تاسىمالدان تۋىنداعان تىزبەكتى رەاكتسيا

بيىل سولتۇستىك وڭىرلەردە ەگىن بىتىك شىعىپ, دەر ۋاعىندا ورىلسا دا, اس­تىق­تارىن وزگە وڭىرلەرگە جانە ەكسپورت­قا جونەلتۋگە قولدارى قىسقا ديقانداردىڭ جانايقايى تاعى ەستىلدى. قوس­تاناي, قاراعاندى وڭىرلەرىن ايت­پاعاندا, استانانىڭ وزىنە كومىر جەتپەي جاتقانى, باعاسى شارىقتاپ كەتكەنى تۋرالى دابىل قاعىلدى. باسقا وبلىستاردا دا وسىعان ۇقساس جاعدايلار ورىن الدى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بۇعان دەيىنگى نومىرلەرىندە بۇل تاقىرىپتاعى ماقالالار دۇركىن-دۇركىن جاريالانعان بولاتىن. 

جاعدايدى تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءسال كەڭىرەك شولۋ جاسايىق. ما­سەلەن, اقمولا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ وكىل­دەرى حابارلاعانداي, وڭىردە بيىل 5,1 ميل­ليون توننا استىق جينالعان ەدى. الاي­دا شارۋالار جيعان استىقتى ىسكە جاراتا الماي اۋرە-سارساڭعا ءتۇستى. سەبەبى ەلەۆاتورلار لىق تولى, استىق­تى قابىلدايتىن ورىن جوق, تاسيتىن ۆاگون جەتىسپەيدى. 

سولتۇستىك قازاقستاندا دا بيداي جەتكىلىكتى مولشەردە جينالعان, بىراق تاعى دا ۆاگوننىڭ ازدىعى قولبايلاۋ بولدى. قازاقستان بويىنشا جينالاتىن استىقتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن قامباعا قۇيعان ايماقتا جاعدايدىڭ شيرىققانى سونشالىق, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق باسشىلىعىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جيىن ءوتتى. جيىن بارىسىندا پەتروپاۆل قالاسىندا ءبىر كۇندە عانا 178 ۆاگون, بۋلاەۆ اۋدانىندا 197 ۆاگون, مامليۋت اۋدانىندا 279 ۆاگون استىق كەم تيەلگەنى انىقتالدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ايداربەك ساپاروۆ ايتقانداي, جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان استىق ەكسپورتىنا قاجەتتى جاعدايلار تولىعىمەن جاسالىپ وتىر, باستى پروبلەما رەسپۋبليكالىق ۆەدومستۆولارعا بايلانىستى. سونىڭ سالدارىنان وڭىردەگى ۇن شىعارۋمەن اينالىساتىن 50-گە سالىم كاسىپورىن جاقىن كۇندەرى جۇمىسىن توقتاتۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ ايتىلدى. 

– قازىر زاۋىتتار قورداعى سوڭعى بيدايلارىن وڭدەۋدە. ونىڭ ءوزى ءبىر-ەكى كۇنگە عانا جەتەدى. ال شيكىزاتتىڭ جاقىن ارادا جەتكىزىلۋى ەكىتالاي, ويتكەنى ۆاگوندار جوق. ۆاگونداردىڭ ءبارى رەسەيدە,– دەگەن ەدى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وڭىردەگى تىلشىسىنە كاسىپكەرلەردىڭ ءبىرى. 

قازان ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى استىقتىڭ ۋاقتىلى جەتكىزىلمەۋىنە بايلانىستى وڭتۇستىك قازاقستانداعى ءىرى ۇن ءوندىرۋشى كاسىپورىندار جۇمىسى توقتاپ قالۋعا شاق قالدى. ايماقتاعى ەڭ ءىرى استىق ءوندىرۋشى «التىن دانگە» تاۋلىگىنە 15 ۆاگون شيكىزات قاجەت ەكەن. «التىن ءدان» جشس باسشىسى باحارام ابدىكارىموۆ باق وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا «ديقاندار ءونىمىن ساتا الماي وتىر. ويتكەنى ءبىز ولاردىڭ ءونىمىن الا الماي جاتىرمىز. بۇل ماسەلەنى ءتىپتى ۇلكەن كومپانيالار دا شەشە الماۋدا, سەبەبى ۆاگون جوق», دەگەن بولاتىن. وسى وقيعادان كەيىن ىلە-شالا «استىق-ترانس» اق باسشىلىعى وڭتۇستىك وڭىردەگى كاسىپورىن جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, ءتيىستى جۇكتى ۋاقتىلى جەتكىزۋ تۋرالى ۋاعدالاستىق جاسالدى. وسى ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى بەلگىلى كاسىپكەر باحارام ابدىكارىموۆكە حابارلاسىپ, ماسەلەنىڭ قالاي شەشىلىپ جاتقانىن سۇراعان بولاتىن. كاسىپكەر تاراپىنان «ماسەلەنى بىرتىندەپ شەشۋ ءۇشىن جۇمىستار جاسالىپ جاتىر. جاعدايعا قاتىستى تولىققاندى جاۋاپ بەرۋگە ءالى ەرتەرەك», دەگەن جاۋاپ الدىق. 

جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, «اس­تىق-ترانس» اق ۇن ءوندىرۋشى ءىرى كوم­پانيالارمەن مەموراندۋم جا­سا­سىپ, الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە جۇك­تەر­مەن ۋا­قتىلى قامتۋ تۋرالى ۋاع­دا­لاستى.

جامبىل وبلىسىندا دا جاعداي قايتالاندى. قانتى­نا بۇكىل قازاقستان قاراپ وتىر­عان ەڭ ءىرى زاۋىتتار وسى وبلىستا ورنالاسقانى بەلگىلى. سوڭعى جىلدارداعى شيكىزات تاپشىلىعى, قانتتىڭ قىمبات­تاۋى سىندى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن وسى وڭىردە قانت قىزىلشاسى وسىرىلەتىن ايماقتار كەڭەيتىلىپ, قانت ءوندىرۋشى زاۋىتتاردىڭ جۇمىس قۋاتى كۇشەيتىلە باستاعان بولاتىن. 

تاراز بەن مەركە اۋدان­دا­رىن­داعى قانت زاۋىتتارى دا ءبى­راز ۋاقىتقا سوزىلعان توقى­راۋ­دان كەيىن قايتا جۇمىس ىس­تەۋگ­ە كوشكەن. الايدا ءتاتتى تاپشىلىعىن جويساق دە­گەن تازا نيەت­تى تاعى دا تەمىر جول سالا­سى تى­عى­رىققا تىرە­دى. شارۋا­لار­­­دىڭ ونى­مىنە الاڭ­داعان اكىم «قازىر جىلۋ ماۋسىمى, كومىر كەرەك. ۆا­گوندار جەتپەي جات­قا­نىن تۇ­سى­نەمىن. بىراق تەز بۇزى­لا­­­ت­ىن جۇكتەر بار, ولاردى كەرەك جە­رىنە جەدەل جەتكىزۋ كەرەك. قا­را سۋىق تۇسسە قىزىلشا ەشكىم­گە كەرەك بولماي قالادى», دەيدى. 

الايدا, ءار سالادا تۋىن­داعان ماسەلەگە قاتىستى «قتج» باسشىلىعىنىڭ ءوز ءۋاجى بار. جۋىردا قوستانايدا تاس­ى­مال ماسەلەسىنە بايلا­نىس­تى وتكەن كەڭەستە «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق باسقارما توراعاسى قانات الپىسباەۆ «قازىرگى تاڭدا استىق ۆاگوندارىنىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى جوق. ال ونى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ مەن ءتيىس­تى اينالىمىن جاساقتاۋ باس­قا ماسەلە. تاسىمالداۋ ۇدەرىسىنە قاتى­سۋشىلاردىڭ بارلى­عىنىڭ ۇيىمداسىپ جۇمىس ىستەۋى اس­تىق تاسىمالداۋدى ۇيىم­داس­تىرۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى», دەدى. 

ونىڭ ايتۋىنشا, تۋىندا­عان قيىندىقتاردىڭ ءبىر سەبەبى ۆاگونداردىڭ ەلەۆا­تورلار­دىڭ جانىندا تاۋلىك­تەپ تۇرىپ قالۋىمەن, جۇك جونەلتۋ­شىلەر­دىڭ جۇك تيەۋ وتىنىمدەرىن ۋاق­تىلى بەرمەۋىمەن, تاسى­مال­داۋ قۇجاتتارىن رەسىم­­دەۋدىڭ كەشەۋىلدەۋىمەن بايلانىس­تى ەكەن. «ونىڭ سىرتىندا تاسىمالداۋ ۇدەرىسىنە كەي­بىر ەكس­پەديتورلىق كومپا­نيا­لاردىڭ كولىكتىك قىزمەتى مىندەتتەمەسىن دۇرىس ورىنداماۋى سالدارىنان دا ولقىلىقتار ورىن الىپ وتىر. مۇنىڭ بارلىعى رەسپۋبليكا اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ونىم­دەرىن تاسىمالداۋعا قيىن­دىق تۋعىزادى», دەيدى قانات الپىسباەۆ. 

تاسىمال سالاسىنداعى پروب­لەمانىڭ توركىنىن ۆاگونداردى رەسەيلىكتەر ساتىپ الۋى­مەن ساباقتاستىرعاندار دا بول­عان ەدى. الايدا اقمولا وبلى­سى وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالا­تا­سىنىڭ ديرەكتورى قاي­رات سۇلتانوۆ ونى تەرىسكە شىعار­دى. «اتامەكەن» ۇكپ الا­ڭىندا قازاقستاندىق جۇك جونەلت­ۋ­شىلەردى جىلجىمالى قۇراممەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كەڭەستە قايرات سۇلتانوۆ:

– رەسەيلىكتەردىڭ بارلىق ۆاگونداردى ساتىپ العاندىعى جايىندا ماسەلە قوزعالىپ, شىن مانىسىندە ۆاگوندار تەك جالعا بەرىلگەندىگى انىقتالدى. وسى تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ وتە ماڭىزدى,– دەدى. 

ءوز ەلىمىزدە جەتپەي جاتقان ۆاگونداردى باسقا ەلگە جالعا بەرۋگە نە سەبەپ؟ وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن بىلمەك بولىپ «قتج-جۇك تاسىمالى» اق ءباسپاسوز قىزمەتىنە حابارلاسقانبىز. ول جەردەگى ارىپتەستەرىمىز بۇعان دەيىن جاريالانعان, ياعني ءبىزدىڭ قولىمىزدا بار اقپاراتتاردى ۇسىنۋمەن شەكتەلدى.  جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي, استىق وسىرۋشىلەر ونىم­دەرىن تاسي الماي قينالىپ جات­قان كەزدە تاعى ءبىر پروبلە­مانىڭ قۇلاعى قىلتيدى. كورشىلەس رەسەي, ۋكراينا سىندى استىق ەكسپورتتاۋشى ەلدەردە دە بيىل ەگىن بىتىك شىقتى, ساپاسى دا جوعارى. بۇل دا وتاندىق استىق­قا دەگەن سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە ىقپالىن تيگىزۋدە. وسى جايت كۇنى كەشە ءماجىلىس دەپۋتاتى البەرت راۋدىڭ مەملەكەت تاراپىنان شارۋالاردان قوسىمشا بيداي ساتىپ الۋ تۋرالى ۇكىمەتكە ءوتىنىش جاساۋىنا تۇرتكى بولدى. كەزىندە قوستاناي, اقمولا سىندى استىقتى وڭىر­لەر­دە باسشىلىق قىزمەتتە بولعان دەپۋتات «اگرارلىق سالا­داعى ادامداردان استىق نارى­عىنداعى احۋالعا بايلانىستى كوپتەگەن وتىنىشتەر ءتۇستى. نارىق توقتاپ تۇر, ول ءبىرىنشى كەزەكتە كورشى ەلدەردە ءتۇسىم مول بولعانىمەن بايلانىستى. رەسەي ۇكىمەتى استىق شىعارۋعا (ەكسپورتتاۋ – اۆت.) بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعداي تۋعىزىپ وتىر. وعان قوسا, دەمپينگتىك باعامەن سولتۇستىكتەگى وڭىرلەرىمىزگە بيداي جىبەرگەن فاكتىلەرى بار. نە ىستەۋ كەرەك؟ مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت استىقتى ساتىپ الىپ, نارىققا دەپ بەرۋى كەرەك», دەيدى. 

قازىر جاعداي ازداپ تۇراق­تال­­عان سىڭايلى. «قتج» باس­شى­­سى­­نىڭ ايتۋىنشا, اس­تىق تاسي­تىن ۆاگونداردان تاپشى­لىق جوق. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, «استىق-ترانس» اق ۇن ءوندىرۋشى ءىرى كومپا­نيالار­مەن مەموراندۋم جاساسىپ, الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە جۇك­تەردى ۋاقتىلى جەتكىزۋ تۋرا­لى ۋاعدالاستى. اپتا سايىن ۆا­گون­دارمەن قامتۋ ىسىنە موني­­تو­رينگ جۇرگىزۋ, احۋالدى جاق­سارتۋ, نارىققا «استىق-ترانس» پەن «قازتەمىرتانس» كومپانيالارىنان باسقا دا جەكە­­مەنشىك كوم­پانيا­لاردىڭ ۆاگوندارىن تارتۋ سىندى جۇمىستار قولعا الىندى. 

جالپى, «تىزبەكتى رەاكتسيا» دەگەن ۇعىمنىڭ ءدال وسى تاسىمالداۋ ىسىنە تىكەلەي قاتىسى بار. ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعان «ەكونوميكامىزدىڭ درايۆەرىنە اينالۋعا ءتيىس» اگرارلىق سەكتور, باسقا دا ماڭىزدى سالالار جۇك تاسىمالىنا تىكەلەي تاۋەلدى, ءبىر-بىرىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەيدى. تاسىمالداۋ ىسىندە اقاۋ بولدى دەگەنشە, باسقا سالالاردا جاسالعان قادام كەرى كەتەدى. جانار-جاعارماي باعاسى, استىقتىڭ ساپاسى مەن قۇنى, نان جانە باسقا دا الەۋمەتتىك ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىك باعاسى... ءبارىنىڭ تاسىمالعا قاتىسى بار. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە 2500 شاقىرىم تەمىر جول توسەگەن جالعىز مەملەكەت بولساق تا, تاسىمالداۋ سالاسى كەمشىلىكسىز ەمەس ەكەنى سوڭعى بىرەر ايدىڭ ىشىندە انىق بايقالدى. تاۋاردى بارىنشا ءتيىمدى مارشرۋتپەن نەعۇرلىم از شىعىنمەن جەتكىزۋ كولىك-لوگيستيكالىق جۇيەنىڭ باستى قاعيداسى دەسەك, بۇل قاعيدادان اۋىتقىپ كەتكەن تۇستارىمىز كوپ سياقتى.

ارنۇر اسقار,

«ەگەمەن قازاقستان»