مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا بيزنەستىڭ جاعدايىن تۇبەگەيلى جاقسارتۋ جانە ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ الدىنا قويىلعان ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ ايقىندالدى.
بۇل كاسىپكەرلىكتىڭ ەكونوميكانى جانە ءتۇرلى سالالاردى دامىتۋعا, سونداي-اق جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جانە جۇمىسپەن قامتۋعا جاسايتىن ىقپالىمەن بايلانىستى. ماسەلەن, دامىعان ەلدەردە كاسىپكەرلىك كوبىنەسە ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ الەۋەتى مەن پەرسپەكتيۆاسىن ايقىندايدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس يننوۆاتسيالاردى دامىتۋدا, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدا, ورتا تاپتى قالىپتاستىرۋدا باستى ءرول اتقارادى. بيزنەس ەكونوميكاعا جانە حالىق ءۇشىن قاجەتتى ينۆەستيتسيالىق, ينفراقۇرىلىمدىق, يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ەلەۋلى بولىگىن ىسكە اسىرۋعا جاردەمدەسەدى. ءوز كەزەگىندە, بيزنەستىڭ ساپالىق سيپاتى ىسكە اسىرىلاتىن جوبالاردىڭ دەڭگەيىنە اسەر ەتەدى. سوندىقتان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ بۇكىل ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ, سونداي-اق جەكە العاندا, ءاربىر ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ ستراتەگيالىق ءوسۋ رەسۋرسى بولىپ تابىلادى. بيزنەستىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ, تارتىمدى جانە ىنتالاندىرۋشى ىسكەرلىك ورتانى قۇرۋ وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى, سونداي-اق ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ورنىقتى دامۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسايدى.
ەلىمىزدە حالىقتىڭ باسىم بولىگى قازىرگى تاڭدا جەكەمەنشىك كومپانيالار مەن ۇيىمداردا جۇمىس ىستەيدى. سوڭعى جىلدارى حالىق اراسىندا بيزنەستىڭ تارتىمدىلىعى ارتىپ وتىرعاندىعى بايقالادى. مۇنى شاعىن جانە ورتا بيزنەستە جۇمىس ىستەيتىندەر سانى 2013 جىلعى 2,5 ميلليون ادامنان 2016 جىلى 3,2 ميلليونعا دەيىن وسكەنى كورسەتىپ وتىر. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سەكتورىندا جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيى استانا مەن الماتى قالالارىندا بايقالادى. بۇل قالالاردا جالپى جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 60%-عا جۋىعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستە جۇمىس ىستەيدى, ول دامىعان ەلدەرگە ءتان كورسەتكىش.
بۇگىنگى تاڭدا ەل وڭىرلەرىندە كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ دەڭگەيى ءارتۇرلى. رەسپۋبليكا بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءونىمى ءوندىرىسىنىڭ ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى ورتاشا ۇلەسى 2016 جىلى 26,8% بولعان جاعدايدا, وڭىرلىك ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ نەعۇرلىم جوعارى ۇلەسى استانا مەن الماتى قالالارىندا – تيىسىنشە 57,4% جانە 33,7%, سونداي-اق باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 41,9%. ياعني, ەلدە وندىرىلەتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءونىمىنىڭ 50%-دان استامى وسى وڭىرلەرگە تيەسىلى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەس سەكتورىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىنداردىڭ جارتىسى ەلدىڭ باستى اگلومەراتسيالارى بولىپ تابىلاتىن استانا, الماتى قالالارىندا, وڭتۇستىك قازاقستان جانە الماتى وبلىستارىندا ورنالاسقان. ماسەلەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ نەعۇرلىم كوپ سانى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 15,2%, الماتى قالاسىندا – 14,9%, الماتى وبلىسىندا – 12%. ال بىرقاتار باسقا وڭىرلەردە بۇل كورسەتكىش ەداۋىر تومەن بولىپ وتىر.
وسىنى ەسكەرىپ, كاسىپكەرلىكتى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ساياساتى جەرگىلىكتى باسقارۋشى ورگانداردىڭ دامۋ باعدارلامالارىندا ماڭىزدى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس.
جالپى, قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن بيزنەستىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جانە جالپى وتاندىق بيزنەستىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە جۇيەلى شارالار قابىلداۋ تالاپ ەتىلەدى.
بۇگىنگى تاڭدا اكىمشىلىك توسقاۋىلدار جانە كۇردەلى مەملەكەتتىك راسىمدەر, ۇزاق مەرزىمدى كاپيتالدىڭ جانە بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى, ينفراقۇرىلىمدىق جانە ينستيتۋتتىق سيپاتتاعى كەدەرگىلەر, باسەكەلەستىكتىڭ جەتكىلىكسىز دەڭگەيى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى بولىپ تابىلادى. مىسالى, رۇقساتتار, ليتسەنزيالار مەن سەرتيفيكاتتاردى جەدەل جانە اشىق الۋ بويىنشا پروبلەمالار بار. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, بارلىق تىركەۋلەردەن ءوتۋ, جەر ۋچاسكەسىن, رۇقساتتار, قورىتىندىلار الۋ, جەلىلەرگە قوسىلۋ ءۇشىن كوبىنەسە ءبىر جىلدان استام ۋاقىت كەتەدى, بۇل ىسكەرلىك جانە ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتى ەلەۋلى تەجەيدى.
سونداي-اق كاسىپكەرلەردى وزدەرىنىڭ يدەيالارى مەن جوبالارىن ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋعا قول جەتكىزۋ ماسەلەلەرى تولعاندىرادى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا بيزنەستىڭ جاعدايىن تۇبەگەيلى جاقسارتۋ جانە كەڭەيتۋ جونىندە ناقتى مىندەتتەر قويىلدى. بىرىنشىدەن, ءتۇرلى سالالىق باعدارلامالار شەڭبەرىندە وتاندىق بيزنەستىڭ قارجى رەسۋرستارىنا قول جەتكىزۋىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. وسى رەتتە, وسى جىلى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 1 341 جوبا سۋبسيديالاندى, سونىڭ ىشىندە 122,21 ملرد تەڭگە كرەديتتەر جانە 23,46 ملرد تەڭگە سۋبسيديالار بەرىلدى. 653 جوبا بويىنشا 22 ملرد تەڭگە جالپى كرەديتتەر سوماسىنا كەپىلدەر بەرىلدى.
بۇعان قوسا وسى جىلدان باستاپ ناتيجەسى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتالعان باعدارلاما ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى ارتتىرۋعا, اۋىلدار مەن قالالاردا كاسىپكەرلىك باستامالاردى قولداۋعا, كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقىتۋعا باعىتتالعان. بۇل باعدارلاما شەڭبەرىندە 2017 جىلى شاعىن ميكروكرەديتتەۋگە 37 ملرد تەڭگە جوسپارلانعان, سونىڭ ىشىندە قالالاردا – 10 ملرد تەڭگە, اۋىلدىق جەرلەردە – 27 ملرد تەڭگە.
جالپى, مەملەكەت قابىلداپ وتىرعان شارالار شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءوندىرىسىنىڭ وسۋىنە جاردەمدەستى. ماسەلەن, 2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءونىمى 2016 جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 32,4%-عا وسكەن. اتالعان شارالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى 350 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ جانە ساقتاپ قالۋ مۇمكىن بولدى.
ەكىنشىدەن, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى تۇبەگەيلى ازايتۋ جانە رەتتەۋشى ورتانى جەتىلدىرۋ. بۇل بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى اياسىندا باقىلاۋ-قاداعالاۋ قىزمەتىن تەكسەرۋ جانە وڭتايلاندىرۋ جونىندە جۇمىس جۇزەگە اسىرىلادى. نەگىزگى مىندەت قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا جانە ەسكەرتۋگە باعىتتالعان باقىلاۋعا كوشۋ بولىپ تابىلادى. سونداي-اق مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋىن تومەندەتۋ, ىسكەرلىك جانە مونوپولياعا قارسى رەتتەۋ سالاسىندا ەىدۇ ستاندارتتارىنا كوشۋ, ينۆەستيتسيالار تارتۋ بويىنشا جۇمىس اتقارىلۋدا. «اقىلدى رەتتەۋ» ۇستانىمدارىن, سونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ىسكە اسىرۋ, رۇقسات ەتۋ جۇيەسىن رەتتەپ, جەتىلدىرۋ, سالىقتىق رەتتەۋدى تومەندەتۋ, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ ارتىق ەسەپتىلىگىن جانە بيزنەستىڭ جاپپاي شىعىندارىن وڭتايلاندىرۋ اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
وتكەن جىلى ەنگىزىلگەن ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ينستيتۋتى ودان ءارى دامىتۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ينستيتۋت ەرىكتى نەگىزدە ەكولوگيالىق اۋديتتە, سالىق كونسۋلتاتسيالارىندا, ءورت قاۋىپسىزدىگىندە قىزمەت ەتەدى. وسى رەتتە اتالعان ينستيتۋتتى باسقا سالالارعا, اتاپ ايتقاندا, باعالاۋ, نوتارياتتىق, ادۆوكاتتىق, اۋديتورلىق جانە باسقا دا قىزمەت تۇرلەرىنە ەنگىزۋ وزەكتى بولىپ وتىر. مەملەكەتتىك رەتتەۋ شىعىندارىن تومەندەتۋگە رەتتەۋ ىقپالىنا, سونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى باسقارۋ دەڭگەيىندە تالداۋ جاساۋ ينستيتۋتىن كەڭەيتۋگە جاردەمدەسەتىن بولادى. قازىرگى كەزدە ۇكىمەت بيزنەسكە اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ودان ءارى تومەندەتۋگە باعىتتالعان ءتيىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەدى.
ۇشىنشىدەن, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بيزنەستى قولداۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماقساتىندا وڭىرلەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جوبالارى ءۇشىن كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى, سونىڭ ىشىندە يندۋستريالىق ايماقتاردى جانە ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق ورتالىقتارىن دامىتۋ باستالدى. وسىنداي باعىتتىڭ شەڭبەرىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق جەلىلەرگە جەدەل قوسۋ, جەر ۋچاسكەلەرىنە, بوس ءۇي-جايلارعا, قويمالارعا, كولىك دالىزدەرىنە, يندۋستريالىق جانە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ ارتىقشىلىقتارىنا ەركىن قول جەتكىزۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ, وڭىرلەردە الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالاردىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى.
سونداي-اق مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىگى الەۋەتىن تولىق اشۋ قاجەت. سوڭعى كەزدە اتالعان قۇرال كوپتەگەن وڭىرلەردە الەۋمەتتىك وبەكتىلەردىڭ – بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسىندا بەلسەندى قولدانىلىپ كەلەدى. بۇل رەتتە وسىنداي تاجىريبەنى ينفراقۇرىلىمدىق جانە وندىرىستىك جوبالاردا پايدالانۋ وزەكتى بولىپ وتىر.
شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قولداۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا بيزنەس ينكۋباتورلارىن, زاماناۋي زياتكەرلىك سەرۆيستەرىن, كوۆوركينگ ورتالىقتارىن, G2B, ۆ2ۆ, ۆ2س شەڭبەرىندە ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا فورماتىن دامىتۋ سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇعان قوسا, بيىل مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا يندۋستريالىق ايماقتاردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ جوباسى ازىرلەندى. ول شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە قىزمەت كورسەتۋ اشىقتىعىن ەداۋىر ارتتىرادى.
تورتىنشىدەن, كاسىپكەرلىكتى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن ەكونوميكانىڭ پەرسپەكتيۆالىق سالالارىنا بىلىكتى ماماندار مەن كادرلاردى دايىنداۋ, بيزنەس داعدىلارىن ارتتىرۋ ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بيزنەستىڭ كوپتەگەن پروبلەمالارى مەنەدجمەنتتىڭ جانە بيزنەس ستراتەگياسىنىڭ پروبلەمالارىمەن بايلانىستى. وسىعان قاتىستى كاسىبي جانە بىلىكتى ماماندار دايىنداۋ, بيزنەس داعدىلارىن دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت كاسىپكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگى مەن قۇزىرەتتەرىن ارتتىرۋ تەتىكتەرىن ازىرلەدى. مىسالى, ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە «باستاۋ بيزنەس» – كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقىتۋ كوزدەلگەن. وسىنداي وقىتۋ كوپتەگەن كاسىپكەرلەرگە, اسىرەسە, اۋىلدىق جەرلەردە ءوزىنىڭ كاسىپتىك ءوسۋ جولىندا ءبىرىنشى قادام جاساۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. جىل سايىن كەمىندە 30 مىڭ ادامدى وقىتۋمەن قامتۋ جوسپارلانعان.
بەسىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستىڭ ماڭىزدى باعىتى وڭىرلىك دەڭگەيدە ىسكەرلىك جاعدايدى جاقسارتۋ جانە باسەكەلەستىكتى دامىتۋ جونىندەگى شارالاردى جانداندىرۋ بولىپ تابىلادى.
بيىل بارلىق وڭىرلەردە جاپپاي, سونىڭ ىشىندە وتباسىلىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندە جوسپارلار ازىرلەندى. بۇل جوسپارلاردا ناقتى ءىس-شارالار كەشەنى كوزدەلگەن. وسىنداي شارالاردىڭ نەگىزىندە وڭىرلەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدىڭ كەشەندى جانە جۇيەلى ۇستانىمىن قالىپتاستىرۋعا, كاسىپكەرلىكتىڭ ءرولى مەن مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋعا, جەرگىلىكتى جانە ورتالىق باستامالاردى ۇيلەستىرۋگە جاعدايلار جاسالادى. سونداي-اق وڭىرلەردە ىسكەرلىك ورتانى جاقسارتۋ ءۇشىن ارنايى سىيلىقاقى تاعايىندالىپ, بيزنەستى جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى بويىنشا وڭىرلەر مەن قالالار رەيتينگىن وتكىزۋ كوزدەلگەن. بۇل وڭىرلەرگە بيزنەستى دامىتۋ سالاسىنداعى ءالسىز تۇستارىن انىقتاۋعا, ەكىنشى جاعىنان, ىسكەرلىك جاعدايدى جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىستى جۇيەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, قولايلى ىسكەرلىك جاعدايدى قالىپتاستىرۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتى تيىمدىلىگىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
جالپى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ بويىنشا كوزدەلگەن شارالار قازىرگى زامانعى جاعدايدا ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن قولايلى بيزنەس ورتانى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
ماقسات مۇحانوۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە اۋماقتىق-ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى