيىك تۋىندىنى مۇحتار شاحانوۆتىڭ ولەڭىنە نۇرعيسا تىلەنديەۆ ارنادى. ول – «اكە تۋرالى جىر» ءانى. «جاس ەدىم ومىرگە ەركىن بويلاماعان, كۇنى ەرتەڭ نە بولارىن ويلاماعان, شارىقتاپ كەتسەم داعى قانات قاعىپ, وزىڭدەي قامقور اكە قايدا ماعان» دەپ باستالاتىن ءان ىبىرايعا ارنالعانىمەن, كۇللى اكەلەردى اسپەتتەگەن انۇرانعا اينالىپ كەتە بەردى. ىبىرايدىڭ ءوزىنىڭ اتىنان 1965 جىلى «مەنىڭ باقىتىم» جانە 1980 جىلى «ءومىر جولدارى» اتتى ەكى كىتاپ جانە 1989 جىلى «قاناتتى سوزدەر» دەگەن كىتاپشا جارىق كوردى. ءسىرا, ادەبيەت پەن ونەردە ەڭ كوپ قامتىلعان كەيىپكەر قاھارمان باۋىرجان بولسا, ەڭبەك ادامدارىنىڭ ىشىندە ىبىرايعا تەڭ كەلەر ەشكىمنىڭ جوقتىعى ونىڭ قارتايعان شاعىندا دا قايراتىنا ءمىنىپ, ءوز سوڭىنان جۇزدەگەن ءىزباسار ەرتە بىلگەن, ەلىمىزدىڭ استىق تاۋەلسىزدىگىن ورنىقتىرۋدا, قىزىلوردا وبلىسىن كەڭەس وداعى ەلىندە كۇرىشتىڭ وتانىنا اينالدىرىپ, رەسپۋبليكادا كۇرىشتىڭ 80 پايىزىنا, وداق بويىنشا 25 پايىزىنا دەيىنى وسى سىر بويىندا وندىرىلەتىن دەڭگەيگە جەتۋىنە ءسىڭىرگەن ەڭبەگى ونىڭ ءوز باسى مول رەكورد ءونىم العان ەرلىگىنەن اسىپ تۇسپەسە كەم ەمەس ەدى. ءابدىلدا اقىن اۋزىمەن تەبىرەنسەك: «سىزدەر ىبەكەڭنىڭ وتكەن شاعىنا ەمەس, بولاشاعىنا زەر سالىڭىزدارشى. ءبىزدىڭ كۇرىششىلەردىڭ قازىرگى شىققان بيىگى – ىبەكەڭنىڭ ءومىربايانىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس ەمەس پە؟ اتامىزدىڭ قادىرلى كەلبەتىن بۇرىنعىدان دا جارقىراتىپ تۇرعان جوق پا, ويلاڭىزدارشى».
مۇنى ەل كورمەي, باسشىلىق بايقاماي قالعان جوق. سوندىقتان ىبىراي 80 جاسقا كەلگەندە ونىڭ ومىراۋىنا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ ەكىنشى «التىن جۇلدىزى» وسىلاي لايىقتى تاعىلىپ ەدى. ابىرويعا ىبىراي عانا كەنەلمەدى. وبلىس بويىنشا «التىن جۇلدىزدى» 91 ەڭبەككەردىڭ 60-ى كۇرىششى ەدى. تەك شيەلىنىڭ وزىندە 38 ەڭبەك ەرىنىڭ 34-ءى كۇرىششى. وداقتا شاحتەر ا. گ. ستاحانوۆتان كەيىن قازاقستاندا ى.جاقاەۆتان باسقا كىم وسىنشالىقتى ەڭبەك داڭقىن اسىرعان شاكىرتتەرىمەن ماقتانا الار ەكەن!
سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىندا كۇرىش ەگىستىگى وبلىستا 100 مىڭ گەكتارعا جەتسە, جاقاەۆشىلار سانى 750-دەن استى. «جاقاەۆشىلار» دەگەن ۇعىم قازاقستاننىڭ العاشقى 10 تومدىق ەنتسيكلوپەدياسىنا ەندى. جاقاەۆتىڭ تالانتتى ءىزباسارلارىنىڭ ءبىرى جالاعاش اۋدانىنان شىققان ديقان كەنشىمباي الشورازوۆ ءتىپتى كۋباعا بارىپ بىرنەشە جىل كۇرىش ءوسىرۋدى ۇيرەتىپ قايتتى. بۇل ەل ىرىسى سىر كۇرىشىنىڭ, كۇرىششىلەرىنىڭ باعى جانۋىنىڭ شىرقاۋ كەزەڭى ەدى. ىبىراي ايتا بەرەتىن «جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس, جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس. جالعىز اسقار تاۋعا شىققاننان نە پايدا. شاكىرتى جوق ۇستاز – بۇتاقسىز بايتەرەك. شاكىرتىڭ كوپ بولسىن. جالىندى بول. جالىنىڭنان باسقا ادامدار جىلۋ السىن» دەيتىن قاعيدا وسىلاي جۇزەگە اسقان ەدى.
اعايدار ىسىم ۇلى.