مەنىڭ تۋعان جەرىم – بۇگىنگى كۇنى 80 جىلدىق مەرەيتويى تويلانىپ جاتقان بالقاش قالاسى.
اتام زاماننان حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالعان بۇل كەندى ايماقتى تالاي اقىن جىرعا قوسىپ, تالاي جازۋشى شىعارماسىنا ارقاۋ ەتتى. بۇل وڭىرگە جاراتىلىس ەرەكشە جومارتتىق تانىتىپ, بولەكشە بولمىس سىيلاعانداي.
مويىنداۋ كەرەك, قويناۋىنا قۇت دارىعان قازاق دالاسىنا, ونىڭ جاراتىلىس سىيلاعان ەن بايلىعىنا كوز الارتقاندار بۇرىن دا بولعان, قازىر دە از ەمەس. ورتالىق قازاقستانداعى قازبا بايلىقتىڭ مول قورى, عالامات قازىناسى ورىس كوپەستەرىنىڭ ۇيقىسىن بۇزدى. بۇل حح عاسىردىڭ باسى بولاتىن. كونەكوزدەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل وڭىردە ول ۋاقىتتا نەبارى ءۇش كاسىپورىن جۇمىس ىستەدى. ونىڭ ءوزى ىلكىدە ۇساق-تۇيەك وندىرىسپەن اينالىستى. سونىڭ العاشقىسىن ۋشاكوۆ دەگەن كوپەس ساتىپ السا, قارقارالىعا جاقىن ماڭداعى كەن ورنىن پوپوۆ يەلەندى. ارقا قازاقتارى ونى قازاق قىزىنا ۇيلەنگەندىكتەن پوپوۋ دەپ اتاپ كەتتى. ول تەگىن قازبا بايلىقتى يگەرۋگە العاشقى بولىپ كەلگەن توم گۋبەرنياسىنىڭ كوپەسى بولاتىن. بەرىكقارا كەن ورنى اشىلعاننان كەيىن بۇل جەردە باسەكەلەستىك ءوربىدى. قاراعاندىعا جاقىن ورنالاسقان سپاسسك ىسكە قوسىلسا, كەلەسى جىلى ۋسپەن كەنىشى وركەن جايدى. ارتىنان قىزىلەسپەدەگى قورعاسىن-كۇمىس زاۋىتى جۇمىس ىستەي باستادى. ال كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا بۇل كاسىپورىندار جاڭاشا سيپات الدى. سول كەزەڭدە بالقاش قۇرىلىسى بۇكىل وداققا ءماشھۇر بولدى. جۇمىسى كۇردەلى دە اۋىر جۇرگەنىمەن, قاجەتتىلىگى مەن ماڭىزدىلىعى ولشەۋسىز ەدى. بالقاش مىس كومبيناتىن سالۋعا جەرگىلىكتى جۇمىسشىلار كوپتەپ تارتىلدى. بۇگىندە ولاردىڭ ۇرپاقتارى اتالارىنىڭ وسىنداي تاريحي وقيعاعا اتسالىسقانىن ماقتان ەتەدى. ولاردىڭ ەسىمدەرى شەجىرە بەتتەرىندە وشپەستەي جازىلىپ قالدى. ويتكەنى بالقاش مىس كومبيناتىنىڭ كەڭەس وداعى كولەمىندە تەڭدەسى جوقتىعى ءوز الدىنا, ول ەلدى مىس تاپشىلىعى مەن شەتەلگە تاۋەلدىلىكتەن قۇتقاردى. سول ۋاقىتتا ءبىر اتاقتى عالىمنىڭ وعان «ەۋروپادا تەڭدەسى جوق كەن ورنى» دەپ باعا بەرگەنى ايتىلادى.
1934 جىلى بالقاش مىس زاۋىتى جوباسى, 1935 جىلى قالانىڭ جوباسى بەكىتىلدى. شارتاراپتى جاڭعىرتىپ قوڭىرات كەنىشى اشىلعانى جەرگىلىكتى قازاقتارعا قۋانىش سىيلاعانىمەن, ونىڭ تۇپكى ماقساتى ءالى ورىندالماپ ەدى. بالقاش كولىنىڭ جاعاسىنداعى ەكى الاڭعا ۋاقىتشا سالىنعان تاجىريبە زاۋىتىندا جاس ينجەنەرلەر 1800 رەت تاجىريبە جاساپ, 1935 جىلى 19 ناۋرىزدا قوڭىرات كەنىنەن قارا مىستى تۇڭعىش رەت ءبولىپ الدى. بۇل تاريحي جاڭالىق بالقاش قۇرىلىسىن كۇرت جانداندىرىپ, قالانىڭ ىرگەسىنىڭ تەز كوتەرىلۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتتى. قۇرىلىس جۇمىستارى قاۋىرت ءجۇردى. جان-جاقتان ماماندار تارتىلدى. باسقا دا وبلىستاردان بالقاش قۇرىلىسىنا 450 ماماننىڭ اكەلىنۋى ءىستىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە ايتارلىقتاي مۇمكىندىك تۋعىزدى. ەڭبەك مايدانىندا مىڭداعان قالا ەڭبەككەرلەرى ونىڭ ىشىندە اسىرەسە ايەلدەر ەرەن ەرلىك ۇلگىلەرىن كورسەتتى. سوعىس جىلدارىندا مىس زاۋىتىندا 2875 ايەل ەڭبەك ەتتى. سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدە دە قازاق جاستارى الماتى, قاراعاندى, ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ومبى, ءنوۆوسىبىر جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, ينجەنەر, گەولوگ, مۇعالىم, دارىگەر ماماندىقتارىن يەلەنىپ, وزدەرىنىڭ ۇلەستەرىن قوستى.
بالقاش كولى دەمالىس پەن ساياحات ءۇشىن بىرەگەي ورىن. مۇندا جىل سايىن ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن مىڭداعان ادام كەلىپ دەمالادى. ءوڭىر – ءارى جىلى, ءارى كۇن ساۋلەسى كوپ تۇسەتىن تابيعاتى جاعىنان قازاقستانداعى تارتىمدى جەرلەردىڭ ءبىرى. ءشولدى بولىپ كەلەتىن قۋاڭ دالا كول تابانىنان ءنار الادى. بۇل ايماق ءوزىنىڭ اسەم كورىنىسىمەن, ەرەكشە وسىمدىكتەر جانە جانۋارلار دۇنيەسىمەن بەلگىلى. حح عاسىردىڭ 50-جىلدارىنا دەيىن بۇل جەردى جولبارىس تا مەكەندەگەن. بالقاشتىڭ اقبالىعى مەن ونىڭ الابۇعاسى حالىقارالىق قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن. وڭتۇستىك بالقاش جاعاسىنداعى قامىس توعاي اراسىن, وزەن جاعالاۋلارىن جىل سايىن مىڭداعان قۇس مەكەندەيدى. سولاردىڭ اراسىندا مەملەكەت قورعايتىن جيىرمادان استام ءتۇرى بار. بۇل جەردە قابان, قۇندىز, كيىكتەر كوپتەپ سانالادى.
وسىلاي ءبىر كەزدەرى قازاق اۋىلدارى عانا قونىستانعان بالقاش بۇگىندە ادام تانىماستاي وزگەردى. «ويىندا بالىعى, قىرىندا كيىگى» ۇرپاققا ازىق بولعان قاسيەتتى ءوڭىرى تەك قانا ءوز ەلىمىز ەمەس شەتەلگە دە كەڭىنەن تانىلدى. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەيدى قازاق. ال سەكسەن جىلدا قالانىڭ ادام تانىماس-تاي وزگەرۋى – زاڭدىلىق. بۇگىندە بالقاشقا كورگەن كوز سۇيسىنەدى. ءبىز ونى ارقاشان جاقسى كورەمىز ءارى ماقتان تۇتامىز.
تىلەۋعالي قىشقاشباەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور
قاراعاندى وبلىسى