تەڭىز كولىگى حالىقارالىق ساۋدانى جەڭىلدەتۋدە جانە ەكونوميكالىق دامۋدى ارتتىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. گەوگرافيالىق تۇرعىدان قولايلى جەردە, اتاپ ايتقاندا, كاسپي تەڭىزى مەن پارسى جانە ومان شىعاناقتارى اراسىندا ورنالاسقان يران ترانزيتتىك ارتىقشىلىقتاردان پايدا تاباتىن تەڭىز تاسىمالى جەلىسىن كەڭەيتۋگە مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر.
شىن مانىندە, يران ءوزىن سولتۇستىك-وڭتۇستىك حالىقارالىق كولىك ءدالىزى (سوحكد), قازىرگى زامانعى «جىبەك جولى» دەپ تە اتالاتىن شىعىس-باتىس كولىك ءدالىزى, وڭتۇستىك ازيا ءدالىزى جانە ەۋروپا-كاۆكاز-ازيا كولىك ءدالىزى (تراسەكا) شەڭبەرىندەگى كولىك تىزبەكتەرىندە شەشۋشى ەلەمەنت رەتىندە قاراستىرادى. دەگەنمەن, تەڭىز كولىگى يندۋسترياسى يران ەكونوميكاسىنىڭ باسقا دا كوپتەگەن سالالارى سەكىلدى ءىرى حالىقارالىق تاسىمالداۋ جەلىلەرىن ەلدىڭ تەڭىز پورتتارىنان الىستاتقان كۇردەلى سانكتسيالاردى باستان وتكەردى. بۇل جاعداي يراننىڭ جول جانە قالا قۇرىلىسى مينيسترلىگىنە قاراستى بىردەن-ءبىر تەڭىز اكىمشىلىگى بولىپ تابىلاتىن پورتتار جانە تەڭىز قاتىناسى ۇيىمىندا (پتقۇ) بانكروتتىققا ۇشىراۋ ىقتيمالدىعىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق تۋعىزۋدا. الايدا 2015 جىلى يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسىمگە قول قويىلۋى تاسىمالداۋ جانە تەڭىز سالاسىنداعى سانكتسيالاردى جويۋعا مۇمكىندىك بەردى. ناتيجەسىندە پتقۇ باسقارۋشى ديرەكتورى موحامماد سايدنەدجادتىڭ ايتۋىنشا, يران پورتتارىنىڭ جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 2016 جىلى 4,2%-عا ارتىپ, 141 ملن تونناعا جەتتى, ال 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 135,4 ملن توننانى قۇراعان بولاتىن. سونىمەن قاتار, 2017 جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارىندا يران پورتتارىنىڭ جالپى جۇك اينالىمى وتكەن جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعىندا 6%-عا ارتىپ, 94,5 ملن توننادان 100,6 ملن تونناعا جەتتى.
تابيعي-گەوگرافيالىق جاعدايعا بايلانىستى يراننىڭ ەڭ ءىرى پورتتارى ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان. پارسى شىعاناعى مەن ومان شىعاناعىنىڭ يران پورتتارىنىڭ جالپى وتكىزۋ قۋاتتىلىعىنداعى ۇلەسى 2016 جىلى 95%-عا نەمەسە 134,5 ملن تونناعا جەتتى, ال كاسپي باسسەينىنىڭ ۇلەسى قالعان 5%-دى نەمەسە 6,4 ملن توننانى قۇرادى. بۇل كورسەتكىش 2015 جىلعى كاسپي پورتتارىنىڭ جالپى جۇك اينالىمىمەن سالىستىرعاندا 2%-عا ارتىق بولعانىنا قاراماستان, 7,6 ملن توننانى قۇراعان 2014 جىلعى كولەمنەن 15%-عا از.
شىندىعىندا يران كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنداعى پورتتىق نىسانداردىڭ سانى تۇرعىسىنان باسقا جاعالاۋ مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا كوش باستاپ تۇر. سولتۇستىك يراندا 400 كم-گە سوزىلعان كاسپي جاعالاۋى بويىندا كوپتەگەن مەملەكەتتىك جانە جەكە تەڭىز پورتتارى بار. ولاردىڭ ىشىندەگى كاسپي تەڭىزىنە نەگىزگى قىزمەت كورسەتەتىندەرى – 2016 جىلى ايماقتاعى يران پورتتارى ارقىلى جالپى جۇك اعىندارىنىڭ 96,8%-ىن قامتىعان انزالي, اميراباد جانە نوشاحر پورتتارى. كاسپي پورتتارىنىڭ قىزمەتى يراننىڭ ايماقتاعى نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەسى – رەسەيمەن جانە از دارەجەدە باسقا دا جاعالاۋ مەملەكەتتەرىمەن ساۋدا جاساۋعا, سونداي-اق ترانزيتتىك تاسىمالداردى وڭدەۋگە باعىتتالعان. سۇيىق جۇك تاسىمالىنا باعىتتالعان وڭتۇستىكتەگى پورتتارمەن سالىستىرعاندا سولتۇستىكتەگى پورتتار قۇرعاق جۇكتى اۋىستىرىپ تيەۋگە ماماندانعان.
سۇيىق جۇك تاسىمالداۋ ترافيگىنىڭ (مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى) يران كاسپي پورتتارىنىڭ جالپى جۇك وتكىزۋ كولەمىندەگى ۇلەسى 2015 جىلعى 8%-دان (0,5 ملن. توننا) 2016 جىلى 2,6%-عا نەمەسە 0,1 ملن تونناعا دەيىن تومەندەدى. الايدا جاقىن ارادا كاسپي پورتتارى ارقىلى سۇيىق جۇكتى اۋىستىرىپ تيەۋدىڭ كولەمى ارتۋى مۇمكىن. ماسەلەن, 2017 جىلدىڭ تامىز ايىندا Dragon Oil مۇناي-گاز بارلاۋ كومپانياسى تۇرىكمەنستاننىڭ وففشورلىق كەن ورىندارىندا وندىرىلگەن مۇنايدى يرانعا جەتكىزدى. رەسەيلىك تانكەرلەر كاسپي جاعالاۋىنداعى نەكا پورتىندا مۇنايدى اۋىستىرىپ تيەۋگە مامانداندىرىلعان جانە كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىمەن جاسالعان بارتەرلىك كەلىسىمدەر بويىنشا مۇناي يمپورتىن رەتتەۋ ءۇشىن 2003 جىلى سالىنعان تەرمينالعا شامامەن 6 مىڭ توننا مۇناي ءتۇسىردى. يران تاراپى 2010 جىلى توقتاتىلعان نەكا ارقىلى شيكى مۇنايمەن الماسۋ وپەراتسيالارىنىڭ قايتا جاڭعىرتىلعانىن راستايتىن قانداي دا ءبىر رەسمي مالىمدەمە جاسامادى. الايدا نەكا تەرمينالىنا 14 مىڭ تونناعا دەيىن تاسي الاتىن ءىرى مۇناي تانكەرلەرىن ورنالاستىرۋعا جانە 2015 جىلى تاۋلىگىنە 120 مىڭ باررەل مۇنايمەن سالىستىرعاندا تاۋلىگىنە 500 مىڭ باررەل مۇنايدى اۋىستىرىپ تيەۋگە مۇمكىندىك بەرگەن پورتتىڭ سىيىمدىلىعىن ۇلعايتۋ جوباسى 2016 جىلدىڭ ماۋسىمىندا اياقتالعاننان كەيىن يران بيلىگىنىڭ رەسەي, قازاقستان, تۇرىكمەنستان جانە ازەربايجانمەن مۇناي الماسۋ جوسپارىن قايتا جانداندىرۋعا نيەتتى ەكەنى بەلگىلى بولدى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ يران سەكتورىنداعى دالەلدەنگەن مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋى ساردار-دجانگال جانە ساردار-ميللي كەن ورىندارىنداعى مۇناي وپەراتسيالارىن قولداۋ ءۇشىن جاعالاۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ قاجەتتىلىگىن ارتتىردى. انزالي كاسپي كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنا جاقىن ورنالاسقاندىقتان, بۇل پورت يراننىڭ ايماقتاعى مۇناي بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ماڭىزدى تەرمينالعا اينالدى. بۇگىنگى كۇنى نومينالدى جۇك اينالىمى 11 ملن توننا بولاتىن انزالي يراننىڭ كاسپي جاعالاۋىنداعى ەڭ ءىرى پورتى بولىپ تابىلادى جانە تيەۋ مەن ءتۇسىرۋ تونناجى بويىنشا يمام حومەيني مەن شاحيد رادجەي پورتتارىنان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا تۇر.
كونتەينەرلىك جۇكتەردى وتكىزۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋى اميراباد ارقىلى جۇك اعىنىنىڭ 2015 جىلعى 2,9 ملن توننادان 2016 جىلى 20%-عا ازايىپ, 2,35 ملن تونناعا دەيىن تومەندەۋىنە سەبەپ بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. دەگەنمەن, يراندىق بيلىك پورتتى كاسپي ايماعىنداعى ەڭ ءىرى پورتقا اينالدىرىپ, پورت ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ نيەتىن انىق كورسەتتى. جاريالانعان پورتتى دامىتۋ جوسپارىنا سايكەس, تەمىر جول پاروم تەرمينالىن, Ro-Ro قوندىرعىلارىن جاڭعىرتۋ, سونداي-اق استىق وڭدەۋ قۇرالدارىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. مىسالى, 2030 جىلعا قاراي استىق تاسىمالداۋ كولەمىن 7,5 ملن توننادان 18 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانۋدا, ال استىق پەن مۇناي ساقتاۋ قۋاتتارى تيىسىنشە 170 مىڭ توننادان 500 مىڭ تونناعا دەيىن جانە 16 مىڭ تەكشە مەتردەن 70 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن كەڭەيتىلەتىن بولادى.
قورىتا كەلە, كاسپي پورتتارىنىڭ نىساندارىن دامىتۋعا باعىتتالعان ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋعا تەگەراننىڭ مۇددەسى بار دەۋگە بولادى. P5+1 توبىمەن جاسالعان يادرولىق كەلىسىم جانە يرانعا قارسى ەكونوميكالىق سانكتسيالاردىڭ بىرتە-بىرتە الىنىپ تاستالۋى پورت ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ قىزمەتىن جانداندىرۋعا نەگىز بولدى. الايدا, يراننىڭ وڭتۇستىكتەگى پورتتاردان گورى سولتۇستىكتەگى پورتتاردىڭ الەۋەتىن كەڭەيتۋگە باسىمدىق بەرەتىنى ەكىتالاي. سەبەبى يران ءالى كۇنگە دەيىن پارسى شىعاناعى مەن ومان شىعاناعىنان شىعاتىن حالىقارالىق تەڭىز بايلانىسىنا تىكەلەي قاتىناۋدى تالاپ ەتەتىن دامىپ كەلە جاتقان جانە مۇناي ەكسپورتىنا نەگىزدەلگەن ەكونوميكاعا يە.
ليديا پارحومچيك,
قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى, ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى