ازا بويىڭدى قازا قىلاتىن ىقىلىم زاماننىڭ قامىرىقتى سازىن, تۇلا بويىڭدى بىردە ەلجىرەتىپ, ەندى بىردە كوڭىلىڭنىڭ سارايىن جارىق نۇرعا بولەيتىن, وكىندىرىپ-وكسىتەتىن, قۋاندىرىپ-قايعىرتاتىن, ءمانىن تولىق ءتۇسىنىپ بولعانشا, دەگبىرىڭدى الىپ, الا قۇيىن كۇيگە دۋشار ەتەتىن كۇي-قۇدىرەتتىڭ سوزدەن ارتىق دەيتىن قانداي قاسيەتى بار ەكەن؟!
تۇسىنگەن ادامعا ارتىق تا ەمەس, كەم دە ەمەس, ەكەۋى دە ءبىر جەردەن شىعىپ, جۇرەك سازى, جۇرەك ءسوزى بولىپ قانا بولىنەتىندەي كورىنەدى.
شادىمان كوڭىلدى, قاسىرەت-قايعىنى, قابىرعاعا باتار قازانى, جاۋعا قايرات قىلار رۋحتى كۇيمەن جەتكىزگەن بابا ونەرىن بۇگىن شىن ۇعا الامىز با؟ ەرتەرەكتە ءبىر اقساقال كۇيدىڭ سازىنا بەرىلە وتىرىپ, ءبىر تۇسىنا جەتكەندە: «بالا كەتتى, بالا كەتتى» دەيتىن كورىنەدى. بۇل الدەقانداي ءبىر وتىرىستا كۇيدى تۇسىنۋدەن قالعانىمىزدى وزەك ەتىپ, قامىعىپ وتىرعاندا ايتىلعان ءسوز بولاتىن. ارتىق اۋىز ماقتانسىز, «بىتتىك, توزدىق» دەيتىن گوي-گويسىز ءسوزىمىزدىڭ شىندىعى اقيقاتقا جاقىن با دەپ الاڭ قىلامىز. جوشى حانعا حابار جەتكىزگەن كەتبۇعانىڭ قوبىزى قورعاسىن جۇتسا دا تۇسىنەتىن تىڭدارمانىن تاپقان باقىتتى اسپاپ ەكەن عوي. كۇيمەن قۇسىن ۇيىقتاتقان, نارىن يدىرگەن, جاۋىن جەڭگەن بابا ونەرى ۇمىت قالماي بۇگىنگە جەتىپتى. ەندى سونى ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىنىپ, ەرتەڭگە جەتكىزۋ كۇيشى, ورىنداۋشى قاۋىمعا – مۇرات.
«ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتىپ, قابىرعاڭدى قايىستىرار ازالى سازدارى زار زامان سىرلارىنىڭ شەرمەندە اۋەنىمەن, جىگەرىڭدى جانىپ, نامىسىڭدى قايرار سەرىپپەلى سەرپەر سازدارى ەرەۋىل ادەبيەتتىڭ ۋىتىمەن, ۋايىممەن قوسا قۋانىشتى دا بەينەلەيتىن وي-تولعام سازدارى اعارتۋشى كەزەڭ ادەبيەتىنىڭ پاراسات-پايىمىمەن تەرەڭ قابىساتىن» شىعارماشىلىقتىڭ يەسى قۇرمانعازىنىڭ ءوزى الاي-دۇلەي كۇندەردى باستان وتكەرە ءجۇرىپ, شاكىرت كورىپ, ونەرىن ونەگە, مۇرا ەتىپ قالدىرىپتى. قۇرمانعازىنىڭ كۇيشىلىك مەكتەبى – نەشە زامان وتسە دە قازاق كۇي ونەرىنىڭ ازىعى. دينا, مامەن سياقتى شاكىرتتەرى سول ونەردى بىزگە جاقىنداتىپ اكەلسە, ودان بەرى قالي جانتىلەۋوۆ بولىپ جالعاسىپتى.
1902 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى قامىسسامار اۋىلىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان قالي جانتىلەۋوۆتىڭ تۋعانىنا 115 جىل. كەڭەس ۇكىمەتى ورناپ, تەمىر قۇرساۋلى بيلىگىن بەكىتكەن تۇستا «قايتكەندە قازاق قالادى قازاق بولىپ» دەۋمەن شەرمەندە كۇيگە تۇسكەن, ونىسىن سىرتقا بىلدىرمەي, جۇرەگىمەن عانا ەزىلىپ, جوعىن تۇگەندەپ, بارىنىڭ بەرەكەسىن تابۋ ءۇشىن كۇش جۇمساعان اسىل پەرزەنتتەردىڭ ەڭبەگى زايا كەتپەپتى. ونسىز دا جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا الاش ۇكىمەتىن قۇرىپ, قازاقتى دەربەس ەل ەتەمىز دەگەن قايماقتارىمىز جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاننان كەيىن اسا ساقتىقپەن قيمىلداعان از عانا قايراتتى توپ ەندى ول قاقپانعا تۇسپەۋگە بارىنشا تىرىسىپتى. قازاق مۋزىكاسىنىڭ جاۋھارلارىن جيناپ, عىلىمي تۇردە جۇيەلەگەن احمەت جۇبانوۆ ەندى ۇلتتىق وركەستر قۇرۋ ءۇشىن قازاق جازيراسىنان ونەر جۇيرىكتەرىن ىزدەپتى. وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى شيرەگىندە قازاق رۋحانياتىنىڭ ۇلكەن جاڭالىعى بولعان سول سلەتتى احمەت جۇبانوۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: «1934 جىلى ساراتان ايىنىڭ ىشىندە الماتىعا قازاقتىڭ حالىق كوركەمونەر قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى توبى شاقىرىلدى. جايىقتان, ەلەكتەن, سىردان, ەسىل, نۇرا, ەرتىستەن, ىلە, شۋدىڭ بويىنان ءانشى, ءبيشى, تاقپاقشى, اقىن, دومبىراشى, قوبىزشى, سىبىزعىشى, سىرنايشى جينالدى. ءبىر جۇماداي ونەر جارمەڭكەسى بولىپ, توپتىڭ قورىتىندى كونتسەرتىندە جوعارىدا ايتىلعان ونەرپازداردان ءوز بەتىمەن قۇرىلعان كىشكەنە دومبىرا وركەسترى شىقتى. قازاق تاريحىندا ءبىرىنشى رەت دومبىرانىڭ باس قوسىپ كۇي تارتقانىن كورگەن حالىق ءماز-مەيرام بولدى. دۋ قول شاپالاقتاپ, سوڭعى كۇيدى قايتا تارتقىزدى. «دومبىرا, قوبىزدان ەشنارسە شىقپايدى, بۇلاردى جيىپ قويىپ, بالالايكا, موندولينالارعا كوشۋ كەرەك» دەپ جۇرگەندەردىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلدى...».
قالي وسى سلەتتە باس بايگەنى يەلىنىپ, قۇرمانعازى وركەسترىندە كونتسەرتمەيستەر بولىپ قۇرمەت دەمالىسىنا شىققانشا قىزمەت ەتتى. جاپپاس قالامباەۆ, داۋلەت مىقتىباەۆتارمەن قاتار قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلت اسپاپتار وركەسترىن قۇرۋعا ەرەكشە اتسالىستى. جامبىل اتىنداعى فيلورمونيانىڭ دا نەگىزىن قالاستى.
* * *
بايدىڭ مالىن باعىپ ءجۇرىپ, كەنجەعارا دەگەن دوسى ەكەۋى الما كەزەك كۇي تارتىسادى ەكەن. ۇزاق-سونار شابىسقا كەتىپ, كۇيدىڭ ءلاززاتىنا بەرىلىپ, ءتىپتى, مالدارىنان ايىرىلىپ قالا جازدايدى. اشۋعا مىنگەن باي بىرەۋىن قۋىپ, ەكىنشىسىنىڭ دومبىراسىن سىندىرىپ تىنادى. مامەننىڭ شاكىرتتەرى توعاباي مەن جۇماتاي ەڭ العاش كۇيگە باۋلىپ, دومبىرانىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتەدى. كەيىن مامەننىڭ وزىمەن تانىسىپ, ساباق الادى. ول تۋرالى قالي جانتىلەۋوۆ ءوز ەستەلىگىندە: «مامەن كۇيشى ءار ءۇيدىڭ قادىر تۇتار, سىيمەن قارسى الار قوناعى بولاتىن. بىردە جولى ءتۇسىپ, ءبىزدىڭ ۇيگە كەلگەنى بار. مامەن كەلگەسىن كورشى-قولاڭ, تۋما-تۋىستار دا جينالا قالادى. ولاردىڭ ارمانى – كۇي تىڭداۋ. ءوزى دە قولقا سالدىرمايتىن ادام ەكەن, ءبىر مەزگىلدە اعىل-تەگىل كۇي ءنوپىرى باستالىپ كەتتى. بار ىنتام اۋىپ, دۇنيەنىڭ ءبارىن ۇمىتىپ, ەرەكشە ءبىر حالگە ءتۇستىم. تۇڭعىش رەت كۇيدىڭ ءجاي عانا دىبىس قوسىندىسىنان تۇراتىن دۇنيە ەمەس, ادامنىڭ جان جۇرەگىمەن تىلدەسەتىن وزگەشە ءبىر قۇدىرەت كۇشتىڭ بار ەكەنىن ءتۇسىندىم. وسىدان كەيىن مەنىڭ كوڭىلىمدە كۇرت وزگەرىس پايدا بولدى. مامەننىڭ كۇيلەرى كۇندىز ەسىمنەن, تۇندە تۇسىمنەن شىقپايتىن كۇيگە تاپ بولدىم. باسقا دۇنيەنىڭ ءبارىن ەش قىزىقتاماي, تەك قانا مامەننىڭ دومبىرا تارتىسىن كوكسەپ تۇراتىن كۇيگە دۋشار بولدىم. نە مال سۋارىپ, نە ءتۇزدىڭ باسقا ءبىر شارۋاسىن جايعاپ جۇرگەندە مامەننىڭ كۇي تارتقان سارىنى قۇلاعىما كەلەدى. دەگبىرىم قالماي دەدەكتەپ ۇيگە جەتەمىن, مامەن جوق بولىپ شىعادى. وسى جايدى اكەم سەزىپ جۇرگەن ەكەن. ءبىر كۇنى ءبىر اتىن ەرتتەپ, مەنى مىنگەستىرىپ, مامەننىڭ ۇيىنە كەلدىك. ءمان-جايدى ەستىپ بىلگەن سوڭ مامەن: «ە, بالانىڭ دومبىراعا زەيىنى اۋعان ەكەن, ىنتاسى سۋىماي تۇرعاندا اكەلگەنىڭ ءجون بولعان» دەدى كۇيشى» دەپ ەسكە الىپتى.
التى جاسىندا اجەسى ايبولسىن تاقتايدان ءۇش بۇرىشتى دومبىرا جاساتىپ بەرىپ, نۇرتازا دەگەن ناعاشىسى ونەرگە باۋليدى. توعىز جاسىندا تولەش دەيتىن اعاسى ءوزى ۇيرەتكەن كۇيلەردى جاقسى تارتقانى ءۇشىن قارا دومبىراسىن سىيعا تارتىپتى. 12-13 جاسىندا قازىرگى تايپاق اۋىلىنا, ول كەزدە «اندرەي بازارى» دەپ اتالعان جەرگە ۋاقاپ ەكەۋى تايلاققا مىنگەسىپ بارىپ, ونى سول بازاردا ساتىپ تۇڭعىش رەس كوستيۋم كيىپتى. سونداي كوڭىلدى ساتتە بازارعا اق ىنگەن جەككەن اربا كىرەدى. اربانىڭ ۇستىندەگى بيدايىق شوپكە تەكەمەت جابىلعان, ۇستىندە مالداسىن قۇرىپ, ۇكىلى دومبىرا ۇستاعان دينا وتىرادى. اربانى جەتەكتەگەن ادام سونداعى ءبىر بايدىڭ ۇيىندە مامەن مەن دينانىڭ كۇي تارتىسى بولاتىنىن حابارلاپ, بازاردى اينالىپ شىعادى. سول كەشتە ۋاقاپ ەكەۋى سول كۇي تارتىسقا كۋا بولعان ەكەن.
داريعا, سوندا تاعدىردىڭ ءوزى قاليدى قايتا-قايتا قارا دومبىرامەن قاۋىشتىرىپتى. ءالسىن-ءالسىن قۇرمانعازىنىڭ شاكىرتتەرىمەن جولىقتىرىپ, بابا ونەرىن ميراس ەتىپ الۋىن ءناسىپ ەتىپتى. بۇگىن ويلاساق, ادام قانشا قالاسا دا, ورىندالمايتىن ارماندار قاليدىڭ ءوزىن قۋىپ ءجۇرىپ تاۋىپتى. پەندە بالاسى قانشا شىر-پىر بولىپ ىزدەسە دە, تاپتىرمايتىن باق قۇسى قاليدىڭ باسىنا ىزدەپ ءجۇرىپ قونىپتى.
* * *
احمەت جۇبانوۆتىڭ پىكىرىنشە, كۇيشىلەردىڭ سانى قانداي كوپ بولسا, ورىنداۋ ادىستەرى دە سونداي كوپ. قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىنىڭ وزىندە ءتورت ءتۇرلى ورىنداۋشىلىق ءداستۇر بار ەكەن. ولار: قۇرمانعازىدان, داۋلەتكەرەيدەن, ابىلدان, وسكەنبايدان قالعان ورىنداۋشىلىق داستۇرلەر. قۇرمانعازىنىڭ ءوزى جيھانگەز ادام بولعاندىقتان شاكىرتتەرى دە كوپ, ورىنداۋشىلىق ءداستۇرى دە كەڭىنەن تاراعان. قالي جانتىلەۋوۆ وسى ورىنداۋشىلىق ءداستۇردىڭ تۇلەگى, شەبەرى. «قۇرمانعازى داستۇرىندە دومبىرانىڭ بارلىق تەحنيكالىق, دىبىستىق مۇمكىندىگىن تۇبىنە دەيىن پايدالاندى دەۋگە بولادى. دىبىستىق دەپ وتىرعانىمىز دومبىرانىڭ ءوز دىبىسىن مۋزىكانىڭ «جۇرىسىنە» قاراي اسا ۇنەمدى پايدالانۋ. اسىرەسە بۇل ءداستۇر لەگى وڭ قولدىڭ شىنتاعىن تەك دومبىرانىڭ ءتۇبىن قىسىپ وتىرۋ ءۇشىن ەمەس, كەي كەزدەرى فورتەپيانونىڭ پەدالدارى ەسەبىندە پايدالانادى. كۇيدىڭ بوراتقان دىبىس كەرەك جەرىندە ورىنداۋشى شىنتاقتى كوتەرىپ جىبەرەدى دە, ال دىبىستىڭ باياۋ شىعارۋ كەرەك كەزىندە جاڭاعى شىنتاقپەن دومبىرانىڭ ءتۇبىن باسقان كەزدە تۇنشىعا, فورتەپيانونىڭ سول جاق پەدالى سياقتى بولادى. بۇل ءادىس تەك قۇرمانعازى داستۇرىندە بار, باسقا ەشكىمنەن ءبىز وسى كۇنگە دەيىن كورگەنىمىز جوق. شىنتاقتىڭ بۇلاي پايدالانۋىن ءبىرىنشى رەت الماتىعا الىپ كەلىپ كورسەتكەندەر مارقۇم ۋاقاپ قابيعوجين, تولەگەن ارشانوۆ, قالي جانتىلەۋوۆ بولاتىن. وسى كۇنگە دەيىن قاليدىڭ دومبىرا تارتىسىن زەرتتەگەن ادام ونىڭ وسى ءبىر ءادىستى جاقسى پايدالاناتىنىن كورەدى» (احمەت جۇبانوۆ). «قالەكەڭنىڭ ەرەكشە ءبىر قاجەتتى جەرىندە بولماسا, قولى دومبىرانىڭ قاقپاعىنا تيمەيدى. قوس ىشەكتىڭ دىبىسىن الگىدەي تازا, ءمولدىر, جۇمساق شىعارادى. ىرعاعى وزگەرىپ وتىراتىن «اقپاي», «بۇلبۇل» سياقتى كۇيلەردى تارتقاندا, قالەكەڭنىڭ داۋىلدى دابىلدان جايما-شۋاق مايدا سىزىلعان سۇلۋ اۋەنگە شەبەر اۋىسقانىن ەستىگەندە, جانىڭ سۇيسىنەدى» دەيدى مۇحامبەت ەلەمەسوۆ.
ال قارشىعا احمەدياروۆ: «كوبەن كورىپ, قولمەن ۇستاتقان ءبىر جايتتى ايتقىم كەلىپ تۇر. ول قالەكەڭنىڭ وڭ قولىنىڭ قاعىس شەڭبەرىنىڭ ۇلكەندىگى. بىراق قانشا قولىن (امپۋليتۋداسى) جوعارى, تومەن سەرمەگەندە دە كۇيدىڭ جەلىسىنىڭ بۇزىلماۋى. وسى ايتىلعان جاعدايلاردى قالەكەڭشە مەڭگەرىپ ويناسا, كۇيدىڭ بولاشاعىنىڭ جانعانى دەپ ەسەپتەگەن ءجون» دەپتى.
قالي جانتىلەۋوۆتىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىن كاسىبي تۇردە باعالاعانداردىڭ پىكىرىنە قۇلاق قويساڭىز, كۇي ونەرىنىڭ, شەبەرلىگىنىڭ شىڭىنا ونداي شىققان بىرەۋ بار ما دەپ كۇماندانىپ قالاسىز. البەتتە, بار. ابىششە ايتقاندا, قازاق وزىندە باردى يا كوز تيەدى دەپ, يا ءسوز بولادى دەپ جارقىراتىپ كورسەتە بەرمەيتىن حالىق. سوندىقتان نەبىر جۇيرىكتەرىمىزدى كەيىننەن تانىپ, تامسانىپ جاتساق, ونىمىز تاني الماعانىمىزدان ەمەس, مىنەزىمىزدەگى ۇياڭدىقتىڭ ءبىر جولى سياقتى قاسيەتىمىزدەن ەكەن.
احمەت جۇبانوۆشا ايتقاندا: «اداي», «تەرىسقاقپاي» سياقتى كۇيلەردى ءالى كۇنگە دەيىن قاليدىڭ وزىندەي ەشكىم تارتا المايدى دەسەك, وتىرىكشى بولمايدى ەكەنبىز»;
ا.زاتاەۆيچتىڭ ايتقانىنداي: «ونىڭ ورىنداۋىنداعى «جىگەر» كۇيى – بۇل مۋزىكا تەرەڭ تۇڭعيىققا مالىنعان پافوستى, قۋاتتى ماعىنالى ساز ءالى كۇنگە دەيىن دومبىرا مۇمكىندىگىنىڭ شىنايى شىڭى بولىپ قالادى» ەكەن.
* * *
ۇلت پەن ۇلىس جارالعالى بەرى ارقايسىسىنىڭ وزىنە ءتان ءدىنى, ءتىلى, مىنەزى, ونەرى, سالت-ءداستۇرى بار ەكەن. قازاقتى قازاق ەتىپ تۇرعان وسى اسىل تىرەكتەرىمىز بولسا, سونىڭ ىشىندە كۇي ونەرىنىڭ دە بولاشاعىن ايقىن ەتكەن, قازىرگىدەي رۋحاني اشارشىلىققا تاپ بولۋدان ساقتانىپ وتىرعان ساتىمىزدە باعىتىمىزدان جاڭىلدىرمايتىن رۋحاني تىرەگىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ قالي جانتىلەۋوۆ تۇر. ۇلتىمىزدىڭ ومىرىندە ونەر ساڭلاقتارى وتسە, كەيىنگى ءبىزدى تامساندىرايىن دەپ وتكەن جوق. ال ءبىز شە, كەيىنگىلەر مۇرا ەتىپ الىپ قالا الاتىنداي ءبىر دۇنيە تىندىرىپپىز با؟ ەندەشە ولاردىڭ ونەرىنىڭ مۇراتى ۇلتتى ساقتاۋ, ءبىزدى باپتاۋ ەكەن. بابىمىزدى ەڭبەكتەن, باعىمىزدى قۇدايدان كورەرمىز. ال ۇلت مۇراتى جولىندا قالي جانتىلەۋوۆ سەكىلدى دارالاردىڭ ءومىرى بىزگە قاشان دا ۇلگى ورنىنا جۇرمەك.
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى