الماتىدا مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى حالىقارالىق سيمپوزيۋم ءوتتى

سيمپوزيۋم جۇمىسى ۇلت زيالىلارى باستاعان رەسەي, تاتارستان, بەلارۋس, وزبەكستان, قىرعىزستاننان كەلگەن مەي­مانداردىڭ الدىمەن م.اۋەزوۆ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋ راسىمىنەن باستالىپ, ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۇراجايىنىڭ كورمەلەرىن تاماشالاۋىمەن جالعاسىن تاپتى. 

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا اكا­دەميگى ءۋاليحان قاليجانوۆ «م.و.اۋەزوۆ الەمى جانە رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى بايان­داماسىندا زامانا سىنىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسىنە اينالعان ادەبيەت الىبىنىڭ ومىرشەڭ مۇرالارى تۋرالى جان-جاقتى تالداۋ جاسادى.

حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ىرگەلى جيىن جۇمى­سىنا ساتتىلىك تىلەپ, ءسوز العان الما­تى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان باي­بەك سيمپوزيۋم تاقىرىبىنا سايكەس ۇلت­تىق رۋحانياتتىڭ ۇشار باسىنداعى الىپ­تار قاتارىندا تۇرعان م.اۋەزوۆ پەن بۇگىنگى رۋحاني جاڭعىرۋ كەزەڭىنىڭ ۇلى مۇرا­تىن ادەمى ۇشتاستىردى. ول ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ۇلت كلاسسيگى مۇحتار ومارحان ۇلى تۋرالى ايتقان «مۇحتار اۋەزوۆ تۋما دارىندىلىعىمەن قاتار ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ تراگەديالىق جاعىن دا تانىتىپ كەتتى. ول – جارقىن پۋبليتسيست, تانىمال وچەركيست, تالانتتى دراماتۋرگ. قازاقتىڭ ويشىل-گۋمانيسى ابايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى جايلى جازۋ ارقىلى قازاق حالقىنىڭ ومىرلىك ەنتسيكلوپەدياسىن الەم ادەبيەتىنە تانىمال ەتتى. ءوزى دە شەكسىز داڭققا بولەندى. ول كوشپەندىلەر تاريحىن شەبەر سۋرەتتەۋ ناتيجەسىندە ءوزىن دە اباي كەشكەن ءداۋىردىڭ زاڭدى جالعاسى ەتىپ كورسەتە ءبىلدى» دەگەن ءسوزىن نەگىزگە الا تۇرىپ, حح عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلى وزگەرىستەر تۇسىندا عۇمىر كەشكەن عۇلامانىڭ تاعدىرلى ماقساتىنىڭ بۇگىنگى كۇننىڭ ۇلى ارمان-اڭسارىمەن استاسىپ جاتقانىن ورايلى مەڭزەدى.

جازۋشىنىڭ ءوز قاراجاتىنا سالدىرعان تولەباەۆ كوشەسىندەگى 185-ءۇي بۇگىندە قازاق مادەنيەتىنىڭ قارا شاڭىراعىنا اينالدى. ءوزى ون جىل ءومىر سۇرگەن مەموريالدىق مۋزەي-ۇيدە قالامگەردىڭ ەڭ اسىل, ەڭ قىمبات مۇرالارى مەن قولجازبالارى ساقتالعان. قالامگەر «اباي جولى» ەپوپەياسىن ءدال وسى ۇيدە جازىپ ءبىتىردى. ول جاي عانا مەموريالدىق مۋزەي  ەمەس, ول – الماتى قالاسىنىڭ قاسيەتتى بويتۇمارى. ۇلى قاي­راتكەردىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا وراي مەموريالدىق مۋزەي-ءۇيى الماتى قالا­سى اكىم­دىگىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن تولىق جون­­دەۋ­دەن وتكىزىلدى. مۇنىڭ بارلىعى دا ەل­با­سى جاريالاعان «رۋحاني جاڭعىرۋ», «تۋعان جەر» باعدارلامالارى اياسىندا جۇزە­گە اسىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەر. مۇنان بى­لاي دا مۋزەي قالا قوناقتارىنىڭ عانا ەمەس, شەت­تەن كەلە­تىن تۋريستەردىڭ ارنايى ات باسىن بۇ­­رىپ, ايرىقشا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن بى­رە­گەي مادەني ورتالىققا اينالا تۇسەتىنى ءسوزسىز. «الاش» پارتياسى مەن «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ 71 قايراتكەرىنىڭ ۇستىنەن 1921-1932 جانە 1937-1938 جىلدارى جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ ءىسىنىڭ نەگىزىندە جازىلعان «جەگى», «تەز» بولىمدەرىنىڭ زاڭدى جالعاسى ءارى قورىتىندى ءافساناسى ىسپەتتى ارنايى م.اۋەزوۆكە ارنالعان «تالقى» اتتى كىتاپ جازعان بەلگىلى الاشتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي الاش يدەياسىمەن تامىرلاس تاعدىر كەشكەن م.اۋەزوۆتىڭ كۇرەسكەرلىك قاسيەتى تۋرالى كوپ مىسالدى العا تارتتى. سونداي-اق ول م.اۋەزوۆتىڭ 50 تومدىق اكادەميالىق جيناعىن جوباعا ەنگىزىپ, ونىڭ العاشقى 13 تومىن شىعارۋعا اتسالىسقانىن, 50 تومدىقتىڭ تولىقتاي باسىلىپ شىققانىن, ونىڭ ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىم ەكەنىن, كوپتومدىقتىڭ جالپى قازاق تاريحىنان الاتىن ورنىنىڭ ۇلكەن ەكەنىن ايتا كەلە, «50 توم­دىقتىڭ رۋحاني سالماعىن ەكشەپ كور­سەتۋگە ارنالعان ارنايى عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلسا» دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى. قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, پرو­فەس­سور ابدىلداجان اقماتاليەۆ «م.اۋەزوۆ جانە كىرگىز ادابياتى» دەگەن تاقىرىپتاعى بايانداماسىندا م.اۋەزوۆتىڭ قىرعىز ادەبيەتىن ناسيحاتتاپ, تانىتۋداعى ەڭبەگىن ايتپاعاندا, ءبىر عانا «ماناس» جىرىنىڭ تالايلى تاعدىرى قىل ۇستىندە قالىپ, ۇلكەن مىنبەرلەردەن «مۇنداي جىر قىرعىزعا كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە؟» دەگەن قيامپۇرىس ساۋال تاستالعاندا, داريا بىلىمىمەن بۇلتارتپاس دايەك كەلتىرىپ, كەراۋىز كەرتارتپالاردىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىپ, قورعاپ شىققان قازاق عۇلاماسىنىڭ جانكەشتى ەرلىگى مەن ەڭبەگىن قىرعىز حالقىنىڭ ەشقاشان ۇمىتپايتىنىن تولقىپ تۇرىپ جەتكىزدى. ش.ايتماتوۆتى الەمدىك دەڭگەيدە تانىتۋداعى ەڭبەگى ءوز ال­دىنا بولەك اڭگىمە. ول سونداي-اق م.اۋەزوۆ­­تىڭ 120 جىلدىق مەرەيتويى قىرعىز جەرىندە دە كەڭىنەن اتالىپ ءوتىپ جاتقا­نىن ايتىپ, قازاق باۋىرلارىن قۋانتىپ تاستادى. ۇلى جازۋشىنىڭ باي مۇراسىن جاڭا كەزەڭدە قايتا زەردەلەۋگە, شىعارمالارى­نىڭ اۋدارماسىنا بايلانىستى, تاريحي-مادەني ينتەرپرەتاتسيانىڭ وزەكتىلىگى مەن كوركەم شىعارمانىڭ كەيبىر ماسەلەلەرىنە وراي نيدەرلاندتان كەلگەن نەمەرەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زيفا-الۋا اۋەزوۆا بىرقاتار تولىمدى وي ايتتى. ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن ز.اۋەزوۆا جۋىر­دا عانا اعىلشىن تىلىنە ساپالى تارجىما­لانعان «قيلى زامان» مەن «قاراش-قاراش وقيعاسىنىڭ» قازاقشا, ورىسشا, اعىل­شىنشا اۋدارمالارىن سالىستىرا وتى­رىپ, ءتارجىماشىلاردان كەتكەن كەمشىلىك­تەردى قايتا قاراۋعا بايلانىستى تىلەگىن جەتكىزدى. 

سيمپوزيۋمعا قاتىسۋشىلار ۇلى عۇلا­ما­نىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان, ونىڭ ءومىر جولىن ەسكە تۇسىرەتىن ورىندار مەن مۇرالارعا قۇرمەتپەن قاراۋعا شاقىردى.  م.اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىعى, قازاق ۇلتىنا قىزمەت ەتۋگە باعىت­تال­عان ساياسي ۇستانىمى, ءومىرى مەن قايراتكەرلىك قىزمەتى كەلەر ۇرپاق ءۇشىن ۇلگى-ونەگە بولۋعا ابدەن لايىق. 

ايگۇل احانبايقىزى,     «ەگەمەن قازاقستان»

الماتى