«باكۋ – تبيليسي – كارس» جوبا­سى­: قازاقس­ت­ان ءۇشىن جاڭا بالاما ءدالىز

قازىرگى تاڭدا قىتايدان ەۋرو­پاعا جۇكتەردى تەڭىز ارقىلى تاسى­مال­داۋ قۇنى ارزان بولۋمەن قاتار ۇزاق ۋاقىت الاتىنى بەلگىلى (شامامەن 30-40 كۇن). ال اتالعان تەمىرجول باعىتى تولىعىمەن ىسكە قوسىلعاندا ازيادان ەۋروپاعا شىققان جۇك 10-15 كۇندە جەتەتىن بولادى. 

قازاقستاندى كاسپي تەڭىزى ار­قىلى ازەربايجان, گرۋزيا, تۇر­كيا جانە ەۋروپامەن باي­لا­نىستىراتىن باعىت 2013 جىلى «جىبەك جەل» اتاۋىمەن قازاقستان تاراپىنان جانە تمد-نىڭ مۇددەلى مۇشە-مەملەكەتتەرىنىڭ, سونداي-اق قىتاي مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ (ەو) قولداۋىمەن ۇسىنىلعان بولاتىن.

تراسەكا باعدارلاماسىن (ەۋروپا-كاۆكاز-ازيا كولىكتىك ءدالىزى) قارجىلاندىراتىن ەو بۇل جو­باعا تەحنيكالىق قۇجاتتامانى داي­ىنداۋعا ءتيىستى قولداۋ كورسەتتى.

بۇدان ون جىل بۇرىن, 2007 جىل­­د­ىڭ 7 اقپان كۇنى گرۋزيا, ازەر­باي­جان جانە تۇركيا «باكۋ-تبي­لي­سي-كارس» تەمىرجول جەلىسىن قۇرۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويدى. شىعىس-باتىس دالىزىنە بالاما باعىت بولىپ تابىلاتىن بۇل جوبانىڭ 76 شاقىرىمى تۇركيا اۋماعى ارقىلى, 29 شاقىرىمى گرۋزيادان  جانە 165 شاقىرىمى ازەربايجاننان وتەدى.

جالپى العاندا 800 شاقى­رىم­نان استام ۇزىندىققا يە بتك تەمىر جول جەلىسى ورتالىق ازيا ارقىلى قىتاي مەن ەۋروپا اراسىندا, سو­نىمەن قاتار يرانعا, پارسى شى­عا­ناعى ەلدەرىنە, پاكىستانعا جانە ۇن­دىستانعا تۇراقتى تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

احالكالاكي ستانتسياسىندا كەڭ دوڭگەلەك جولتابانىنان ەۋرو­پا­لىق دوڭگەلەك جولتابانىنا  (1520 مم-دەن 1435 مم-گە) اۋىستىرۋ بە­كەتى سا­لىنىپ, العاشقى سىناق جۇمىس­تا­رى اتقارىلدى. گرۋزياداعى قۇ­رىلىس ىستەرىن ازەربايجان پرە­زيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن مەم­لە­كەتتىك مۇناي قورى تاراپىنان قار­جىلاندىرىلعانىن جانە جال­پى سوماسى 775 ميلليون اقش دول­لارىن قۇرايتىن ەكى جەڭىلدىكتى نە­سيە بەرىلگەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك (2011 جىلىندا ءبىرىنشى ترانش – 575 ميلليون اقش دوللارى, 25 جىل مەرزىمدى جىلدىق 5%, 2017 جىلىندا ەكىنشى ترانش – 200 ميلليون اقش دوللارى, 20 جىل مەرزىمدى جىلدىق 1%). تۇركيا اۋماعىنداعى جۇمىستارىن ءوز قاراجاتىمەن اتقارۋدا.

باستاپقى جوسپارعا سايكەس پويىزدار 2010 جىلى جۇرۋگە ءتيىس ەدى. تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ كو­لىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيس­ترى احمەت ارسلاننىڭ بيىلعى ءساۋ­ىر ايىنداعى مالىمەتى بويىن­شا, جولدىڭ ىسكە قوسىلۋ مەر­زىمى قار­جىلىق جانە ساياسي ماسە­لە­لەر­دىڭ كۇردەلىلىگىنە بايلانىس­تى وزگەردى. ونىڭ پىكىرىنشە, تۇر­كياداعى كەشىگۋدىڭ سەبەبى – سوت ءىسى. تەندەردە ۇتىلعان قۇرىلىس كوم­پانيالارىنىڭ ءبىرى سوتقا بە­رىپ, ۇزاققا سوزىلعان سوت ىسىنە باي­لانىستى جۇمىستار توقتاپ قال­عان. ازەربايجان تاراپى دا كە­شىگۋ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە 2012 جىلى گرۋزياداعى ساياسي بيلىكتىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى ساياسي تۇراقسىزدىقتى كورسەتۋدە.

ايماقتاعى گەوستراتەگيانى وز­گەرتۋ الەۋەتىنە يە وسى مەگا جوبا­دان تاراپتار نە كۇتۋدە؟

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پر­ە­زيدەنتى ن.نازارباەۆ جاريا ەت­­كەن «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ار­قىلى جىلدان جىلعا ترانزيتتىك الەۋ­ەتىن ارتتىرىپ كەلەدى. وسى­لاي­شا وڭىردەگى تارتىمدى مەم­لە­كەتتەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. قازاقستان قىتايدان ەۋروپاعا جۇك­تەردى جەتكىزۋ باعدارىن ار­تا­راپ­­تاندىرۋعا مۇددەلى. وسى بالاما باعىتتاردىڭ ءبىرى – بتك جوباسى.

سونىمەن قاتار قىتايدان قازاقستان مەن رەسەي ارقىلى ەۋروپاعا دەيىنگى باعىتتار ارا­سىن­دا كەلەسى ۇشەۋىن كورسەتۋگە بولادى: رەسەي ارقىلى سولتۇستىك باعىت; ورتا­لىق باعىت – TRACECA ءدالىزى بوي­ىنشا (قىتاي – قازاقستان – كاسپي تەڭىزى – ازەربايجان – گرۋزيا – تۇركيا – ەۋروپا); ازىرشە ءوزىنىڭ الەۋەتىنە جەتپەسە دە – قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران – تۇركيا – ەۋروپا باعىتى. استانا وسى باعىتتار بويىنشا جۇكتەردى ءساتتى تاسىمالداۋعا  مۇددەلى دەپ ايتۋعا بولادى.

«نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا سالىنىپ جاتقان ماڭىزدى نىسانداردىڭ ىشىندە قۇرىق پورتىنداعى پارومدىق كەشەن جانە ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە قازاقستان – قىتاي شەكاراسىندا بوي كوتەرگەن جا­نە قۇرعاق پورت دەپ اتالاتىن «قور­عاس – شىعىس قاقپاسى» ار­نايى ەكونوميكالىق ايماعىن اتاۋ­عا بولادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ميني­ستر­­لىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, «باكۋ – تبيليسي – كارس» تەمىرجولى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن قىتايدان قازاقستان ارقىلى كۇتىلەتىن جۇك اعىنى 300 مىڭ TEU-عا (جيىرما فۋتتىق ەكۆيۆالەنتى) دەيىن وسەدى. بۇگىنگى تاڭدا 2017 جىلدىڭ ءبىرىن­شى جارتى جىلدىعىنداعى جاع­داي بويىنشا قازاقستاننىڭ تران­سكاس­پيلىك حالىقارالىق كولىك با­عىتىمەن (قىتاي, قازاقستان, ازەر­بايجان, گرۋزيا جانە تۇركيا) ءارى قاراي ەۋروپاعا جەتەتىن تەمىر جول ارقىلى 80,8 مىڭ توننا جۇك تاسىمالداندى. 

ازەربايجاندىق جانە گرۋزي­يالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن­شە, بۇل جوبا وڭتۇستىك كاۆكازدىڭ تەمىر­جولدارىن تۇركيا ارقىلى ەۋرو­پامەن بايلانىستىراتىن اسا اۋقىمدى جوبانىڭ ءبىر بولىگى. سون­داي-اق جوبا اياسىندا كارس-ناحي­چەۆان تەمىرجول قۇرىلىسى جوس­پارلانعان. بولاشاقتا جوعارى جىل­دامدىقتى جوبالاردى ىسكە اسى­را وتىرىپ, باكۋ – تبيليسي – احال­كالاكي – كارس جوباسى ەۋروپا – كاۆكاز – ازيا تەمىرجول ءدالىزىنىڭ بو­لىگى بولادى دەپ كۇتىلۋدە.

گرۋزيا. شىن مانىندە, گرۋزيا ەكى باسەكەلەس جوبادان بىرەۋىن (ازەربايجان ارقىلى «باكۋ – تبيليسي – كارس» جانە ارمەنيا ار­قىلى «تبيليسي – گيۋمريۋ – كارس») تاڭ­داۋ جاساۋعا ءماجبۇر بولدى دەۋ­گە بولادى. ەۋرووداق جانە اقش سەكىلدى سىرتقى ىقپالدى ساياسي كۇشتەر باستاپقىدا ءبىر وي­دان شىعىپ, شەشىم قابىلداۋدى گرۋ­زيانىڭ وزىنە قالدىرعان سياقتى. گرۋ­زيانىڭ كۇردەلى جاعدايعا تاپ بول­عانى انىق, ويتكەنى قاي ءبىر جو­بانى تاڭداسا دا كورشىلەردەن بىر­ەۋىن «رەنجىتەتىنى» بەلگىلى. سونىمەن, گرۋزيا ساياسي كونتەكستى نازارعا الا وتىرىپ, «تبيليسي – گيۋمري – كارسقا» ەمەس, ەكىنشى باعىتقا توقتالدى.

ازەربايجان ترانزيتتىك الەۋەتىن تولىق قولدانۋ ماقساتىندا جۋىر­دا الياتى (باكۋگە جاقىن) ەل­دى مەكەنىندە جاڭا كونتەينەر تەر­مينالىن ىسكە قوستى.  ەلدىڭ رەس­مي ورگاندارىنىڭ بولجامدارى بويىنشا وسى باعىتتا جۇك تاسى­مال­داۋدان قازىنالارىنا جىل ساي­ىن كەم دەگەندە 50 ميلليون اقش دوللارى ءتۇسىپ تۇرادى.

تۇركيانىڭ كولىك جانە كوم­مۋ­نيكاتسيا ءمينيسترى احمەت ارس­لاننىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا «باكۋ – تبيليسي – كارس» تەمىر جولىمەن جىلىنا 34-35 ميلليون توننا جۇك تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بار. «باستاپقى كەزەڭدە بتك-دا 1 ميلليون جولاۋشى مەن 6,5 ميلليون تون­نا جۇك تاسىمالدانادى», دە­گەن بولاتىن ا.ارسلان. تۇركيا اۋماعىندا سوڭعى 10 جىل ىشىندە مەگا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ىسك­ە اسىرىلدى. بوسفور بۇعازىنىڭ اس­تىنان وتەتىن «مارماراي» تەمىر جول جوباسى ىسكە قوسىلىپ, ەل ىشىن­دەگى تەمىر جول باعىتتارى كۇ­شەيتىلدى.

«باكۋ – تبيليسي – كارس» جوبا­سى­نا تەك قانا گەو-ەكو­نوميكالىق جو­با رەتىندە قوسىلىپ وتىرعان قازاقس­ت­ان ءۇشىن جاڭا بالاما ءدالىزدىڭ پاي­دا بولعانى ماڭىزدى. سونىمەن قا­تار بۇل جوبانىڭ قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى باستاماسىن جانە «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» مەن ء«ححى عاسىرداعى تەڭىز جى­بەك جولى» اتتى ايماقتىق ست­را­تەگيالىق جوس­پار­لاردى قام­تي وتىرىپ, جاڭا جىبەك جولى بويىن­دا­عى ەلىمىزدى جاڭا بەلەستەرگە شى­عارۋعا الەۋەتى مول.

 

اسحات كەسىكباەۆ,

ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى