ەستە جوق ەسكى زامانداردان باستاپ-اق ەجەلگى ادامدار ءوزىنىڭ ارمان-قيالىن, تۇيسىگىمەن سەزگەنىن, ساناسىمەن توپشىلاعانىن ۇڭگىرلەردىڭ قابىرعالارىنا ورنەكتەپ سالعان, تاستارعا بادىزدەگەن.
كەي-كەيدە باعزىداعى ەملە ارىپتەرىنىڭ سىنا تۇرىندە بولىپ كەلۋىنىڭ باستى سەبەبى دە سول, ولاردى تاسقا قاشاپ جازۋ ىڭعايلى بولعاندىقتان شىعار دەپ ويلايمىز. قالاي دەسەك تە, ادامزات تاريحىنىڭ تالاي-تالاي پاراقتارى ماڭگى وشپەستەي ەتىپ تاسقا جازىلعانىن, امبە ەشقاشان جويىلىپ كەتپەستەي ەتىپ تاسپەن جازىلعانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.
ءيا, جاڭىلىس ايتىپ تۇرعان جوقپىز, جەر بەتىندەگى جەتى ىقىلىم دۇنيەنىڭ داۋرەن-كوشىندە تاسقا جازىلعان تاريح ءبىر بولەك تە, ودان باسقا تاسپەن جازىلعان تاريح بار. انتيكالىق ەللادا مەن ەجەلگى ريمنەن قالعان مىڭ سان زاتتىق ەسكەرتكىشتەر جاۋھارلارىنىڭ باسىم بولىگى تاستان جاسالىپ, تاستان تۇرعىزىلىپ, تاستان سالىنعان جوق پا. بۇلاردىڭ ىشىندە كونە زاماننىڭ ەڭ ۇلكەن دە ايبىندى امفيتەاترى سانالاتىن كوليزەي, بارلىق قۇدايلاردىڭ ۇيىنە بالاناتىن پانتەون, ءريمنىڭ ءوزى پايدا بولعان كاپيتولي توبەسىندەگى كاپيتولي حرامى, گرەكيانىڭ عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن عالامات جادىگەر ەسكەرتكىشى اكروپول جانە باسقالارى جالپى ادامزاتتىڭ دا, وسىناۋ ەلدەردىڭ دە ۇلتتىق مادەني-تاريحي مۇراسى بولۋىمەن قاتار ەجەلگى وركەنيەت سىرىنا بويلاتار تاسپەن جازىلعان تاريح ەكەندىگى جانە داۋسىز
ارينە ەجەلگى گرەكيا مەن ريم تاريحىن تاپسىرلەگەن سول زامانداردىڭ جازبا ايعاقتارى دا جەتەرلىك. ايتكەنمەن ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا گەنريح شليمان كىشى ازيادان ترويا قالاسىنىڭ تاس قورعاندارى مەن قامالدارىن تاپپاعاندا, كونە گرەك ادەبيەتىنىڭ ەڭ بايىرعى ەسكەرتكىشى – گومەر قاريانىڭ ەپيكالىق «يليادا» جىرىنىڭ وقيعاسى ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز, ەرتەگى كۇيىندە قالىپ قويۋى دا ىقتيمال ەدى-اۋ.
ونى ايتاسىز, سوڭىندا قالعان ماڭگىلىك, تاستان سوعىلعان ەسكەرتكىشتەرى بولماسا, يسپان كونكيستادورلارى تىپ-تىيپىل ەتىپ قىرىپ تاستاعان اتستەكتەر, ينكتەر مەن مايالار وركەنيەتى ادامزات تاريحىنان ءىز-ءتۇزسىز, زىم-زيا جوعالار ەدى. تۇتاس جارتاستان قاشالىپ جاسالعان مالينالكو عيباداتحاناسى, تاستان مۇسىندەلگەن قۇدايلار, ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھارىنا جاتار كۇن قاقپاسى, كۇن قۇدايىنىڭ عيباداتحاناسى باستاعان التىن ساراي توپتاماسى, بۇدان باسقا دا تولىپ جاتقان تاس كونەلىكتەر ارعى تەگى ازيالىقتار دەپ تە بولجاناتىن وسىناۋ مەكسيكالىق ۇندىستەردىڭ ەرتەدەگى بيىك وركەنيەتىن بولاشاق عاسىرلارعا پاش ەتۋدە. ءسويتىپ تۇتاس ءبىر حالىقتاردىڭ تاريح ساحناسىنان وزدەرى كەتسە دە تاسپەن جازعان تاريحتارى قالىپ, ادامزات اۋلەتىمەن بىرگە جاساسىپ, تالاي ويلى كوكىرەكتەردى تەبىرەنتىپ, تولعاندىرىپ كەلەدى.
تاريحتى تاسپەن جازۋدىڭ بارلىق زاماندارداعى بۇكىلجاھاندىق ەتالونعا اينالعان عالامات ۇلگىسى, البەتتە, مىسىر پيراميدالارى مەن قىتاي قورعانى. پەرعاۋىندار ەلىندەگى ءبىر شايقاستى باستار الدىندا ناپولەون پيراميدالاردى نۇسقاپ ءوز ارمياسىنا: «ۋا, ساربازدارىم! سەندەرگە قىرىق عاسىر قاراپ تۇر» دەپ دەم بەرگەن ەكەن. تاريحتىڭ قاتپارلى قويناۋلارىنىڭ ەڭ كونە تولاعاي ارتەفاكتىلەرى دۇنيەجۇزىلىك تاريح وقۋلىعىنىڭ اشىق بەتىندەي بولىپ كورىنەدى. ارتتا قىرىق عاسىرىن قالدىرعان ءنىل داريانىڭ اڭعارىنداعى تاريح گيمالايلارى وسى تاپجىلماي تۇرعان قالىپتارىندا تىلسىم ارقالاپ, الداعى قىرىق عاسىرىنا جول تارتىپ ادىمداپ بارادى. ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالعان تاريح كەيۋاناسى – قىتاي قورعانى دا وسىنداي, بولاشاقتاعى جۇرەر جولى ءوزىنىڭ ۇزىن ىرعاسىنان ۇزىن.
ۇزىنقۇلاق ايتادى: قىتايلار بۇل قورعاندى ءبىزدىڭ جاۋجۇرەك بابالارىمىزدان قورعانۋ ءۇشىن نەشەمە عاسىرلار بويى تۇرعىزعان دەيدى. سونداي ەڭسەلى بابالارىمىز وزدەرىنىڭ ورلىك پەن ەرلىككە تولى تاريحىن تاسقا دا جازا بىلگەن, تاسپەن دە ءورىپ جازعان. مۇنىڭ بىردەن-ءبىر باستى دالەلى – ورحون-ەنيسەي ەسكەرتكىش جازبالارى. دات عالىمى ۆ.تومسەننىڭ كونە تۇركى رۋنيكاسىنىڭ كىلتىن تاۋىپ, قۇلپىن اشۋىنىڭ ارقاسىندا ورتاعاسىرلىق تۇركى قاعاناتتارىنىڭ قالتارىستا قالعان قانشاما تاريحى جالعاننىڭ جارىعىنا شىقتى. بىلگە قاعاندى, تونىكوك دانانى, كۇلتەگىن ەردى سولاي, تاسقا تاسپالانعان تاريحىمىزدان تانىپ بىلگەن ەدىك.
ودان قالا بەردى قازاق جەرى – تاڭبالى تاستاردىڭ وتانى. جەتىسۋ جەرىندەگى «تاڭبالى» پەتروگليفتەر كەشەنى. ىلەنىڭ بويىنداعى الەمدىك عىلىم اينالىمىنا العاش شوقان قوسقان تاڭبالى تاس شاتقالى. تاڭبالى نۇرا. باسقا دا ورنەكتى, ويۋلى, شيمايلى جارتاستار. بۇلاردا عاسىرلار بويى قازاق دالاسىن قونىستانعان تايپالاردىڭ مىڭداعان تاڭبالارى, ۇراندارى, تاسقا ويىپ تۇسىرگەن ادەمى ورنەكتەر, «قوشقار ءمۇيىز», «تۇيە تابان», «كىسىنىڭ ءىزى», «اتتىڭ ءىزى», ت.ب. بەلگى-بەدەرلەر كوپتەپ كەزدەسەدى. عالىمدار ايتسا ايتقانداي, ولار – «تاريحتىڭ زور كۋالىگى». ايتالىق, تاڭبالى نۇرا جارتاسىنداعى تاڭبالار ءحى-ءحىح عاسىرلار ارالىعىن قامتيدى. بۇل ارادا 1710 جىلى جوڭعارعا قارسى سوعىستا ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ۇلكەن جيىن وتكەن. حالقىمىز قاسيەتتەپ كيە تۇتقان تاڭبالى تاستار سىرى وسىنداي.
ەجەلگى وتىراردىڭ ورنىنداعى قامال مەن قورعان قيراندىلارى, ارىستان باب پەن ازىرەت سۇلتان كەسەنەلەرى, قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ مەن ايشا ءبيبى مازارلارى دا بابالارىمىزدىڭ تاسپەن جازعان تاريحى. قازاق ەلى ءالى تاستان سومداپ تالاي عاجايىپ تاريحتار جاساۋعا جازسىن!
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»