شىمكەنتتەن شىعاتىن ءجۇزدەگەن گازەتتەر جايىندا ءتۇرلى-ءتۇرلى اڭگىمەلەردىڭ ايتىلاتىنى راس. ونداي-ونداي گاپتەردىڭ, ياعني الۋان-الۋان پىكىرلەردىڭ سەبەپتەرى از ەمەس. ول سەبەپتەردى قالىڭ وقىرمان قاۋىم ءبىرشاما بىلەدى. ءبىر قۋانارلىعى – قايبىر جىلدارداعى قاراقۇرىم “سارجاعال” باسىلىمداردىڭ قاتارى الدەقايدا ازايعان. جۇرتشىلىقتىڭ باسىم بولىگى گازەتتەر مەن جۋرنالداردى ىرىكتەپ قاراماققا, سۇرىپتاپ سىڭىرمەككە ءسال دە بولسا بەتبۇرىس جاساي باستاعانداي. نەنىڭ نە ەكەنى, كىمنىڭ كىم ەكەنى بىرتە-بىرتە ءبىلىنىپ كەلە جاتقانداي. ءتىپتى تاۋەلسىزدىكتىڭ اۋەلگى تۇستارىندا تىم-تىم تەكسىزدىككە تاڭىلىپ, بىرجاقتىلىققا بۋىلىپ, ءبىرتالاي جىلدار بويى مادەني-رۋحاني الەمنىڭ اپتەر-تاپتەرىن شىعارعان ءبىراز باسىلىمداردىڭ دا باعىت-باعدارىن ءبىرشاما وزگەرتىپ, ماڭىز-مازمۇنىن مانىستەپ, بايىپتىلىققا بەتتەگەنى بايقالادى.
بۇگىن ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان “زامانانىڭ” ءجونى بولەكتەۋ. نەگە بۇلاي دەپ وتىرىپپىز؟ مۇنى سىزدەر “زامانا” باسپا ءۇيى رەداكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, “زامانا” سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, بۇگىندە بۇكىل رەسپۋبليكا كولەمىنە تارايتىن بىرنەشە باسىلىمعا جانە باسپاعا باسشىلىق جاسايتىن كاسىبي جۋرناليست, كانىگى كاسىپكەر, قارىمدى قالامگەر يسا ومارمەن جۇرگىزىلگەن اڭگىمەدەن اڭعاراسىزدار.
– يسا مىرزا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بويىنشا كاسىپكەرلىكتى قولعا العانىڭىز كوزىقاراقتى قازاققا ايان. شىمكەنتتەن “جاس داۋرەن” دەگەن تۇڭعىش تاۋەلسىز گازەت اشتىڭىز. كوپ ۇزاماي ول “زاماناعا” اينالدى. دانىشپان اباي ايتپاقشى, باستاۋىڭىز قالاي بولىپ ەدى؟
– اباي اتامىز تاۋەكەل تۋرالى وزگەشەلەۋ ورنەك سالعان عوي. ءوزىمدى تاۋەكەلشىل ادامدار قاتارىندا سانايمىن. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, نارتاۋەكەل دەپ, تورعايعا تارتىپ وتىردىم. ارقالىق قالاسىندا, وبلىستىق گازەتتە ەكى جىلدان اسا ەڭبەك ەتىپ, شاقىرعان سوڭ شىمكەنتكە اۋىستىم. ء“وڭتۇستىك قازاقستان” گازەتىندە جەتى جىلداي جۇمىس ىستەگەن سوڭ تاعى دا تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, ءوزىڭىز ايتقان “جاس داۋرەن” – “زامانانى” اشتىم. “زامانا” ءوز وقىرماندارىن تاۋىپ, قاز-قاز تۇرا باستاعان شاقتا اكىمدىك باسقارۋ جۇيەسى قۇرىلىپ, قىزىقتى ءارى قىم-قۋىت وزگەرىستەر باستالدى. وبلىسقا مارس ۇركىمباەۆ سىندى عالىم اكىمدىككە تاعايىندالىپ, كوپ ۇزاماي-اق ءباسپاسوز حاتشىسى قىزمەتىنە شاقىرىلدىم. بۇرىندارى ءبىزدىڭ بيلىك پەن باسقارۋ سالالارىندا ءباسپاسوز حاتشىسى, ءباسپاسوز قىزمەتى دەگەندەر جوق ەدى عوي. مارس فازىل ۇلىنان كەيىن زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ, ودان سوڭ حالىق ابدۋللاەۆ اكىمدىككە كەلدى. وبلىس اكىمدەرىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى بولىپ بەس جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەدىم. اقىرىندا باياعى “زامانانى” قايتادان قولعا الماققا تاۋەكەل ەتتىم. تاقىر جەردەن باستادىم. جەكەشەلەندىرۋدەن ءتيتىمدەي ءتۇيىر ءجىپ تيمەدى. نە ءۇي جوق, نە كۇي جوق. قالتا تەسىك. مىنە, سودان بەرى ون جىل ءوتتى. ءوزىمىزدىڭ ولشەمدەرمەن قاراساق, اياعىمىزدان تىك تۇردىق دەۋگە بولادى. الەمدىك ايدىك دەڭگەيلەرمەن پايىمداساق, بىزدىكى قاراپايىم عانا, جۇپىنىلاۋ تىرلىك قوي...
– شىمكەنتتەن شىعاتىن تالاي-تالاي تاۋەلسىز دەپ اتالاتىن باسىلىمداردىڭ باسشىلارى دا, قوسشىلارى دا “زاماناعا” قىزىعا قارايدى ەمەس پە؟ مىنەكي, مايلىقوجا كوشەسىنەن ءۇش قاباتتى كەرەمەت عيمارات سالىپ الدىڭىزدار. جاساۋ-جابدىقتارىڭىز دا, جۇمىس جاعدايلارىڭىز دا ناعىز وسى زاماننىڭ, بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ تالاپتارىمەن ءۇندەسىپ, تاسىلدەرىمەن ۇيلەسىپ تۇرىپتى. سوندا دا “قاراپايىم عانامىز”, “جۇپىنىلاۋمىز” دەگەندەردى جيىرەك قايتالايتىنىڭىز قالاي؟
– شىمكەنت كەلەشەكتە رەسپۋبليكاداعى ءۇشىنشى قالاعا اينالۋى ءتيىس دەگەن پىكىردى ەلباسىمىز دا ايتتى, جوعارىلى-تومەندى بۋىنداردا وسىنداي وي ءجيى قوزعالادى. “ ۇلىسىمنىڭ ۇيىتقىسى – ءوڭتۇستىك” دەپ اسا ءىرى تۇلعالار تولعانعان. ارينە, وڭتۇستىكتىڭ ورنى بولەك, شىمكەنت وزگەشە. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءىرى-ءىرى رەفورمالار جاسالۋدا. اتقارىلىپ جاتقان تىرلىكتەر, جۇزەگە اسقان جوبالار از ەمەس. وڭتۇستىكتەگى وڭدى ىستەردى سانامالاي باستاساق, اڭگىمە ۇزاپ كەتەدى. ال ەندى مادەني-رۋحاني جاعىنان ءۇشىنشى ورىنعا ۇمتىلا الامىز با؟ تاياۋ ۋاقىتتاردا تاۋداي-تاۋداي تالاپتارعا تولىق ساي بولا الامىز با؟ مىنە, مەن “قاراپايىمبىز”, “جۇپىنىلاۋمىز” دەگەندە وسى تۇرعىدان كەلەمىن.
شىنتۋايتىندا, شىمكەنتكە قاتىستى كوزقاراستاردا قايشىلىقتار باسىمىراق. استاناڭىز بەن الماتىڭىز, وزگە دە ءبىراز وڭىرلەر وڭتۇستىكتى ارتتا قالعان ايماق دەپ سانايدى. شىمكەنت دەسە, ء“بىرتۇرلى” بولاتىندار ءالى دە كوپ. مۇنىڭ كەيبىر نەگىزدەرى دە جوق ەمەس. رۋحاني-مادەني دەڭگەيلەردە الا-قۇلالىقتار كوزگە ۇرىپ تۇرادى. ماسەلەن, شىمكەنتتە نەلىكتەن دارىندى, تالانتتى تۇلعالار ونشا تۇراقتامايدى؟ تالانتتى انشىلەردىڭ, وزگە دە ءتۇرلى سالالارداعى تالانتتاردىڭ شىمكەنتتە نەگە تۇرعىسى كەلمەيدى؟ نەگە الماتىعا, استاناعا كوشىپ كەتەدى؟ بۇل – وتە ۇلكەن سۇراق.ءۇشىنشى قالاعا اينالاتىنىنا كوزدەرى جەتىڭكىرەسە, كەتپەس ەدى. وكىنىشكە قاراي, وسى اتالعان ۇدەرىس توقتاعان جوق. بۇنى وزگەرتۋ ءۇشىن وزگەشەلەۋ جۇمىستار كەرەك. ءبىردى-ەكىلى شارالار ەمەس, جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋى ءجون. وزگەشەلەۋ ماقساتكەرلىكتى كوزدەيتىن, ناقتىلى باعدارلارعا باعىتتالعان باعدارلامالار, جوبالار جاسالعانى ءجون. “اتموسفەرانى” وزگەرتەتىندەي عىلىمي-مادەني ورتالىقتار, رۋحاني ورىندار, تاماشا كونتسەرت زالدارى بولۋى كەرەك. تالانتتىلار ءۇشىن جاعدايلار جاسالعانى ءجون.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جونىندە دە “جۇپىنى” جاقتارىمىز جەتىپ-ارتىلادى. شىمكەنت ءۇشىنشى قالاعا اينالۋ ءۇشىن تەك ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ جەمىستەرى جەتكىلىكسىز. رۋحانيات تولىققاندىلىعى قاجەت. وزگە جاقتاردى بىلاي قويعاندا, باق بويىنشا بيىك-بيىك بەلەستەرگە كوتەرىلۋىمىز كەرەك. مادەني-رۋحاني دەڭگەيدىڭ احۋالى اقپارات قۇرالدارى ارقىلى دا ايقىندالادى. مادەنيەتى اسا جوعارى, وركەنيەتتى ەلدەردە مىقتى-مىقتى باسىلىمدار تەك استانالاردا عانا, تەك ورتالىقتاردا عانا شىقپايدى. وزگە دە وڭىرلەردە, الىستاعى قالالاردا دا شىعادى. كەيبىر كوركەيگەن مەملەكەتتەردىڭ شالعايداعى شاھارلارىندا ءىرى-ءىرى گازەتتەر مەن جۋرنالدار, تەلەارنالار از ەمەس. ال ءبىزدىڭ شىمكەنت بۇل ماسەلەلەردەن ازىرشە ءالسىز. مەملەكەتتىك بولا ما, جەكەمەنشىك بولا ما, جارتىلاي مەملەكەتتىك, جارتىلاي جەكەمەنشىك بولا ما, وسى شىمكەنتتەن دە بىرەر ءىرى-ءىرى جوبالار جاسالسا, ءىرى-ءىرى باق-تار ۇيىمداستىرىلسا دەيمىز. “رەسپۋبليكالىق” دەگەن اتتى جامىلعان باسىلىمدار بىزدە دە بارشىلىق. بىراق...
– بۇل ايتقاندارىڭىز ەرەكشە ەسكەرەر جايتتەر ەكەن. “زامانا” گازەتى جانە “زامانا” باسپا ۇيىنەن شىعاتىن ءبىرتالاي باسىلىمدار دا “رەسپۋبليكالىق” دەلىنەدى. ولاردىڭ بەتالىسى, تىنىس-تىرشىلىگى, تارالىم تاعدىرى نەشىك؟
– “زامانا” باسپا ءۇيى ونشاقتى گازەت شىعارادى. ارينە, نەگىزگى گازەتىمىز – “زامانا”. بۇل باستى باسىلىمىمىز – ايرىقشا اقپاراتتارعا ارنالعان اپتالىق دەلىنەدى. ءار اپتا سايىن ءبىر ءسات تە بوساڭسىماي, وقىرماندى دا بوساڭسىتپاي, اقپاراتپەن سۋسىنداتىپ وتىرمىز. جيىرما مىڭ تارالىممەن. تۇراقتى تۇردە. بىزدەگى بەيرەسمي گازەتتەردىڭ ىشىندە مۇنداي تارالىم جوق. بەلگىلى ءبىر “ماقساتتاردى” كوزدەيتىن, جەكە ءبىر الپاۋىتتاردىڭ جەكە مۇددەلەرىنە عانا قىزمەت ەتەتىن, سويىلدارىن سوعاتىن باسىلىمدارعا ۇقساعىمىز كەلمەيدى. “زامانا” گازەتى قاراپايىم ادامدارعا انىق تا اقيقات اقپارات جەتكىزەدى. ءبىزدىڭ گازەتىمىز – رىنوك قابىلداعان باسىلىم. ءبىر بولىگى جازىلىم ارقىلى, ءبىر بولىگى بولشەك ساۋدا ارقىلى تارالادى. ساۋدادا ويداعىداي وتەدى. بەيرەسمي گازەتتەردىڭ كوپشىلىگى بۇل جاعىنان اقسايدى. “زامانانىڭ” وقىرماندارى ءار نومىردەن ۇلكەندى-كىشىلى ەلۋ ءتۇرلى اقپارات الادى. “زامانا” ءبارىن جازا بەرمەيدى. نە بولسا سونى جاريالاي بەرمەيدى. كەرەك-اۋ, اسا قاجەت-اۋ دەگەن ءدۇنيەلەردىڭ ماڭىزىن, شىرىنىن سىعىپ الىپ, سارالاپ ۇسىنادى. ءبۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ وقىرماندارىمىز نەنى كەرەكسىنەدى؟ مىنە, وسىنى ويدان شىعارمايمىز. بىزدە باقاي ەسەپ جوق. بىرەۋلەردىڭ قولشوقپارى بولۋدان بويدى اۋلاق ۇستايمىز.
“ەگەمەن قازاقستاننىڭ” توقسان جىلدىعىنا وراي, باس باسىلىمنىڭ جاڭا عيماراتىندا ارنايى سۇحبات بەرگەندە ەلباسىمىز باق-تاردىڭ قاراپايىم جۇرتشىلىق ۇيرەنەتىندەي ۇردىستەردى ۇلگى ەتىپ جازۋى, كورسەتۋى كەرەكتىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى عوي. مىنە, ءبىزدىڭ “زامانامىز” كوبىنەسە وسىعان كوڭىل بولەدى. بۇرىننان-اق باستى ماقساتىمىز سولايتۇعىن. ءتۇرلى تاسىلدەر ارقىلى ونەگە بولار ءىس-ارەكەتتەردى, تاعىلىم الار تىرلىكتەردى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جانداندىرۋ جولدارىن جازامىز. ادامعا, قوعامعا كەرى اسەر ەتەتىن نارسەلەردى جاريالاۋ ادەتىمىزدە جوق. سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاناتىندار, ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورىپ جاتقاندار, ءوز بيزنەستەرىن اشىپ, ءورىستى جولعا تۇسكەندەر, دالادا دا, قالادا دا جوقتان بار جاساپ, ءوز شارۋاشىلىقتارىن جولعا قويىپ العاندار تۋرالى ءار ءنومىر سايىن بەرىلەدى. ارينە, كەمشىلىكتەردى دە اشىپ كورسەتەمىز.
ال ەندى “زامانانىڭ” قوسىمشالارى ىسپەتتى ونشاقتى باسىلىم بار دەدىك قوي. ولاردىڭ نەگىزگىلەرى – دەنساۋلىق ماسەلەلەرىن مانىستەيتىن “اۋىرماڭىز”, يماندىلىقتى ارقاۋ ەتكەن “كاليما”, حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان “زاڭناما”, حالىقارالىق جاڭالىقتارعا قانىقتىراتىن “شارتاراپ”.
“زامانا” گازەتىنەن باستاپ, باسىلىمدارىمىزدىڭ ءبارى دە رەسپۋبليكالىق كاتالوگقا ەنگەن. جوعارىدا اڭگىمەلەدىك قوي, رەسپۋبليكالىق دەگەن اتقا تولىق لايىق بولۋ ءۇشىن بيىك دەڭگەيلەرگە كوتەرىلۋ كەرەك. كىم-كىمگە دە. قاي باسىلىمعا دا. ءبىز ونداي اسۋلارعا ءالى شىعا قويعان جوقپىز. دەگەنمەن, كەڭ-بايتاق ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە ءوزىمىز جەتپەسەك تە, ءسوزىمىز جەتىپ جاتقانىنا ريزامىز. “زامانا”, “اۋىرماڭىز”, “كاليما” گازەتتەرى استانانى, الماتىنى, قاراعاندىنى, تاراز بەن قىزىلوردانى ايتپاعاندا, اقتوبە مەن اقتاۋعا, اتىراۋ مەن ورالعا, قوستاناي مەن پاۆلودارعا, سەمەي مەن وسكەمەنگە, كوكشەتاۋ مەن جەزقازعانعا تاراپ جاتىر. تەك قانا “اۋىرماڭىز” اتتى گازەتىمىزدەن مىسال كەلتىرەيىك. اقتوبە وبلىسىنىڭ شۇبارقۇدىعىندا – 10, شالقارىندا – 16, ىرعىزىندا – 17, اتىراۋدىڭ قورعالجىنىندا – 56, ساعىزىندا – 60, گانيۋشكينوسىندا 191 ادام جازىلىپتى. شىعىس قازاقستاننىڭ كۇرشىمىندە – 142, زايسانىندا – 82, باتىس قازاقستاننىڭ جانقالاسىندا – 21, شىڭعىرلاۋىندا – 16, قىزىلوردانىڭ جاڭا-قازالىسىندا – 82, ماڭعىستاۋدىڭ جاڭاوزەنىندە 49 ادام جازدىرىپ الادى. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. تاعى دا قايتالايىن, مۇنىڭ ءبارى دە جوعارى ولشەمدەر دەڭگەيىنەن قاراعاندا جۇپىنىلاۋ كورسەتكىشتەر.
“زامانا” باسپا ءۇيى بۇل باسىلىمداردى شىعارۋمەن قاتار “زامانا” بەينەستۋدياسىن, “زامانا” باسپاحاناسىن, “زامانا” ءباسپاسوز كلۋبىن, “زامانا” باسپاسىن اشقان. بەينەستۋديا زاماناۋي تەحنيكا ءتۇرلەرىمەن جابدىقتالعان. بىلىكتى ماماندارعا كەندە ەمەس. دەرەكتى فيلمدەرگە, مەرەيتويلىق باياندارعا, جارنامالىق روليكتەرگە, ءان-كليپتەرگە تاپسىرىس بەرە الاسىز. باسپاحانا – گازەتتەر مەن باسقا دا باسپا ونىمدەرىن شىعارادى. باسپا – ءتۇرلى جانرلاردا كىتاپ ازىرلەيتىن رەداكتسيالىق قۇرىلىم. ال ءباسپاسوز كلۋبىندا ءتۇرلى جيىندار, باسقوسۋلار, ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىن وتكىزۋگە بولادى. ەلۋ ادامعا لايىقتالعان ءماجىلىسحاناسى بار. ءبىزدىڭ باسپامىز دايىنداپ شىعاراتىن شاعىن كىتاپتار ءتاپ-ءتاۋىر سۇرانىسقا يە. سوڭعى كەزدەرى “اينالايىن ءتىلىڭنەن!”, “عالام تولى عاجايىپ”, “ادەپتىلىك ءالىپپەسى”, “جاس كەلىندەرگە كەڭەس”, “ەرتەگى وقىپ بەرىڭىزشى, كوكە”, “كەل, ايتايىق تاقپاق”, “باتا بەرە بىلەسىز بە؟” سياقتى كىتاپشالار شىعارىلدى. الداعى ۋاقىتتا وقىرماندار سۇرانىستارىن جان-جاقتى, تەرەڭىرەك زەرتتەي تۇسسەك, باسىلىمداردىڭ دا, كىتاپشالاردىڭ دا ساپاسىن ارتتىرا تۇسسەك دەيمىز.
– شىمكەنتتەن شىعاتىن گازەتتەر ءالى دە كوپ. باسقا باسىلىمدار دا از ەمەس. ءبىرتالايىنىڭ اتىنا وكپە-رەنىش ايتىلادى. وسى سالاداعى امبەباپ كاسىپكەر, ايتۋلى قالامگەر رەتىندە بۇل جونىندە قانداي ويداسىز؟
– بۇل سالا – مەنىڭ ءوز سالام. قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن, ونىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن تامامداعانىمدى, تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ “شەكپەنىنەن” شىققانىمدى, ءوزىم بۇگە-شىگەسىن بىلەتىن سالادا بيزنەسپەن اينالىسىپ ءجۇرگەنىمدى ماقتان ەتەمىن. قىزعانىش, ءىشتارلىق, كۇنشىلدىك دەگەندەر مەن ءۇشىن وتە جەككورىنىشتى. وزگەلەردىڭ جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتكەنىنە شىن پەيىلمەن قۋانامىن. الايدا, اۋرۋدى جاسىرمايىق. قاي-قاي سالالاردا دا كوپ نارسەنى “كولدەنەڭ كوك اتتىلار” ءبۇلدىرىپ, بىلىقتىرىپ ءجۇر. ماسەلەن, ءبىزدىڭ “قىزىق گازەتىمىز” و باستا تىڭ, جاڭا, قىزىقتى جوبا ەدى. وكىنىشتىسى سول, وسى جوبامىزدىڭ فورماسىن, ديزاينىن كوشىرىپ الىپ, ماقساتىن باسقاشالاپ ۇرلاپ الىپ, ۇيات-اياتسىز پايدالانۋشىلار كوبەيدى. جۇزدەگەن “ۆاريانتتار” پايدا بولدى. “قىزىق گازەتتە” بەيادەپ ەشتەڭە جوق. ال ءالگىندەي “ۆاريانتتاردا” انايى, تۇرپايى, جيىركەنىشتى نارسەلەر جازىلىپ, ءبىزدىڭ اتىمىزدى بىلعادى. اقىرىندا جاپ-جاقسى جوبامىز قۇلاپ تىندى. ارينە, كاسىپ ۇيرەنگەن, جاڭا نارسەلەردى يگەرۋگە تىرىسقان جاقسى. بىراق, بىلەتىن كاسىپپەن, ءتۇسىنىپ-تۇيسىنەتىن تىرلىكپەن, مەڭگەرگەن ماماندىقپەن اينالىسقانعا نە جەتسىن؟! باسقاسى باسقا, باق پەن ءبىلىم سالالارىنداعى دەندەگەن دەرت اسا قاۋىپتى. وسى ەكى سالاداعى “كولدەنەڭ كوك اتتىلاردىڭ” كەساپاتتارى تۋرالى قاتتىراق ويلانباسا بولمايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن مارحابات بايعۇت.