سوڭعى جىلدارى قازاقستان قالالارىنىڭ ۇلكەيىپ بارا جاتقاندىعىن, ال اۋىلدارىنىڭ كىشىرەيىپ كەلە جاتقاندىعىن بايقاۋعا بولادى. ەگەر الەمدىك تاجىريبەگە نازار اۋدارساڭىز, مۇنى ءبىر ەسەپتەن دۇرىس ۇدەرىس دەپ باعالايسىز. ويتكەنى قالا دەگەنىمىز – ادامزات وركەنيەتىنىڭ جەتىستىگى. قالا ادامدى شيراتادى, دامۋعا قاراي باستايدى.
قالا ساۋدا مەن ونەركاسىپتىڭ تۇتقاسى بولعاندىقتان مۇنداعى ءومىر قىزۋ قايناپ جاتادى. سوندىقتان الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى ۋربانيزاتسيالىق ۇدەرىستەرگە دەم بەرىپ كەلەدى. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ بارلىعى نەعۇرلىم ۋرباندالعان جانە وسى ۇدەرىس ءوز شەگىنە دەيىن جەتكەن ەلدەر بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتەر نەلىكتەن ۋرباندالۋ, ياعني قالالانۋ ۇدەرىسىنە ءمان بەرەدى. ويتكەنى جەرى شاعىن مەملەكەتتەر ءۇشىن بۇل ساياسات – جەردى ۇنەمدەۋدىڭ ۇلكەن جولى. قالا دەپ اتالاتىن شاعىن عانا اكىمشىلىك-تۇرمىستىق اۋماقتا ونداعان, جۇزدەگەن مىڭ, ءتىپتى ميلليونداعان ادام ءومىر سۇرە الادى. مەملەكەت ءۇشىن ولاردىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىن, جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ جەڭىلدەيدى. قالالانعان ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن جەردىڭ تارىلۋى تەجەلەدى. بۇل – ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋ ءۇشىن وتە ءتيىمدى جاعداي.
بىراق الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە جاعداي بىردەي ەمەس قوي. ماسەلەن, ءبىز قازاقستان – جەرگە باي ەلمىز. جەرىمىز وتە مول بولعاندىقتان ونى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا تولىق يگەرە دە الماي جاتىرمىز. قازىر قالالاردان الىس قاشىقتىقتا ورنالاسقان كوپتەگەن جەرلەردىڭ بوس قالىپ جاتقاندىعىن بايقاۋعا بولادى. بىراق سويتە تۇرا ادامدار اۋىلدى تاستاپ قالاعا كوشىپ جاتىر. نەگە؟ مۇنىڭ سەبەپتەرى كوپ جانە كوپشىلىككە تۇسىنىكتى. سوندىقتان قايتا-قايتا قايتالاپ جاتۋدىڭ دا قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ نەگىزگى ايتپاعىمىز – اۋىلداردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جانە ولاردىڭ دامۋ مۇمكىندىكتەرىن نىعايتۋ ءۇشىن قالالاردىڭ اۋىلدارعا كومەگى قاجەت.
كەڭەس وداعى كەزىندە قالانىڭ اۋىلعا شەفتىك كومەگى دەگەن جاقسى ءبىر تاجىريبە بولدى. قالانىڭ بەلگىلى ءبىر كاسىپورنى بەلگىلى ءبىر كەڭشاردى نەمەسە فەرمانى ءوزىنىڭ شەفتىك كومەگىنە الاتىن. ءونىم جيناۋ كەزىندە ءوز جۇمىسشىلارىن ۇيىمداسقان تۇردە جىبەرىپ, سول جۇمىستارعا كومەكتەستىرەتىن. ەسەسىنە, قالا جۇمىسشىسى ءوز وتباسىنا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن الىپ قايتاتىن. قالا كاسىپورنى اۋىلعا باسقا دا كومەكتەرىن تيگىزەتىن. ءبىر ەسەپتەن بۇل ساياسات اۋىل مەن قالانى جاقىنداستىرۋدىڭ وزىندىك ءبىر ءتاسىلى دە ەدى.
ەلىمىزدە وسى ءبىر جاقسى تاجىريبەنى جاڭا قىرىنان تۇلەتۋدىڭ كەزەگى ەندى كەلگەن سەكىلدى. ويتكەنى قازىرگى كۇنى اۋىلداردا اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى قۇرىلۋ ۇستىندە. وسىعان وراي اۋىل حالقىنىڭ وندىرگەن ءونىمىن جيناۋ, ۋاقىتشا ساقتاۋ جانە تاسىمالداۋ ىسىمەن شۇعىلداناتىن جانە تەحنيكالىق تۇرعىدان جاراقتاندىرىلعان قابىلداۋ پۋنكتتەرى جاساقتالۋدا. بۇل دەگەنىڭىز اۋىلداردا قالا كاسىپورىندارىمەن بايلانىسقا تۇسە الاتىن جاڭا سۋبەكتىلەر پايدا بولدى دەگەن ءسوز.
نەگىزىنەن العاندا, اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتيۆتەندىرۋ دەگەنىمىز – اسا اۋقىمدى جۇمىس. بۇل ماسەلەنىڭ قازاقستان حالقى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى دا بار. سوندىقتان ءىستى تەك اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ موينىنا عانا ارتىپ قويۋعا بولمايدى. بۇل ىسكە ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ, ەنەرگەتيكا مينيسترلىكتەرى, «سامۇرىق-قازىنا» قورى سەكىلدى الەۋەتتى قۇرىلىمداردى دا جەگۋ كەرەك. ولار ءوز مۇمكىندىكتەرىنە سايكەس اۋىلداردا ەندى قۇرىلىپ جاتقان كووپەراتيۆتەرگە كومەك كورسەتسە ءجون بولار ەدى. ماسەلەن قالا كاسىپورىندارىن اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنىڭ وندىرگەن ونىمدەرىن ءوز جۇمىسكەرلەرىنىڭ اراسىندا تاراتۋعا جۇمىلدىرۋ ءىسى بۇل قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىنا قارجىلاي قيىندىق كەلتىرمەيتىنى انىق. ەكىنشى جاقتان العاندا, شارىقتاي باستاعان ازىق-ت ۇلىك باعالارىنا دا تۇساۋ سالۋعا ىقپال ەتەدى.
نەگىزىنەن العاندا, ەگەر جان-جاقتى قولداۋ بولماسا, اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتيۆتەندىرۋ دەگەنىمىز ۇزاققا كەتەتىن ۇدەرىس. ويتكەنى بۇل ۇدەرىس ادامنىڭ سانا-سەزىمىنە دە قاتىستى. ال ادامداردىڭ سانا-سەزىمى بولسا, كوپ جاعدايدا «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋدى» جاقسى كورەتىندىگى تابيعي نارسە. كووپەراتيۆتى قۇرعان كەزدە, ونىڭ باستى شارتى بويىنشا ەرىكتىلىك قاعيداتى ساقتالۋى كەرەك. ونسىز كۇشتەپ قۇرىلعان كووپەراتيۆتەن كوپ ەشتەمە شىقپايدى. بۇل جەردە ءبولىنۋ وڭاي بولعانىمەن, بىرىگۋدىڭ قيىنعا تۇسەتىندىگىن بايقاۋعا بولادى. سوندىقتان جالعىز اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى عانا ەمەس, اۋىلعا بۇكىل قالا بولىپ كومەكتەسەتىن جاعداي ەندى كەلدى دەپ ەسەپتەيمىز.
ءبىز بۇل ماسەلەنى ويتامىزىق رەتىندە عانا كوتەردىك. نەگىزىندە اۋىلعا قالانىڭ كومەكتەسۋىنىڭ سان ءتۇرلى جولدارىن قاراستىرۋعا بولار ەدى. تەك شىنايى نيەت بولسىن دەڭىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»