تاشكەنتتەگى اسىل قازىنا

كەڭپەيىلدى, ۇلكەن جۇرەكتى, مەيىربان سۋرەتكەر ونىڭ باسىنان سيپاپ, ەركەلەتىپ: «وۋ, مەن و جاققا ءبىرجولا كەتىپ بارا جاتقان جوقپىن عوي! ءبىراز كۇننەن كەيىن قايتىپ كەلەم», دەپ جىميادى.

بىراق... كوپ ۇزاماي, نوكىس ساپارىندا جۇرگەن ۇلى سۋرەتشىنىڭ كەنەتتەن جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولعانى تۋرالى قارالى حابار جەتەدى. 

سول كۇننەن باستاپ سۋرەتشىنىڭ ءيتى بۇرىنعىداي ەركەلەپ, ەسىك الدىنا كەلگەن قوناقتاردىڭ الدىنان جۇگىرىپ شىقپايدى. كوبىنە-كوپ ۇيشىگىندە بۇيىعىپ جاتادى دا قويادى. ءسويتىپ ارادا ءبىراز كۇن وتكەندە ول دا كوز جۇمادى...

*** مىنە, ءبىز ۇلى سۋرەتشى ورال تاڭسى­ق­باەۆ­تىڭ تاشكەنتتەگى مۋزەي-ۇيىنە كەلىپ تۇرمىز. 

قابىرعاداعى اق نۇكتەنى باسۋىمىز مۇڭ ەكەن, ەسىك اشىلىپ, ادەمىشە كەلگەن قا­راتورى جىگىت – مۇراجاي قىزمەتكەرى نوديربەك ك ۇلىمسىرەپ قارسى الدى. تابال­دىرىقتان اتتاپ, شاعىن اۋلاعا اياق باستىق.

«جازدا كەلسەڭىزدەر مۇندا ءارتۇرلى راۋ­شان گۇلدەرى, ادەمى فيالكالار مەن گلي­تسينيالار ءوسىپ تۇرادى», دەدى نودير­بەك جاپىراعى سارعايىپ, ساۋدىراپ تو­گىلىپ جاتقان كۇزگى باقتى كورسەتىپ. 

مۇراجايدىڭ ءبىرىنشى قاباتىنداعى ۇلكەن بولمەگە ءبىراز كارتينالار جىل­نا­ما­لىق رەت بويىنشا ءىلىنىپتى. ول جەردەن سۋرەتشىنىڭ 1935 جىلدان باستاپ, 1973 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا جازعان تۋىندىلارىنان ىرىكتەلىپ الىنعان «جۇمىستان قايتقاندا» (1944 ج.), «الماتىداعى قىس» (1949 ج.), «تۋعان جەر» (1951 ج.), «تاۋداعى كۇز» (1954 ج.), «ىمىرت. تاۋداعى اۋىل» (1962 ج.), ء«انىم مەنىڭ» (1972 ج.) تاعى باسقا كارتينالارىن كورۋگە بولادى. سونداي-اق بۇل بولمەگە ونىڭ مولبەرتى, ۇستەلى, الەمدەگى ءارتۇرلى ەلدەردىڭ مۇراجايلارىنا ءوتىپ كەتكەن ايگىلى تۋىندىلارىنىڭ رەپرودۋكتسيالارى, مەملەكەتتىك ناگرادالارى مەن باسقا دا قۇجاتتارى قويىلعان. 

ال وڭ جاقتاعى ەسىكتى اشساڭىز – قوناق بولمەگە كىرەسىز. ول سۋرەتشىنىڭ كوزى تىرىسىندە قانداي بولسا, بۇگىن دە ءدال سولاي ساقتالعان. مۇندا جىلى ءجۇزدى, قوناقجاي وتاعاسى ءوزىن الىس-جا­قىن­نان ىزدەپ كەلگەن مەيمانداردى قابىلداعان. ولاردىڭ دەنى ارينە, كور­نەكتى سۋرەتشىلەر, مۇسىنشىلەر, ونەر­تانۋشىلار, جازۋشىلار, مۋزىكا زەرت­تەۋشىلەرى بولعانى انىق. اسىرەسە ۇلت­تىق بەينەلەۋ ونەرىمىزدىڭ بيىك جۇل­دىزى ءابىلحان قاستەەۆ پەن ورال تاڭ­سىقباەۆتىڭ قۇشاعى ايقاسىپ, ارقا-جارقا بوپ ك ۇلىپ وتىرعان سۋرەتى ەرەك­شە ەستە قالادى. قوناق بولمەنىڭ قابىرعاسىنا سۋرەتشىنىڭ ناتيۋرمورتتارى, شاعىن ەتيۋدتەرى, فوتوسۋرەتى ءىلىنىپتى. توردەگى «گۇلدەر» دەپ اتالاتىن ناتيۋرمورت ءا دەگەننەن-اق كوزدى اربايدى. ياپىر-اي, نەتكەن سۇلۋلىق دەسەڭىزشى! الۋان ءتۇرلى گۇلدەردەن قۇرالعان مىناۋ تاڭعاجايىپ ۇندەستىككە قايران قالىپ, تاڭداي قاققاننان باسقا شاراڭىز جوق. مۇنداي سۇلۋ بوياۋلاردىڭ اسەرىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس.

ءبىر قىزىعى, وسى ءبىر تاماشا نا­تيۋرمورت­تى سۋرەتشى 1949 جىلدىڭ 9 ما­مىرىندا, ياعني جەڭىس مەرەكەسى كۇنى بار-جوعى ەكى-اق ساعاتتا سالىپ بىتىر­گەن دەسەدى. كىم ءبىلسىن, سۋرەتشى قىل­قا­لا­مىنا اق پەرىشتە كەلىپ قونعان سونداي ءبىر عاجايىپ ءساتتىڭ بولعانى راس تا شىعار.

ەكىنشى قاباتتا – سۋرەتشىنىڭ شا­عىن كابينەتى مەن جاتىن بولمەسى. مۇن­داعى كابينەتىندە ول وڭاشا وتىرىپ­, بو­لاشاق كارتينالارىنىڭ نوبايىن جاساعاندى, ەتيۋدتەر جازعاندى ۇنا­تادى ەكەن. جالپى مۇراجايدى تۇگەل ارا­لاپ, مۇقيات كورىپ شىققان كىسى مۇن­داعى زاتتاردىڭ ەرەكشە ءبىر نازىك تال­عاممەن, كەز كەلگەن ۋاقىتتا تۇتىنۋعا ىڭعايلى تارتىپپەن ورنالاسقاندىعىن بىردەن اڭعارتادى. بۇل ءسىرا, سۋرەتكەردىڭ جۇبايى ەليزاۆەتا ياكوۆلەۆنانىڭ ەڭبەگى, وزىندىك قولتاڭباسى بولسا كەرەك.

ول كىسى ورال تاڭسىقباەۆتىڭ قىرىق جاسىندا قوسىلعان ەكىنشى قوساعى ەكەن. تۋمىسىنان اق كوڭىل, سەزىمتال, ونەر دەسە, ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن اياۋ­لى جار بولعان دەسەدى. سۋرەتكەردى ىز­دەپ بارعان جانداردى ءاردايىم جىلى قا­باق­پەن قارسى العان ەكەن. اسىرەسە قازاقستاننان كەلەتىن قوناقتارعا دەگەن ىقىلاس-پەيىلى ەرەكشە بولىپتى.

مىناۋ دۇنيەدەگى كورەر جارىعى تاۋسىلىپ, ماڭگىلىككە كوزى جۇمىلار ساتتە: «مەن ۇلى سۋرەتشىنىڭ ايەلى بولعانمەن, زاتىم قاراپايىم عانا ايەلمىن عوي. سوندىقتان, ونىڭ مۇراجايىنا مەنىڭ ەسكەرتكىشىمدى قويامىن دەپ ەشقاشان دا اۋرە بولماڭدار», – دەگەن ءبىر اۋىز جۇرەكجاردى لەبىزىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى دەسەڭىزشى. 

ايتسە دە, ۋاقىت وتە كەلە سۋرەتشىنىڭ تۋ­عان-تۋىسقاندارى, دوستارى, ارىپتەس­تە­رى وسىناۋ اياۋلى جاننىڭ ءبىر ءبيۋستىن جاساتىپ, مۇراجايعا قويۋدى ۇيعارىپتى.

– سەبەبى ەليزاۆەتا ياكوۆلەۆنانىڭ سۋرەتشى مۇراسىن جيناپ, كەلەشەك ۇرپاققا امانات ەتىپ قالدىرۋ جولىن­دا­عى ەڭبەگى زور, – دەيدى مۇراجاي قىزمەت­كەر­لەرى. 

– اۋەلدە بۇل ءۇيدى سۋرەتشىنىڭ مۇ­را­جايىنا اينالدىرۋ قاجەت دەپ باس­تاما كوتەرگەن دە سول كىسى. سوندىقتان دا, جاقسى اپامىزدىڭ جارقىن بەينەسىن ەستە قالدىرۋ ءبىزدىڭ پارىزىمىز ەدى. ءبىر قىزىعى, ەليزاۆەتا ياكوۆلەۆنانىڭ تاس ءبيۋستى العاشقى كەزدە قايتا-قايتا سىنىپ قالا بەرەتىن... سوندا ونىڭ ارۋاعى ءالى دە قارسى بولىپ جاتقانىن سەزدىك. بىراق  رۋحىنان كەشىرىم سۇراپ, ءبيۋستى قايتا جاساتۋمەن بولدىق.

جالپى ۇلى سۋرەتشىنىڭ مۇراجايىنا بايلانىستى ايتىلاتىن قىزىق اڭگى­مە­لەر كوپ-اق. سولاردىڭ ءبىرى – الىستان كەلگەن شەتەلدىك قوناقتىڭ «وزبەكستانداعى ناۋرىز ايى» اتتى كارتيناعا قالاي عاشىق بولعانى تۋرالى.

العاش مۇراجايعا كەلگەن كۇنى ول الگى كارتينادان كوز الماي, ۇزا-ا-اق قاراپ تۇرادى. كەلەسى كۇنى قايتا كەلىپ, بىردەن وزىنە ۇناعان كارتينانىڭ الدىنا بارادى... تاعى دا بىرنەشە ساعات بويى تاپجىلماي قارايدى. سونسوڭ جانە كەلەدى... ءسويتىپ مۇراجايعا كۇن ساي­ىن كەلۋدى ادەتكە اينالدىرادى. مى­نا كارتينا ونىڭ باسىن اينالدىرىپ, قۇددى ءبىر, سيقىرلاپ العان ءتارىزدى. وز­گە دۇنيەنى ۇمىتىپ, ەندىگى قالعان ءومى­رىن وسىندا وتكىزۋگە بەل بايلاعان با دەرسىڭ... 

مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى وسىناۋ وقيعانى ەسكە العاندا ەرىكسىز ەزۋ تارتىپ: ء«بىز اقىرى, وعان سۋرەتشىنىڭ ءبىر البومىن سىيعا تارتۋعا ءماجبۇر بول­دىق. ول البومنان ءوزى عاشىق بولعان تۋىن­دىنى كورگەندە, قاتتى قۋاندى», دەيدى.

اتالمىش كارتينا – «وزبەكستانداعى ناۋرىز ايى», 1958 جىلى جازىلعان دۇنيە. وندا بەتكەيگە شىعىپ, ەرتە كوكتەمدەگى جاڭا تەبىندەپ كەلە جاتقان جاپ-جاسىل كوكتىڭ ۇستىنە جايعاسىپ الىپ, انا-ا-اۋ تومەندەگى القوڭىر ءتۇستى ارناعا كوز تىگىپ, تەسىلە قاراپ وتىرعان ەكى جاستىڭ سۋرەتى بەينەلەنگەن. 

ءيا, ورال تاڭسىقباەۆ كارتينا­لا­رىن­داعى تاۋ مەن دالا, وزەن مەن كول, باۋ-باقشا مەن كوگوراي شالعىن ەرەكشە ءبىر سيقىرلى دۇنيە ەكەنى انىق. مىناۋ عاجاپ الەمنىڭ كەنەپ بەتىنە قونا كەتكەن ماڭگىلىك ءبىر مەزەتى ىسپەتتى. قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى اۋباكىر ىسمايىلوۆ اعامىزدىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «...ورتالىق ازيا مەن قازاقستاندا ونىمەن تايتالاساتىن تابيعات جىرشىسى كەم دە كەم. ول – ءوز حالقىنىڭ وي-ارمانىنان, اڭسارىنان تۋعان تۇلعا». ارينە مۇنداي ءادىل باعانى سۋرەتكەرگە تەك سۋرەتكەر عانا بەرە الادى.

سۋرەتشى ءۇيىنىڭ ارتقى جاعىندا بۇرىن كىشىگىرىم باۋ-باقشا بولعان ەكەن. وتاعاسى وندا اعاشتىڭ, جەمىس-جيدەك پەن گۇلدەردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەرىن وسى­­رۋگە وتە قۇمار بولىپتى. بۇگىندە سو­ل­ار­دان قالعان ءبىر ءتۇپ تاڭسىق اعاش – ءۇي جانىنداعى ۇيەڭكى-پيراميدا.

ال باياعى باۋ-باقشانىڭ ورنىندا قازىر ەكى قاباتتى كورمە زالى بوي كوتەرگەن. مۇندا دا سۋرەتشىنىڭ جۇزدەگەن كارتيناسى ءىلىنىپتى. تەرەزەلەرى ۇلكەن, ات شاپتىرىمداي كەڭ زالداعى وسىناۋ سۇلۋلىقتى مەيىرىڭ قانعانشا كورىپ, كوڭىلىڭە توقۋ ءۇشىن ءبىر كۇن تۇرماق, مىڭ كۇننىڭ دە از بولىپ كورىنەرى حاق.

اتتەڭ, «ەرتەڭ تاعى كەلەرمىز» دەپ, ۇي­گە توقكوڭىلمەن قايتاتىنداي, ول ءبىز­دىڭ الماتىداعى ونەر مۇراجايى ەمەس. وكىنىشكە قاراي بۇگىن كەشكىسىن ەكى ەل اراسىنداعى شەكارادان ءوتىپ, شىم­كەنتكە جەتىپ الۋىمىز كەرەك.  *** تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىندا تاشكەنتتىڭ وتە ماڭىزدى قالا بولعانى راس. التىن وردا قاعاناتى ىدىراعاننان كەيىن ونىڭ بيلىگى بىرەسە قازاقتاردىڭ, بىرەسە وزبەكتەردىڭ قولىنا الما-كەزەك كوشىپ وتىرعانى بارشاعا ايان.

قىلقالام شەبەرى, الەمدىك شەدەۆر­لەر­دىڭ اۆتورى, ۇلى سۋرەتكەر ورال تاڭسىقباەۆ وسى قالادا, سالار وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى قاراشا ۇيدە – قازاق وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. سوندىقتان دا, ونىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى تاشكەنتتە ءوتتى. كەنەبى مەن قىلقالامىن, بوياۋى مەن مولبەرتىن الىپ, ورتالىق ازيانى تىنباي ارالاپ, تابيعاتتىڭ تاڭ-تاماشا ساتتەرىن سيقىرلى بوياۋلارمەن كەنەپكە ءتۇسىرىپ, ماڭگىلىك ونەر تۋىندىلارىن جاسادى. ارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا تاۋ مەن دالا جىرشىسى اتاندى. ءوز كارتينالارىندا ادام مەن تابيعات اراسىنداعى نازىك, تىلسىم ۇندەستىكتى بەينەلەدى. كەشەگى قىزىل يمپەريا كۇنى ءبىتىپ, قۇر­ساۋدان بوسانعان ەلدەر ءوز تاۋەل­سىز­­دىگىن العان كەزدە ۇلى سۋرەتشى ورال تاڭ­سىقباەۆتىڭ مۇراسى وزبەك ۇلتى­نىڭ بەينەلەۋ ونەرىندەگى باعا جەتپەس مول قازىناسى بولىپ قالدى. قازىر ونىڭ كارتينالارى تاشكەنت, نوكىس قا­لا­­لارىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۇرا­جاي­لارىنىڭ التىن قورىندا ساقتالادى. سون­داي-اق ءبىز بارعان سۋرەتشىنىڭ مۇرا­جاي-ۇيىندە دە 400 كارتيناسى بار. 

*** كوگىلدىر تاۋدىڭ ءبىر شاتقالىنداعى شاعىن اۋىلعا ىمىرت ءۇيىرىلدى. انە, انا-ا-اۋ ۇيلەردىڭ شامى جاندى. بۇلار بىزگە بالا كۇنىمىزدەن تانىس شاڭىراقتار. سوندىقتان كوزگە دە, كوڭىلگە دە ىستىق. ءدال قازىر ەسىك الدىنا ءبىر تۋىسىمىز شىعا كەلىپ: ء«اي, بوتەن ادام قۇساپ نەعىپ تۇرسىڭدار سوستيىپ؟! بەرى كەلىڭدەر!» دەپ داۋىستاپ شاقىراتىنداي بوپ كورىنەدى...

توبەسىمەن كوك تىرەگەن بيىك تاۋ دا تانىس. قاتار جاتقان قوس شىڭ – قالىڭ ۇيقىعا شومعان الىپ باتىر مەن ارۋ كەلىنشەككە ۇقسايدى. تىم-تىرىس تىنىشتىعى قاتىقتاي ۇيىعان قويۋ ىمىرتتىڭ القاراكوك بوياۋى كەڭ شات­قالداعى مىناۋ اۋىلدى قيال-عاجايىپ ەرتە­گىلەردەگى پەرىشتەلەردىڭ مەكەنىندەي سي­قىرلى ەتىپ كورسەتەدى. كىم ءبىلسىن, بالكىم, ادام اتا مەن حاۋا انا العاش جەر بەتىنە تۇسكەندەگى اردا تابيعات تاپ وسىنداي بولعان شىعار-اۋ.  بۇل ءبىزدىڭ «تاۋداعى اۋىل» اتتى كارتينادان العان اسەرىمىز عوي.

*** ۇلى سۋرەتشىنىڭ ءومىر جولىندا دارىن مەن داڭق قول ۇستاسىپ, قاتار جۇرگ­ەن سەكىلدى.

كوز مايى مەن قاجىر-قايراتىن تاۋى­سىپ جاساعان بەينەتىنىڭ الدىنان قايىرىمدى زەينەتى جولىعىپ, باسىن ءيىپ, تاعزىم ەتكەن سەكىلدى. تاۋ مەن دالا ۇنەمى قۇشاعىن اشىپ, باۋىرىنا تارتىپ, كەنەپ ارقالاعان دارىندى بالاسىنا اق باتاسىن بەرىپ وتىرعان سەكىلدى. ياپىر-اي, سۋرەتكەرگە بۇدان ارتىق قان­داي باپ, قانداي باق كەرەك دەيسىز تاڭىرقاپ.

بىراق وسىنىڭ ءبارى دە كورشى ەل, كو­گەندى جۇرتتا بولىپ وتكەن ءبىر تاڭعا­جاي­ىپ حيكايا سەكىلدى ەلەستەيتىنى نەسى ەكەن؟!.

نۇرعالي وراز, «ەگەمەن قازاقستان»