اقسەلەۋ بيىگى

بارلىق جول ريمگە اپارادى دەسەك, سول جولعا بۇكىل ادامزات بالاسى قازاق دا­لا­سىنان اتتانعان سياقتى. ونى ءبىز ابىز اقسەلەۋ اعانىڭ پايىمى بويىنشا زەر­دە­لە­دىك. اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ قاي ءسوزى بول­سىن قازاقتان باستاۋ الادى. ول جازعان قۇن­دى ەڭبەكتەردىڭ بارلىعىنىڭ اتاۋى قا­زاق ءسوزىن توركىندەيدى ەكەن. قاراپ وتىر­ساق, «قازاق الەمى», «قازاقتىڭ اۋىز­­شا تاريحى», «قازاقتىڭ بەيپىل سوز­دەرى», «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» دەپ قالامى قاڭتا­رىل­عانشا قايران اقاڭ قازاقتى جىرلاپتى. ونى جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ ءوزى «اق­­­­سە­لەۋ سەيدىمبەكتىڭ قاي شىعارماسى بول­­­ما­سىن, ويلى, سانالى قازاققا اتا-با­با­­مىز­­دىڭ وسال بولماعانىن بۇلتارتپاس دا­لەل­­دەرمەن تەرەڭ ءتۇسىندىرىپ بەرەدى», دەگەن.

سول ورالحان بوكەي بىردە سا­رى­ارقاعا ات شالدىرىپ, اقسەلەۋ سەي­دىمبەكپەن بىرگە جاڭاارقاعا بار­عان ەكەن. سوندا جانى دا, ءتانى دە ناعىز قازاق اقسەلەۋ ءوزى تۋ­عان توپىراقتىڭ ءار تاسىنىڭ تاري­حىن تەرەڭ بىلەتىن ادەتىمەن جەر-سۋ اتاۋلارىن ورالحانعا تانىس­تىرىپ كەلە جاتىپ, «مىناۋ ءبىز­دىڭ يماناق دەگەن تاۋ» دەپتى. جا­نە ول تاۋدىڭ جاقسى يماناق, جامان يماناق دەپ بولىنەتىنىن اي­تا بەرەيىن دەسە, ورالحان بوكەي جى­ميىپ كەلەدى ەكەن. «اقسەلەۋ, مۇنى بىزدە جوتا دەيدى» دەپتى. ەكەۋى سول جەردە ءسال كىدىرىپ, ءبىر-بى­رىنە ەرەكشە قۇرمەتپەن جىمي­سا كەرەك. شىنىمەن دە سارى­ارقانىڭ ۇساق شوقىلارىن التاي­دىڭ مۇز قۇرسانعان بيىك شىڭ­دارى­نىڭ قاسىندا تاۋ دەپ اتاۋ ىڭ­عايسىز عوي. بىراق اقسەلەۋدىڭ كوزىمەن ول يماناق شىنىمەن دە زاڭعار, بيىك تاۋ ەدى. كەيىن, كوز جۇماردان بۇرىن تۋرا سول يما­ناق­تىڭ ەتەگىن ءوزىنىڭ ماڭگىلىك مەكە­نى بولاتىنىن بالالارىنا اما­نات­تاپتى. قازىر ول جەر اقس­ەلەۋ بيىگى دەپ اتالادى. ءيا, ءبارى­بىر يماناقتىڭ بيىك ەكەنىن دالەل­دەپ جاتقانداي. ول توبە شىنى­مەن دە ۋاقىت وتكەن سايىن بيىكتەپ بارادى. وعان كوتەرىلگەن ادام سا­رى­ارقانى تەگىس شولىپ تۇر­عان­داي بولادى. سول كەزدە جا­ڭا­عى اڭگىمە ەسىمىزگە تۇسەدى. سون­دا مارقۇم اقاڭ ءوزى تۋىپ-وسكەن ول­كەنى ماڭگىلىك جەر بەسىگىندە جات­سا دا بيىك دەپ جاتقانداي سەزى­لەدى...

اقىن باعدات مۇباراك اق­سە­لەۋ اعاسى ومىردەن وتكەندە جاز­عان ولەڭىندە «سارىارقادا اق­سوراڭ ەڭ بيىك تاۋ,  جاڭاارقادا اقسەلەۋ تاۋدان بيىك» دەگەن ەدى. 

اقسەلەۋدەي اڭىز دا ابىز تۇل­عانىڭ ويى دا بويى دا بيىك ەكە­نىنە بۇل دا عاجاپ دالەل سياق­تى.

ءبىز بۇل كۇيدى تاياۋدا وتكەن قا­را­عاندى وبلىستىق تىلدەردى دامى­تۋ جونىندەگى باسقارماسى ۇيىم­داس­تىرعان اقسەلەۋ سەيدىم­بەك­تىڭ تۋعانىنا 75 جىل تولۋىنا ارنالعان يگى شارادا كەشتىك.

ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ «بولاشاققا باع­دار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» اتتى باعدار­لا­مالىق ماقالاسىن­دا ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋ­­زىكامىز, ادەبيەتىمىز, جو­رال­عىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلت­تىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭ­گى قالۋعا ءتيىس دەپ اتاپ وتكەن ەدى. 

ابايدىڭ دانالىعى, اۋەزوۆتىڭ عۇلا­ما­لىعى, جامبىلدىڭ جىرلارى مەن قۇرمان­عازىنىڭ كۇيلەرى, عاسىرلار قويناۋىنان جەت­كەن بابالار ءۇنى – بۇلار ءبىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىمىزدىڭ ءبىر پاراسى عانا. وسى ۇلى­لاردىڭ قاتارىندا ارينە اقسەلەۋدىڭ دە اي­تىلارى ءسوزسىز. سەبەبى ەلباسى ايتقان سالت-ءداستۇردىڭ دە, ءتىل مەن ءدىلدىڭ دە, ۇلت­تىق مۋزىكا مەن ادەبيەتتىڭ دە بىردەن-ءبىر جوق­شىسى ول اقسەلەۋ سەيدىمبەك بولاتىن.

ويى بيىك, قالامى جۇيرىك ساڭلاق قا­لامگەردىڭ 75 جىلدىعىنا وراي لايىق­تى قۇرمەت اقسەلەۋ بيىگىنەن قۇران باعىش­تاۋدان باستاۋ الىپ, اقسەلەۋ سەيدىم­بەكوۆ اتىنداعى جاس اقىندار مەن جازۋشىلار جانە كوسەمسوز شەبەرلەرىنىڭ ادەبي-شىعارماشىلىق بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋ قورىتىندى كەشى اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە ۇلاستى. جيىندى قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, اقىن عالىم جايلىباي باستادى. اقسەلەۋ شەكپەنىنەن شىققان اقىن عالىم ءوز سوزىندە «اقسەلەۋ اعامىز ارامىزدان كەتكەن ۋاقىت الىستاعان سايىن ونىڭ مۇراسى بىزگە جاقىنداپ كەلەدى. بۇل – ۇلى تۇلعالارعا ءتان قۇبىلىس. قازىرگى ۋاقىتتا كوزىقاراقتى ءار قازاقتىڭ جۇرەگىندە ءوز اقسەلەۋى بار» دەدى. سونداي-اق كەشتىڭ شىمىلدىعىن اشىپ بەرگەن اقىن كەلەسى جىلى اقسەلەۋگە ءوزى تۋعان ولكەدەن ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتۋ يدەياسىن العا تارتتى.

قاراعاندى وبلىسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلنارايىم قاڭتاربەكوۆا كىرىسپە سوزىنەن سوڭ, ساحناعا كوتەرىلگەن اقاڭنىڭ ۇزەڭگىلەس دوسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تانىمال قوعام قايراتكەرى قويشىعارا سالعارا ۇلى مەن قاناتتاسى, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تولەن ابدىك ەستەلىككە تولى جان تولقىتار جاقسى سوزدەر ايتتى. 

سالتاناتتى كەش بارىسىندا قوي­شى­عارا اعا ءوزىنىڭ سۇبەلى ەڭبەكتەرىنىڭ الدى «التىن تامىردى» قالاي جازعانى جايلى سىر اقتاردى. «1975 جىلى بۇ­گىنگى «ەگەمەن قازاقستان» ول كەزدە «سو­تسياليستىك قازاقستان» دەپ اتالاتىن گازەتكە جۇمىسقا ورنالاستىم. مەنەن ءبىر جىلدان كەيىن اقسەلەۋ دە وسى باسىلىمعا كەلدى. قۇدايدىڭ قوش كورگەنى بولار, ەكەۋ­مىزدىڭ كابينەتىمىز قاتار بولدى. بىر­دە اقاڭ ء«بىز, قازاق – جازۋشىلارعا كەندە ەمەس حالىقپىز.

ەكەۋمىز جازۋشى بول­ساق جاقسى جازۋشى بولماسپىز, بىراق جا­مان دا جازۋشى بولماسىمىز انىق. ال, قازىر قازاققا تاعىلىم بولاتىن تاريحي تانىمدىق دۇنيە قاجەت. ەگەر قوش كور­سەڭ, بۇگىننەن باستاپ ادەبي شىعارما جاز­باۋعا ۋادەلەسەيىك» دەدى. سودان اراعا جىل-جارىم ۋاقىت سالىپ, ول «كۇمبىر-كۇمبىر كۇمبەزدەردى» جازدى, مەن «التىن تا­مىردى» شىعاردىم», دەدى قازاقتىڭ قوڭىر تاريحىنىڭ قوڭىراۋىنداي بول­عان مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى قوي­شى­عارا سالعارا ۇلى.

كەلەسىدە قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشى­سى تولەن ابدىك ءسوز الىپ, تاماشا ەستە­لىك­تەرمەن تامساندىرىپ, قىزىقتى مەزەت­تەرمەن اقسەلەۋ الەمىن ايشىقتاپ ءوتتى. «وسىدان تۋرا 15 جىل بۇرىن وسى اقسە­لەۋ سەيدىمبەك, دۋلات يسابەكوۆ ۇشەۋمىز قۇرداس بولىپ, الپىس جاس مەرەيتويىمىزدى استانادا بىرگە وتكىزدىك. سوندا ساحنادا سويلەپ تۇرعان دۋلات دوسىمىزدىڭ قالجىڭى ءالى ەسىمدە. دۋلات تۇرىپ: «مىنا وتىرعان ەكەۋىنەن مەنىڭ ءبىر عانا ارتىقشىلىعىم بار ەكەن. قازىر بۇل ەكەۋى تۋعان وبلىس جوق, مەن تۋعان وبلىس ءالى ورنىندا» دەپ ەلدى دۋ كۇلدىردى. سويتسەك, اقسەلەۋ تۋعان جەزقازعان مەن ءبىز تۋعان تورعاي وبلىسى قازىر جوق ەكەن», دەيدى تولەن اعامىز. 

ساحنادا كۇركىرەتىپ ولەڭ وقىعان الاشتىڭ اقيىق اقىنى سەرىك اقسۇڭ­قار­ ۇلىنىڭ دا ءماندى سوزىندە ءداندى دەرەكتەر جاتادى. اقىن ىلعي ايتىپ جۇرەتىن ءبىر ءسوز ەسىمىزدە. «اقسەلەۋ بولماسا مىنا جارىق دۇنيەدە اقسۇڭقار ۇلى دەگەن جۇمىر باستى پەندە بولۋى مۇمكىن, بىراق اقىن بولماس ەدى» دەيدى ىلعي.

اقسەلەۋ شاپاعاتىنىڭ ءبىر كورىنىس وسى دەر ەدىك.

بايقاۋ قورىتىندىسى بويىنشا پوە­زيا جانرىندا ءىىى ورىندى وبلىستىق «يندۋستريالنايا كاراگاندا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى اننا ستروكوۆا, ءىى ورىندى قارمۋ-دىڭ ستۋدەنتى ەرىك نارىنوۆ, ءى ورىندى قارمتۋ-دىڭ وقىتۋشىسى ايزادا راحىمجانوۆا يەلەنسە, پروزا جانرى بويىنشا ءىىى ورىندى قارمۋ-دىڭ ستۋدەنتى گۇلدەن ەرعالي, ءىى ورىندى قارمۋ-دىڭ ستۋدەنتى ايگەرىم قاراباەۆا, ءى ورىندى قاراعاندى وبلىستىق جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ اقپاراتتىق قىزمەت كورسەتۋ ينسپەكتورى ەرزات ەرماعانبەتوۆ جانە كوسەمسوز جانرى بويىنشا ءىىى ورىندى جاڭاارقا اۋدانى بيدايىق مەكتەبىنىڭ تالىمگەرى ءنازيرا اقاەۆا, ءىى ورىندى ب.بەيسەنوۆ اتىنداعى قاراعاندى اكادەمياسىنىڭ وقىتۋشىسى ق ۇلىنتاي موناي ۇلى, ءى ورىندى وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى نۇردوس كارىم ەنشىلەدى. اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ اتىنداعى ارنايى 100 000 تەڭگەنى جۋرناليست دۋلات امانجول قانجىعالادى. سونداي-اق اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ تۋىستارى تاعايىنداعان ارنايى جۇلدەنى Qasۋm.kz اقپاراتتىق پورتالىنىڭ باس رە­داكتورى نۇرلىحان قالقامان ۇلى يەمدە­نىپ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ديپ­لومىمەن قارمۋ-دىڭ ستۋدەنتى جولامان ايتكەن ماراپاتتالدى.

ايتۋلى شارانىڭ سوڭىنان اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ تۋعان-تۋىستارى قۇران وقىتىپ, اس بەردى.

اتالمىش باسقارمانىڭ باستاماسىنا بارلىق ەل ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. تۇل­عانى تۋعان توپىراعىندا دارىپتەۋ بولەك اسەر ەتەدى. اقسەلەۋ – قازاقتىڭ تەمىر­قا­­زى­عى دەر ەدىك. ونىڭ جۇلدىزى ءبىزدى ماڭگىلىك ۇلى مۇراتتارعا جەتەلەي بەرەرى ءسوزسىز. 

ميراس اسان, «ەگەمەن قازاقستان»

قاراعاندى وبلىسى,  جاڭاارقا اۋدانى