ازىق-ت ۇلىك باعاسى ارزاندار ەمەس. ارزانداعاندى ايتامىز-اۋ, قىمباتتاپ بارادى. باستىسى, بۇل ءۇردىستىڭ باستالعانى سوڭعى ءبىر-ەكى ايدىڭ اينالاسى ەمەس, جىلداپ جالعاسۋدا. بۇرىن كوبىنە ماۋسىمدىق كەزەڭدەردە بەلەڭ الىپ, كەيىن قالپىنا كەلىپ جاتاتىن سياقتى ەدى, قازىر وسكەننىڭ ۇستىنە ءوسىپ جاتىر. ءيا, ءوسۋ بار دا ءتۇسۋ جوق.
قازىرگى كۇنى «باعا قايدا باراسىڭ», «قىمباتشىلىق قىسىپ بارادى» دەگەندەي ماتىندەردىڭ دە قىزۋى كەتە باستاعانداي. سەلك ەتپەيمىز. ادام بولعان سوڭ اركىم ايتەۋىر تىرشىلىگىن جاسايدى, قىمباتشىلىق ەكەن دەپ «قىلتاماق» بولسىن با؟! الدەكىمدەر اۋپىرىمدەپ قانا كۇنىن كورىپ ءجۇر. بىرەۋ ەت جەۋدى ازايتسا, ەندى بىرەۋلەر جەمىس جەۋدى دوعارىپتى. كەيبىرەۋلەر كوكەنىس كورسە دە كوڭىلى بۇزىلاتىنداي كۇيدە. قىسقاسى, تاپقان-تايانعانىن تاماققا عانا جەتكىزىپ, جان باعىپ جۇرگەندەر كوپ. ال قازىرگى زاماندا, ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق احۋالىمىزدىڭ اۋقىمىندا بۇل ورىنسىز, ارينە. سەبەبى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى وزگە كورشىلەس ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر ىلگەرى ءارى جىل سايىنعى ءىجو كولەمى دە كوڭىلدەن شىعادى.
ەندەشە باعانىڭ بۇلايشا بۇلقىنۋىنا نە سەبەپ؟ ونى تۇراقتاندىرۋدىڭ جولدارى بار ما؟ باعا كورشىلەس ەلدەردىڭ نارىعىنا تاۋەلدى, باعانى كوتەرۋ كاسىپكەرلەرگە ءتيىمدى دەسە, وندا مۇمكىن حالىقتىڭ جالاقىسى مەن الەۋمەتتىك كومەكتەردى بارىنشا كوتەرۋ قاجەت شىعار؟ كىم بىلگەن, مۇمكىن سوندا جاعداي تۇزەلىپ قالار؟ بۇعان ناقتى جاۋاپ ايتار ەشكىم جوق. ايتەۋىر كوپشىلىك كوڭىلىن كۇپتى ەتكەن كوپ ساۋالدىڭ جاۋابىن اركىم وزىنشە ىزدەپ الەك. ارينە باعانى بيلىك شەشپەيدى, نارىقتىڭ زاڭى وسىنداي دەپ, ءبارىن نارىققا جاۋىپ وتىرا بەرسەك تە بولار. بىراق ءبىز بىلەتىن بيلىك باعانى بۇعاۋلاۋ باعىتىندا بارىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. وعان ءوزىمىز ۇكىمەتتىڭ القالى جيىندارىندا مينيسترلەر مەن اكىمدەردىڭ باياندامالارىنان تالاي كوز جەتكىزگەنبىز. بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلدە باعانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ارنايى شارالار قابىلدانىپ, ۇكىمەت باقىلاۋىنا العان. ماسەلەن, وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان تۇراقتاندىرۋ قورلارى بار. ياعني, ۇكىمەت باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جانە الىپساتارلىققا جول بەرمەۋگە جانە ماۋسىمدىق اۋىتقۋدى دەڭگەيلەستىرۋگە باعىتتالعان ازىق-ت ۇلىك نارىعىن رەتتەۋ بويىنشا شارالار قابىلداعان.
2012 جىلدان جۇمىس ىستەي باستاعان بۇل تۇراقتاندىرۋ قورلارىن قىمباتشىلىقتىڭ الدىن الۋ نەمەسە الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسىن رەتتەۋدىڭ تەتىگى دەپ ءجۇرمىز. ويتكەنى اتالعان قورلار جىل سايىن ۇكىمەت بەكىتكەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ءتىزىم بويىنشا شارۋالاردان ساتىپ الىپ, ازىق-ت ۇلىك جەتكىلىكسىزدىگى كەزىندە قولجەتىمدى باعامەن ساتىلىمعا شىعارۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى دا بولىنۋدە.
ماسەلەن, بيىلدىڭ وزىنە «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» اق ارقىلى الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار 17,1 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجىلاندىرىلعان. بىراق بۇدان ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ارزانداعانىن سەزىنە الماي وتىرمىز. نەگە؟ الدە قولعا الىنعان شارا بار بولعانىمەن, اتقارىلعان جۇمىس ماردىمسىز با؟ مىنە, ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى وسىندا. بۇل جايىندا ۇكىمەت وتىرىستارىنىڭ بىرىندە مينيسترلىكتەگىلەردىڭ ءوزى ماسەلە كوتەرگەن. ياعني, بۇعان دەيىنگى ەكى جىلداعى تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ جۇمىسىن تالداۋ كورسەتكەندەي, ولاردىڭ الەۋەتى ءتيىستى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەمەيتىن كورىنەدى. باعالاردىڭ كۇرت ءوسۋى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قورلارى تومەن وڭىرلەرگە ءتان بولىپ وتىرعانى دا سىنعا الىندى. سەبەبى باعانىڭ ەڭ كوپ ءوسۋى جىل سايىن ماۋسىمارالىق تاۋارلارعا كەلەدى, ياعني وڭىرلەردە كوكونىس جانە كارتوپتى باعانىڭ تومەندەۋى جانە جيىن-تەرىم (جاز-كۇز) كەزەڭىندە الىپ قالۋ قاجەت. الايدا, اتالعان تاجىريبەنى كەيبىر اكىمدىكتەر ورىندامايدى. كوكونىس بويىنشا تۇراقتاندىرۋ قورلارىن پايدالانۋ ماۋسىمارالىقتان باستاپ (جەلتوقسان-ناۋرىز) باعانىڭ بارىنشا ءوسۋىن كۇتپەي, بارلىق كورسەتىلگەن كەزەڭگە تەڭ ءبولۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەت. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2017 جىلدىڭ توعىز ايىندا جالپى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسى 3,1 پايىزعا قىمباتتاعان. ونىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمىنە باعا 1 پايىزعا وسكەن. قىركۇيەكتە 2016 جىلعى جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى وتكىزگەن وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءونىمى 2 پايىزعا قىمباتتاپ, ال مال شارۋاشىلىعى ءونىمى 1,2 پايىزعا ارزانداعان دەسەدى. قاڭتار-قىركۇيەكتە باعا جۇگەرىگە – 9,8 پايىز, قارا بيدايعا – 9,7 پايىز, ارپاعا – 7,3 پايىز, كۇرىشكە – 3,2 پايىز, س ۇلىعا – 5 پايىز, تارىعا 0,3 پايىزعا وسكەن. قوي ەتى – 6,8 پايىز, ءىرى قارا مال ەتى – 4,6 پايىز, جىلقى ەتى – 4,3 پايىز, شوشقا ەتى 4,1 پايىزعا قىمباتتادى, ال قۇس ەتى 2,3 پايىزعا ارزاندادى, باعا جۇمىرتقاعا 27,8 پايىزعا تومەندەدى, ال بالعا 3,2 پايىز, شيكى سۇتكە – 2,9 پايىز, قوي جۇنىنە 0,9 پايىزعا ءوستى دەيدى رەسمي دەرەك. الايدا, بازارداعى نەمەسە ءۇيىمىزدىڭ ىرگەسىندەگى شاعىن دۇكەندەردەگى باعانىڭ جايىنان حاباردار كەز كەلگەن قاراپايىم ادام بۇل دەرەكتەرگە ونشا سەنبەۋى دە مۇمكىن. سەبەبى قازىرگى كۇنى قىمباتشىلىق قىسىمى قاتتى ءبىلىنىپ قالدى. ارينە, ەسەپتەۋ رەتى بويىنشا سانداردىڭ سايكەستىلىگىن بىلەمىز, ستاتيستيكا مالىمەتىنە كۇمان كەلتىرۋگە دە قاقىمىز جوق. تەك ول قالاي ەسەپتەلىپ ءجۇر, قازىرگى ەسەپتەۋ ينديكاتورلارى باعانىڭ بايىبىن باعامداۋعا قاۋقارلى ما دەگەن ساۋال دا جوق ەمەس. ايتپەسە قاراپايىم عانا ءبىر ەسەپ: ءبىر كەزدە 60-80 تەڭگە بولعان كارتوپتى 300 تەڭگەگە كوتەرىپ, ول سوسىن 150 تەڭگەگە عانا تۇسەتىن بولسا, قالاي ونى 50 پايىزعا ارزاندادى دەپ «الاقايلاي» الامىز؟ ءبىر كەزدە سەبەپسىزدەن اسپانداپ كەتكەن باعا ەندى ءبىر كەزدە ستاتيستيكانىڭ جالپىلاما كورسەتكىشىنە پايداسىن تيگىزبەي مە دەگەن دە وي قىلاڭ بەرەدى.
ء«بارى قىمباتتاپ جاتىر. باسقاسىن قويشى, ازىق-ت ۇلىكسىز قالاي وتىرامىز. اي سايىن بازارعا بارىپ ازىق-ت ۇلىك الامىز. وسىدان ءبىر-ەكى اي بۇرىن 20 مىڭعا العان تاماقتى, مىنە, وسى ايدا 30 مىڭعا الىپ وتىرمىن. قيار, قىزاناق تۋرالى قيالدامايتىن بولدىق, باعالارى 500-600-گە دەيىن», دەيدى بىزبەن بازاردا جولىققان استانا تۇرعىنى قارلىعاش. باعانىڭ بۇعاۋسىزدىعىنا ساۋداگەرلەر دە ءماز ەمەس. «بىزگە وندىرۋشىلەردەن تىكەلەي ەشتەڭە تۇسپەيدى, ءبارىن ازاندا كوك بازارعا بارىپ كوتەرمە باعامەن ساتىپ الامىز. سوسىن ۇستىنەن قوسىپ, وسى بازاردا ساتامىز. تاۋار قىمباتتاعاننان بىزگە پايدا جوق, وتكىزۋ قيىن, شىعىنى كوپ», دەدى ساۋداگەر ساندۋعاش.
سونىمەن قىمباتشىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن ىزدەپ كورەيىك. ەكونوميستەردىڭ پايىمداۋىنشا, الەمدىك نارىقتارداعى باعا جاعداياتىنىڭ وزگەرۋى جانە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ السىرەۋى دە يمپورتتىق جەتكىزۋلەرگە تاۋەلدى تاۋارلارعا اسەر ەتىپ وتىر. تاعى ءبىر سەبەپ, بىلتىردان بەرى تابيعي مونوپوليالاردىڭ قىزمەتىنە تاريفتەردىڭ جانە جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ ارتۋى. وعان قوسا ماۋسىمدىق اۋىتقۋدىڭ دا اسەرى بار. جىل سايىن تاۋاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرى بويىنشا قويماداعى قوردىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ باعاسى قۇبىلىپ تۇرادى ەكەن. بۇل ەڭ الدىمەن كوكونىستەرگە كەلىپ تيەدى. بيىل جاڭا جىلدان كەيىن كوكونىس باعاسى ەلىمىز بويىنشا قاتتى قىمباتتاپ كەتكەنى ەسىمىزدە. باسقاسى باسقا, ەكىنشى نان سانالاتىن كارتوپتىڭ سونشالىق قىمباتتاۋى حالىققا وڭاي تيگەن جوق. مۇنى سالا ماماندارى ەلىمىزدە كوكونىس ساقتايتىن سالقىنداتقىشى بار زاماناۋي قويمالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىمەن بايلانىستىردى. شارۋالار ناق وسى سەبەپتەن كۇزدە جيناعان كوكونىس ونىمدەرىن قويمالارىندا ۇزاق ۋاقىت ساقتاي الماي, كوكتەمگە دەيىن ساتىپ بىتىرۋگە تىرىسادى ەكەن. كوكتەمگە قاراي كوكونىس باعالارىنىڭ قاتتى قىمباتتاپ كەتەتىنىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى. ال مۇنداي جاعداي بولماس ءۇشىن تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, دۇرىس جولعا قويۋ كەرەك. سونداي-اق ەكسپورتتىق جەتكىزۋدىڭ اسەرى دە باعانى كوتەردى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا رەسەي مەن قىرعىزستاننىڭ شەكارا ماڭىنداعى باعالار وسكەن جاعدايدا ىشكى نارىقتاعى تاۋارلار قۇنى دا كوتەرىلەدى. شەتەلدەردەن تاسىمالداناتىن ازىق-ت ۇلىك تاعامدارىنا جول شىعىنى مەن ونى ساۋداعا شىعارۋ شىعىندارى قوسىلادى. ءسويتىپ ولاردىڭ باعاسى ءوزىنىڭ ناقتى باعاسىنان اجەپتاۋىر كوپ بولادى. ال مۇنىڭ ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدە, ءتىپتى ءوز وڭىرىمىزدە وندىرەتىن ازىق-ت ۇلىك پەن كوكونىس تۇرلەرىنىڭ باعاسىنا اسەرى زور. ويتكەنى جەرگىلىكتى ءونىم وندىرۋشىلەر اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باعاسىن نارىقتىق باعاعا سايكەس قالىپتاستىرادى. وعان قوسا, بىزدەگى كاسىپورىندار قۋاتى ءالى دە بولسا ىشكى نارىقتى تولىق قامتۋعا قاۋقارسىز نەمەسە سوعان مۇمكىندىك جاسالماي وتىر. كاسىپورىنداردىڭ وندىرىستىك جۇكتەمەسى از, ءونىمدى دايىنداۋ جانە وتكىزۋ بويىنشا كەدەرگىلەر كوپ, سونداي-اق ۇساق تاۋارلى ءوندىرىس پەن ساۋدا-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جەمە-جەمگە كەلگەندە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. ال جالپى قىمباتشىلىقتىڭ ەڭ نەگىزگى سەبەبى ەلدە ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋىنەن بولادى. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ دامۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
ەلىمىزدە دوللار باعامىمەن قاتار بەنزيننىڭ دە قۇنى كوتەرىلىپ وتىرعانى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ كۇرت شارىقتاپ كەتۋىنە اسەر ەتتى. سونداي-اق مالدىڭ جەم-ءشوبىنىڭ قىمباتتاۋى دا ازىق-ت ۇلىك قۇنىنا, ەت ونىمدەرىنە قوسىلىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە كوكونىستەردى ساقتايتىن قويمالاردى جالعا بەرۋ اقىسى ءوسىپتى. سايكەسىنشە, كاسىپكەرلەر تاۋاردىڭ قۇنىن كوتەرىپ جىبەرگەن.
الەۋمەتتىك ءمانى بار تاۋارلار باعاسىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانى جاڭارتۋدىڭ دا قاجەتتىلىگى بار. بولشەك ساۋدا باعالارىنىڭ رەتتەۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ جانە قۇقىقتىق بازانى جاڭارتۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەت. ويتكەنى نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ جوسىقسىزدىعىنا توسقاۋىل بولار تەتىك دارمەنسىز. سەبەبى جىعىلعانعا جۇدىرىق جاساپ, قىسىلتاياڭ ءساتتى پايدالانعان كەيبىر كاسىپكەرلەر 200 پايىزعا دەيىن ۇستەمە قوسىپ جىبەرىپ جاتسا دا, ەشكىمنىڭ وعان ءالى كەلمەيدى. ال ەلىمىزدەگى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ, باسەكەلەستىكتى جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى ءوزىنىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ, باسەكەلەستىكتى جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ىسىمەن اينالىسادى. ياعني, باعانى رەتتەۋ بۇل مەكەمەنىڭ قۇزىرىنا كىرمەيدى ەكەن. تەك مەملەكەتتىك مونوپوليا سالاسىنا جاتقىزىلعان قىزمەتتى باقىلاۋ مەن رەتتەۋدى جانە وزگە دە ارنايى اتقارۋشىلىق, رۇقسات ەتۋ جانە باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىرادى.
وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ نارىقتاعى جانە بازارداعى ورىندارعا تىكەلەي مۇمكىندىك الۋ ماسەلەسىن كەڭەيتۋ كەرەك. بارلىق بولشەك نارىقتاردا الەۋمەتتىك ءمانى بار ازىق-ت ۇلىككە ۇسىنبالى باعا ورناتۋ قاجەت. سونداي-اق ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا يمپورت تاۋارلارىن ارتتىرۋ شارالارىن قابىلداۋ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا الەۋمەتتىك ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا ساۋدا ينتەرۆەنتسيالارىن جۇرگىزۋ, تۇراقتاندىرۋ قورلارىندا جەتكىلىكتى رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە ولاردى ۋاقىتىلى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ جۇمىسىن جۇزەگە اسىرۋ ماڭىزدى.
تۇراقتاندىرۋ قورلارىنا ازىق-ت ۇلىك الۋعا بولىنگەن قارجىنى ءتيىستى دەڭگەيدە يگەرۋ جايى دا ەلەۋلى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ارينە, كەيبىر قورلارداعى قارجى دەپوزيتتەردە بوستان-بوس يگەرىلمەي جاتاتىنى تۇسىندىرۋگە كەلمەيتىن جايت. باعا ماسەلەسىنە وراي ۇكىمەت باسشىسى دا جاۋاپتى باسشىلارعا تالاي تاپسىرما بەرىپ, بارىنشا ەسكەرتتى. ء«بىرىنشى كەزەكتە ءبىز باعانىڭ نەگىزسىز وسپەۋىن باقىلاپ وتىرۋىمىز كەرەك. ماۋسىمدىق جانە باسقا دا سەبەپتەرمەن تاۋار قۇنىنىڭ جوعارىلاۋى ورىن الادى. بىراق باعاعا قاتىستى ءتيىستى شەشىمدەر جاسالعانىمەن, كوپ جاعدايلاردا جۇمىستاردىڭ اتقارىلماۋى سالدارىنان ءوسىپ جاتادى. بىزدە ءوندىرىستى جانە ءونىمنىڭ ساۋداسىن ىسكە اسىرۋدى ىنتالاندىرۋعا بايلانىستى باعانى ىرىقتاندىرۋعا تەتىكتەر جەتكىلىكتى. الايدا بۇل تەتىكتەر جۇمىس ىستەمەي تۇر. بايقاعانىمىزداي, جەرگىلىكتى جەرلەردە اكىمدىكتەر تاراپىنان قاداعالاۋ بولماي تۇر», دەيدى پرەمەر-مينيستر. ءيا, باعانى ىرىقتاندىرۋدا جۇيەلى شارالار قابىلداۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. باعانى قاداعالاۋ دەگەنىمىز, لاۋازىمدى تۇلعانىڭ بازارعا بارىپ باعانى اڭدىپ وتىرۋى ەمەس, ارينە. وعان كەشەندى, جۇيەلى جۇمىس كەرەك. ءونىمنىڭ وندىرىسىنەن باستاپ ساۋداعا شىققانعا دەيىنگى ارالىقتاعى بۇكىل كەزەڭدى كەلىستىرسەك يگى. سوندا عانا ازىق-ت ۇلىك باعاسىن اۋىزدىقتاۋدىڭ امالى تابىلىپ قالار مۇمكىن...
دينارا بىتىك, «ەگەمەن قازاقستان»