«قازاقتىڭ قانى ءبىر, جانى ءبىر جولباسشىسى – مۇعالىم» دەيدى ماعجان جۇماباەۆ. ءبىر عاسىر بۇرىنعى باعانىڭ باسىرەسى بيىك. زادىندا, وتارلىق تۇنەكتەن جارىققا ۇمتىلعان سول كەزدەگى قازاق قوعامى سەركەلەرىنىڭ مۇعالىم بولماعانى, بالا وقىتپاعانى, وقۋلىق جازباعانى جوق.
اباي ءھام ءاليحان بوكەيحان باستاعان ۇلتتىق وي-سانانى وياتۋشى پاسسيونارلىق قوزعالىستىڭ قۋاتى وسى ۇلتقا ۇستىن بولعان ۇستازدىقتا, اعارتۋشىلىقتا, مۇعالىمدىكتە جاتىر ەدى. ماعجاننىڭ «ەلىمىزدىڭ از عانا جىلدىق ويانۋ داۋىرىنە باعا بەرۋ ءۇشىن التى الاشتىڭ بالاسى باس قوسسا, قادىرلى ورىن – مۇعالىمدەردىكى. بىرگە وقىسقان, بىرگە وقىتىسقان جىلدارىمىز ءبىر, جولىمىز ءبىر, قازاق مۇعالىمدەرى!» دەۋىندە تاريحتىڭ تاڭداۋلى ءۇنى, ماقتانمەن ايتارلىق مەنى بار. قازاق وقىعاندارىن قاراپ وتىرساڭىز, ارقايسىسى ءار سالانىڭ مامانى بولسا دا, وقۋ, قازاق حالقىن وقىتۋ دەگەن ۇلى مۇرات بىرىكتىرگەن, ءبىر جولعا سالعان, ءبىر ماقسات تابىستىرعان ەكەن. وسى ارنادا توعىسقان ولار عاجاپ ادالدىقپەن, ىڭكارلىكپەن ەڭبەك ەتتى. ەندى شە, احاڭنىڭ «وقۋ قۇرالى», ء«تىل قۇرالى», ء«الىپبي», مىرجاقىپتىڭ باستاۋىش سىنىپقا ارنالعان «قيراعات», «ەسەپ قۇرالى», ماعجاننىڭ «پەداگوگيكا», جۇسىپبەكتىڭ «تاربيەگە جەتەكشى», «پسيحولوگيا» سياقتى سان الۋان مەتوديكالىق شىعارمالارىنا زەر سالساڭىز, جوقتان بار جاساعان جانكەشتى جۇمىسقا تاڭعالماسقا ءاددىڭىز قالمايدى. ءيا, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ الاپات جارىلىسى باستالار جاڭا داۋىردە ۋاقىت الاش زيالىلارىن تاڭداعان ەدى. ولار وسى ۇدەدەن تابىلدى. بۇل بايىپتى دا جۇيەلى تولايىم ەڭبەك ءۇشىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا العىس شەرۋى جالعاسا بەرمەك.
سول مىرجاقىپتار ء«وزى ءبىلۋ مەن وزگەلەرگە ءبىلدىرۋ ەكى باسقا. بىلگەنىن كىسىگە ءبىلدىرۋ, ياعني بالالاردى وقىتۋ ءوز الدىنا ءبىر عىلىم», دەگەن ەكەن. ياكي بىلگەنىمىزدى كەلە جاتقان بۋىنعا قانشالىقتى بەرە الۋدامىز دەگەن پەداگوگيكالىق ساۋال كولدەنەڭدەيدى. سوندىقتان «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوباسىنداعى ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى تۋرالى ءسوز پاسسيونارلىق ءدۇمپۋدىڭ جاڭا جولىنا, جاڭا كەزەڭىنە باستاۋ بولارلىق باعدار. بۇل مىندەتتە دە مۇعالىمنىڭ يىعىنا ارتىلار جۇك اۋىر. سونىڭ ءبىرى كەڭەستىك پەداگوگيكانىڭ كۇشەيگەن تۇسىندا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جابىلۋىمەن ەسەسى كەتىپ, ەسەڭگىرەپ قالعان قالالى جەردەگى قازاق ءتىلىنىڭ قايتادان تۇعىرىنا قونۋى بولسا دەيسىز. بۇگىندە دە قازاق بالالارىنىڭ ورىس سىنىپتارىندا وقۋىنىڭ الدىن الۋ وتە وزەكتى. سونداي-اق ارالاس جانە باسقا تىلدە وقيتىن مەكتەپتەردەگى قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ وقىتىلۋ ۇدەرىسىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ دە ماڭىزدى. وعان وتاندىق پەداگوگيكانىڭ الەۋەتى جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىز.
قازىر ۇشتۇعىرلى ءتىل باعدارلاماسىنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى مەكتەپ مۇعالىمدەرىن اعىلشىن تىلىنە وقىتۋ كۋرستارى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ كۋرسىندا وقىعان مۇعالىمدەر سانى 1,5 مىڭنان استى. وسى رەتتە اعىلشىن تىلىنە اشىقتىق تانىتقاندا مەملەكەتتىك تىلگە نەگە عاشىقتىق تانىتپاسقا دەگەن وي تۋادى. الەمنىڭ ايگىلى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن بولاشاقتىقتار, ەلىمىزدە قالىپتاسا باستاعان جوعارى دەڭگەيدەگى دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ تۇلەكتەرى زاماناۋي بىلىكتىلىگىمەن قۋانتقانىمەن, ەلباسى ايتقانداي, ءبىلىمنىڭ سالتاناتى جالپىعا ورتاق بولۋى ءتيىس. ەندەشە ەلىمىزدەگى ەڭ قاتارى كوپ مۇعالىم ماماندىعىنىڭ مارتەبەسىن بەكىتكەن قۇبا-قۇپ. فينليانديا, وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىندەگىدەي مۇعالىم الەۋەتتى ماماندىققا, قوعامنىڭ قادىرلى مۇشەسىنە اينالۋى قاجەت. الەۋەتتى بولۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جاعدايى جان-جاقتى شەشىمىن تاپسا, جاپپاي بولماسا دا بىلىكتىلىك ساناتىنا قاراي سارالاپ, قولداۋ قاجەت سياقتى. ياعني مەملەكەتتىك قولداۋ كۇشەيسە مۇعالىمدىككە بەت الۋشى بۋىننىڭ قاتارى ارتادى عوي. مۇعالىمدەر جەتىسپەۋشىلىگى دە تىيىلادى. سونداي-اق جاڭا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە سايكەس, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ مەجەسىنە ءۇش ايلىق كۋرستا جەتۋ مۇمكىن بە دەگەن سۇراق ءجيى قويىلادى. بۇل رەتتە دە ىنتالاندىرۋ جولدارىن قاراستىرۋ ءتۇيىننىڭ شەشىلۋىن تەزدەتەدى. ساۋاتتىلىق تا زور ماسەلەگە اينالدى. مەملەكەتتىك تىلدەگى وقۋلىقتاردىڭ ساۋاتتىلىعى كۇماندى بولىپ تۇرعاندا, وزگە تىلدەگى وقۋلىق ساپاسى قانداي بولماق؟ سونداي جاعدايدا «ساۋات اشۋ» ساباعى الدىمەن كىمگە كەرەك دەگەن قىڭىر ساۋال تۋادى. ارينە, ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى شەل ىسپەتتى ەسكى مەن جاڭانىڭ اراسىندا ءبىر قايناۋى كەم دۇنيەلەر بولماي تۇرمايدى. وسىنداي كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەر قاۋمالاعان مۇعالىمدەردىڭ جاڭا جۇيەگە جەدەل بەيىمدەلۋىنىڭ تەتىگىن تابۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – مۇعالىم مارتەبەسى. قازىر قايسىبىر اتا-انالار تاربيەسىنە ءبىر ءسات ۇڭىلمەسە دە, بالاسىنىڭ سوتقارلىعى مەن ساۋاتسىزدىعى ءۇشىن مەكتەپ پەن مۇعالىمگە كىنا قويادى. مۇنىڭ دا ءبىر ۇشىعى كەشەگى كوزى جوق قاراڭعىلىقتا جولباسشى بولعان مۇعالىمنىڭ بۇگىنگى مارتەبەسىنىڭ زاڭمەن بەكىتىلمەۋىنەن, الەۋمەتتىك پاكەتپەن الدەنبەگەنىنەن بولسا كەرەك.
«اتپاز كورگەن ات تانىر, ۇستاز كورگەن حات تانىر» دەگەندەي, بار ءبىلىمنىڭ, بار سىناقتىڭ باستاۋىندا مۇعالىم تۇراتىنىن ۇمىتپايىق.