مۇعالىم قادىرى

ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعى عوي, سول ءار نارسەنىڭ قادىرىن ءبىر اۋىز سوزبەن ءتۇيىپ تە, ءتۇيسىندىرىپ تە وتىرادى. ماسەلەن, «كولدە جۇرگەن قوڭىر قاز قىر قادىرىن نە ءبىلسىن, قىردا جۇرگەن دۋاداق سۋ قادىرىن نە ءبىلسىن, ساناسى جوق جاماندار ەل قادىرىن نە ءبىلسىن؟» دەگەن ىسپەتتى ۇلتتىق تۇسپال, ەتنواللەگوريا قازاقتىڭ دۇنيەتانىمىندا كوپتەپ كەزدەسەدى.

ال ءبىز مۇعالىم قادىرى تۋرالى ايتپاقپىز.

اعا بۋىننىڭ ءبارى دەرلىك «مۇعالىم كەلە جاتقاندا جول بەرەتىنبىز», «مۇعالىمنىڭ توبەسى كورىنگەندە قارسى جۇرمەي, كەلەسى كوشەگە قيىستاپ كەتۋشى ەدىك», «مۇعالىم توبەمىزدى ويسا دا تاپجىلماي تۇراتىنبىز», دەيدى. مۇنداي سوزدەر تۇرلەنىپ, جالعاسا بەرەدى. نەگە؟ سول زامانداعى مۇعالىمنىڭ قادىرىنىڭ بارى عوي. ياكي قۇرمەت ءوزىنىڭ ءزاۋ بيىگىندە ەدى. «مۇعالىمنىڭ بالاسى» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز دە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن. ولار سوتقار بولماۋعا, سالدىر-سالاق جۇرمەۋگە, بەيباستاق سويلەمەۋگە تىرىساتىن. ويتكەنى وزىنە تاعىلعان ءايدارسوزدىڭ وزىندە قادىر بار. سول اتقا كىر شالدىرماۋ كەرەك.

بۇل ارىدەن كەلە جاتقان قۇرمەت ەدى. قاراڭىز, الاش ارىستارىنىڭ, سول زاماندا ەل باسقارعان, جۇرت ىسىنە جۇمىلعان قايراتكەرلەردىڭ قايسىسى بولسا دا بالا وقىتقان, وقۋلىق جازعان, گازەتتە وقۋ جايىنىڭ ماسەلەسىن كوتەرگەن. سوندىقتان دا عوي ماعجاننىڭ «التى الاشتىڭ بالاسى باس قوسسا, قادىرلى ورىن – مۇعالىمدەردىكى!», دەپ ۇستازدىقتى تورگە وزدىرىپ, توبەگە تۇتاتىنى. سول مۇعالىمنىڭ ورنى قازىر قاي ورىن, سىرعي-سىرعي شەتقاقپاي بولىپ, بوساعادان بىلاي تۇرعان جوق پا دەگەن ءبىر وي كەلەدى.

جۋىردا بىرقاتار استانالىق مەكتەپتەردە بولىپ, مۇعالىم سوزىنە قۇلاق قويعان ەدىك. سوندا ۇستازدار شەشىلدى: «قازىرگى اتا-انالار وتە قيىن. سىنىپتىڭ ورتاق ۋاتساپ جەلىسىنە دە, جەكە وزىڭىزگە دە ۇرسىپ كەپ بەرەدى. وقۋشىعا ءۇي جۇمىسىن بەرسەڭىز دە شۇقشيادى. ءۋاجى – بالاسىنىڭ تىنىعۋىنا ۋاقىت قالدىرمايدى ەكەنبىز. ال تاپسىرما بەرمەسەڭىز «بەرمەدى» دەپ تاعى كەيدى. قانداي كىنارات بولسا دا ءبىز كىنالى بولامىز. بالالارىنىڭ بار تاربيەسىن بىزگە ارتىپ قويعانىن بىلە بەرمەيدى, ءتىپتى تۇسىنگىسى دە كەلمەيدى. اتا-انالار ءۇشىن بالانىڭ قارنىن توق, كويلەگىن كوك قىلۋ جەتكىلىكتى سياقتى. ءبىزدى كوزىنە ىلمەيدى».

ءيا, اتا-انالار كونتينگەنتى تۋرالى بۇگىندە ەشقانداي الەۋمەتتىك ساراپتاما, مونيتورينگ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ وتىرعان جوق. بۇل مەكتەپ ماسەلەسىندە بار اۋىرتپالىقتىڭ مۇعالىمدەردىڭ يىعىنا ارتىلۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ. ماسەلەن, مىنا جايت اركىمدى ويلاندىرسا كەرەك. ء«بىز ءتىپتى «نيانيانىڭ» قىزمەتىن دە اتقارامىز,  دەدى تاعى ءبىر مۇعالىم. – مۇندا جۇمىس ىزدەپ كەلگەن ءتۇرلى جاعدايداعى وتباسىلار كوپ قوي. سولاردىڭ ءبىرى 5 بالاسىمەن ءبىر جەر ءۇيدىڭ بولمەسىن جالعا الىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ مەكتەپتە مۇنداي ساناتتاعى وتباسىلار از ەمەس. سول وتباسى استانانىڭ اق بورانىندا ءبۇلدىرشىنىنىڭ سىرتقا شىعىپ, توڭباۋى ءۇشىن دارەتىن شەلەككە سىندىرتىپ, بەتىن جابۋلاپ قويادى ەكەن. سولاي ادەتتەنگەن بالاسى بيىل مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان عوي. مەكتەپتە قىسىلعانىندا ءبىر قاعابەرىس بۇرىشتا تۇرعان ەدەن جۋشىنىڭ شەلەگىن كورىپ قالعان ەكەن... ال الگى ايەل ىلعي «مەنىڭ شەلەگىمدى بۇزىق وقۋشىلار بىلعاپ كەتىپتى», دەپ شاعىمدانىپ ءجۇردى. مىنە, مەكتەپتە ءومىردىڭ ءوزىن دە كورۋگە بولادى. وسى بالالارعا بىردەي ءبىلىم مەن تاربيە بەرىپ, باستاۋىش سىنىپتا ەركەلىگى باسىلماعانى, ءوزىن-ءوزى ۇستاي المايتىنى بار, جۋىندىرىپ, تازالاپ وتىرساق تا بىزگە ءبارى «قوجايىن». ال ەڭبەكاقىمىز تۋرالى ايتپاي-اق قويساق بولادى. بىزگە قايىڭ ساۋعانداي 30-40 مىڭ تەڭگە تولەپ, 300-400 مىڭ تەڭگەنىڭ جۇمىسىن سۇراعىسى كەلەدى».

اشىنسا اشىنعانداي-اق جاعداي ەمەس پە؟! مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلاردىڭ اپتالىق وقۋ جۇكتەمەلەرىن ازايتۋ ءبىر تۇيتكىل بولسا, ەكىنشى جايت – قاعازباستىلىق. ياعني قاعاز بويىنشا ەسەپ بەرۋ تولاستاماي وتىر. جۋىردا ۇكىمەت وتىرىسىندا ول تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە.ساعاديەۆ «اكىمشىلىكتەر جانىنان قۇرىلعان كوميسسيالار سانى 13-تەن 20-عا دەيىن جەتەدى. بارلىعى دا مەكتەپتەردەن قاعاز جۇزىندە ءتۇرلى اقپارات جيناۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل مالىمەتتەر ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكتەر قورىندا تۇر. سوندىقتان ۇببدق-عا ەنگىزىلگەن اقپاراتتاردى سۇراتۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنۋ كەرەك», دەدى. مينيستر وسى سياقتى بىرقىدىرۋ ماسەلەلەر بويىنشا جىل سوڭىنا دەيىن شەشىمگە كەلەتىندەرىن ايتىپ قالدى. بۇل دا بولسا ءۇمىت, ارينە. ايتپەسە, «قادىرسىزدەن قۇت قاشار» دەپ ماحمۇد قاشقاري ايتقانداي, مۇعالىمنەن قۇت قاشقالى قاشان...

دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان»