ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وسىدان 25 جىل بۇرىن قۇرىلعان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق بۇگىندە الەمدە اتومدى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋدى ناسيحاتتاۋدىڭ جانە دامىتۋدىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. ماسەلەن, جاقىندا عانا ۆەنادا وتكەن ماگاتە-ءنىڭ 61-ءشى باس كونفەرەنتسياسىنىڭ اياسىندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا كوپتەگەن كەزدەسۋلەر بولدى. سونداي كەزدەسۋلەردىڭ ءبىرى – جاپونيالىق JAEA ۇيىمىمەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر.
جاپون ەلىمەن يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسى بويىنشا ۇزاق جىلداردان بەرى تىعىز بايلانىس ورناتتىق, – دەيدى ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ, – ماگاتە-دە ءار ءۇش جىل سايىن وسىنداي كونفەرەنتسيا ءوتىپ تۇرادى.
بۇل, مىنە, كەزەكتى رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان اۋقىمدى باسقوسۋ. كونفەرەنتسيا وسى جولى مينيسترلىك سەگمەنتىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنان باستالىپ, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە ءارتۇرلى تاقىرىپتار بويىنشا عىلىمي جانە تەحنيكالىق سەسسيالارمەن جالعاستى. ءار سەسسيادا تاراپتار قازاقستاننىڭ پىكىرىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. جيىندا ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى, فيزيكالىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ اياسىنداعى قازاقستان مەن ماگاتە اراسىنداعى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتار جايىندا ايتىلدى.
ماگاتە-ءنىڭ 61-ءشى سەسسياسى اۋستريا استاناسى ۆەنادا وتكەن ەدى. جۇمىس اپتاسى بارىسىندا 168 ەلدىڭ وكىلدەرى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ بولاشاعى, يادرولىق قاۋىپسىزدىك, يادرولىق سوعىس قارۋىن تاراتپاۋدىڭ ماگاتە كەلىسىمشارتىنىڭ ورىندالۋى جانە باس ديرەكتور يۋكيا امانونىڭ باسشىلىعىن تاعى دا ءتورت جىلعا ۇزارتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ماگاتە ءوزىنىڭ 2016 جىلى اتقارعان جۇمىستارىن قورىتىندىلاپ, يادرولىق تەحنولوگيالاردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قولدانىلۋىن, ءتۇرلى سىرقاتتاردىڭ دياگنوزىن الدىن الا انىقتاپ, ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ماسەلەلەرىن قارادى.
ە.باتىربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ماگاتە جيىنىنان سوڭ جاپونيالىق ارىپتەستەر كۋرچاتوۆ قالاسىنا كەلىپ, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا عالىمدارمەن بىرگە «EAGLE-3» جوباسىن تالقىلاعان. بۇل جوبا 2015 جىلدان باستاپ قولعا الىنعان. قازاقستان-جاپونيا بىرلەسكەن «EAGLE-3» جوباسى بويىنشا رەاكتوردان تىس العاشقى تاجىريبە-سىناقتار جاسالىپ, 2017 جىلدىڭ شىلدە ايىندا «ID-5» رەاكتورلىق سىناق قۇرىلعىسىنىڭ ماكەتىندە جۇرگىزىلگەن فيزيكالىق زەرتتەۋلەر ءتامامدالدى. جاپونيالىق ارىپتەستەرمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ماماندارى ولارعا «فۋكۋسيما-1» اەس-ءى بويىنشا اپاتتاردىڭ سالدارىن جويۋعا بايلانىستى جۇمىستارعا كومەكتەسۋگە ۇسىنىس ءبىلدىردى.
– جاپونيالىق عالىمدار راديوەكولوگيا سالاسى بويىنشا تاجىريبە الماسۋعا قۇلشىنىس ءبىلدىردى, – دەيدى ە.باتىربەكوۆ, – وسى سالا بويىنشا ورتالىق عالىمدارى الەمدەگى ەڭ جوعارى جەتىستىككە قول جەتكىزىپ وتىر. بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش! زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ ناتيجەسىندە راديونۋكليدتەردىڭ جەر استى جانە جەر ءۇستى سۋلارىنداعى كوشكىن قوزعالىستارى انىقتالدى. راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن بىلعانعان اۋماقتارداعى جاعدايدى تەرەڭ باقىلاۋ ءۇشىن گامما-سمەكترومەتريالىق تۇسىرىلىمدەردى جاياۋ ولشەۋ ماسەلەسى دە بىزدە جولعا قويىلعان.
سونداي-اق جاقىندا عانا استانا قالاسىندا مينيسترلەر دەڭگەيىندە وتكەن «ازياداعى يادرولىق كووپەراتسيانىڭ 18-ءشى كەڭەس فورۋمىن» قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, جاپونيا مەملەكەتىنىڭ مينيسترلەر كابينەتى مەن وسى كۇنشىعىس ەلىنىڭ اتوم-ەنەرگەتيكالىق كوميسسياسى ۇيىمداستىرعان ەدى. فورۋم جۇمىسىنا تايلاند, موڭعوليا, مالايزيا, قىتاي, يندونەزيا, ۆەتنام, اۋستراليا, فيليپپين جانە جاپونيا سياقتى مەملەكەتتەردەن كەلگەن مينيسترلەر مەن وكىلدەر قاتىستى. جيىندا يادرولىق عىلىم مەن تەحنولوگيانى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءۇشىن قولدانۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولدى.
فورۋم اياقتالعان سوڭ جاپونيانىڭ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومپانياسىنىڭ توراعاسى يوشيكي وكا كۋرچاتوۆ قالاسىنا كەلىپ, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا تۇرعان, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىندە تۇساۋى كەسىلگەن توكاماك جانە تاعى باسقا نىسانداردى ارالاپ كورىپ, وڭ باعاسىن بەردى.
راۋشان نۇعمانبەك, جۋرناليست شىعىس قازاقستان وبلىسى, كۋرچاتوۆ قالاسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور