قاي سالاداعى بولسىن جەتىستىگىمىزدى, وڭ وزگەرىستەردى نەمەسە تاماشا تابيعاتىمىزدى شەتەلدەرمەن سالىستىرۋعا بەيىمبىز. مىسالى, سولتۇستىك ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى بۋرابايدى, شىعىسقازاقستاندىقتار كاتونقاراعاي جەرىن, وڭتۇستىكقازاقستاندىقتار تۇلكىباس پەن تولە بي اۋدانى اۋماعىنداعى تاۋلى ايماقتى «ەكىنشى شۆەيتساريا» دەپ اتاۋعا قۇمبىل, بەيرەسمي تۇردە. اسىرەسە, شۆەيتساريانىڭ كوز تارتار ادەمىلىگىنە كۋا بولىپ, شەگى جوق وزەندەرىن تاماشالاپ, ءالپى تاۋلارىنىڭ ماقپالداي سامالىن سەزىنىپ, سارقىرامالاردى, ادام جانىن تىنىشتاندىرار كوك شالعىندار مەن جۇزىمدەر القابىن كورگەندەر. ارينە, سالىستىرۋ باسەكەلەستىككە باعىتتاپ, بىردەي بولۋعا نەمەسە وزىق شىعۋعا جەتەلەيدى. وسى ورايدا باسقانى قايدام, تۇلكىباستىقتار ءتۋريزمدى دامىتىپ, شۆەيتسارياداي بولۋعا تالپىنۋدا.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تابيعاتى اسەم تۇلكىباسىڭىزدى دا كوپشىلىك «ەكىنشى شۆەيتساريا» دەپ اتايدى. قازىرگى تاڭدا اۋدان ءتۋريزمدى دامىتۋعا اسا دەن قويعان. تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتۋ ماقساتىندا سالىنعان قوناقۇيلەر كوبەيىپ, 2 قوناق قابىلداۋ ءۇيى, 2 شيپاجاي, 17 دەمالىس ايماعى, جالپى 30 ورنالاستىرۋ ورنى جۇمىس ىستەۋدە. تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن دەمالىس ورىندارى زاماناۋي, بارلىق تالاپتارعا سايكەس بولۋى ءتيىس. جاقىندا عانا اشىلعان اۋدانداعى كەرەيت اۋىلىنداعى جالپى قۇنى 1 ملرد 200 ملن تەڭگەلىك وتباسىلىق دەمالىس كەشەنىن سالۋشىلار وسى جايتتى ەسكەرگەن.
ورتالىق ءبىر مەزەتتە 1000 ادامدى قابىلداي الادى. بۇل – وتە ءساتتى جوبا دەۋگە بولادى. كەرەيت اۋىلى تاۋ ەتەگىندە ورنالاسقان. ارقاشان اۋىلداعى تال-تەرەكتەردى سامال تەربەپ تۇرادى. جازعى قاپىرىقتا تاپتىرمايتىن مەكەن. دەمالىس ايماعىنا كەلۋشىلەر سانى كۇن سايىن وسە تۇسۋدە. شەتەلدىك قوناعىڭىزدىڭ تەگىس جولدى, ساپالى قىزمەتتى قالايتىنى ءمالىم. بۇل ورايدا, تۇلكىباس اۋدانىنىڭ ۇلى جىبەك جولىنا ورنالاسقاندىعى سەپتىگىن تيگىزۋدە. اۋدان وسى مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانۋعا تالپىنۋدا. ول ءۇشىن كۇرە جول بويىندا ورنالاسقان جاباعىلى اۋىلىندا 70 ادامعا ارنالعان «جايلاۋ» ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعى مەن حالىقارالىق «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جولى بويىنان جولاۋشىلارعا ارنالعان سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىن اشۋ جوسپارلانۋدا.
تالاس الاتاۋىنىڭ (باتىس تيان-شان) سولتۇستىك-باتىس بولىگىن جانە وگەم جوتاسىن الىپ جاتقان قازاقستانداعى تۇڭعىش قورىق – اقسۋ-جاباعىلىنىڭ ورنى بولەك. جازىقتار مەن الاڭقايلار بيىك شىڭدى تاۋلارعا الماسىپ, جارتاستى شاتقالدارمەن قيىلىساتىن, وزەندەرى تەرەڭ شاتقالدارعا قۇيىلىپ, سارقىرامالار تۇزەيتىن, ءتۇپسىز كوگىلدىر مۇزداي تاۋ كولدەرىندە اسپان ايناداي شاعىلىساتىن قورىق لاندشافتىسى كوركەم جانە تىلسىم. امەريكاداعى اتاقتى كولورادو تاۋلارىنىڭ شاتقالىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىنداعى اقسۋ شاتقالىنىڭ ۇزىندىعى 18 شاقىرىم, تەرەڭدىگى 500-600 مەتر, ەنى جارتى شاقىرىمعا جەتەدى. مىڭداعان جىلداردان بەرى ماڭعازدانا مۇنارتىپ كورىنەر كەرەمەت ارشالارى, جابايى المالارى – ايرىقشا الەم. ولاردى سيۆەرس الماسى دەپ اتايدى. عىلىمي تۇردە. ال شىنتۋايتىندا, مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, اقسۋدىڭ المالارى. اقسۋ وزەنىنىڭ ارنالارىن قۋالاي وسەدى.
الما دەمەكشى, تۇلكىباس اۋدانى دا الماتى سەكىلدى ەل اراسىندا الماسىمەن تانىمال. كەڭەس وداعى ىدىراعان تۇستا اۋدانداعى الما باۋلار قاراۋسىز قالىپ, تالان-تاراجعا تۇسكەن ەدى. بۇل ولقىلىق سوڭعى 5 جىلدا رەتتەلدى. اۋدان تۇرعىندارى بۇرىن كوزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ بارا جاتقان ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن جەرگىلىكتى المانى قايتا تاپتى. بۇگىندە اۋداندا 3077 گەكتار باۋ القابى بولسا, ونىڭ ىشىندە قارقىندى باۋ كولەمى – 230 گەكتار. بيىل 356 گەكتار جەرگە الما اعاشتارى وتىرعىزىلعان, ونىڭ 115 گەكتارى قارقىندى باۋ بولماق. قارقىندى باۋ تالابىنا سايكەس, 1 گەكتارعا 2000-2500 دانا الاسا بويلى كوشەت وتىرعىزىلادى. كوشەت سانىنا قاراي ءاربىر گەكتاردان 80-100 تونناعا دەيىن ءونىم الىنادى. قارقىندى باۋ ءونىمدى 3 جىلدان كەيىن بەرە باستاپ, 20 جىلعا دەيىن جەمىس بەرەدى. الداعى ۋاقىتتا تۇلكىباستا قارقىندى باۋلار اۋماعى ۇلعايىپ, ەكسپورت كولەمى ارتپاق. جاس ءارى ىسكەر باسشى نۇربول تۇراشبەكوۆ تىزگىن ۇستاعان تۇلكىباس اۋدانىندا وسىنداي وڭ باستامالار از ەمەس.
وسىنداي تابيعي مۇمكىندىكتەرى مول تۇلكىباس تۋريزم مەن ءوز اۋماعى ارقىلى وتكىزىلەتىن ترانزيتتىك جۇكتەردەن كوپ پايدا تاباتىن, جىلىنا 13 ميلليونداي تۋريست دەمالاتىن شۆەيتساريامەن ازىرگە شەندەسە الماس, دەگەنمەن تالپىنۋدا. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا «كوپتەگەن پروبلەما الەمنىڭ قارقىندى وزگەرىپ جاتقانىنا قاراماستان, بۇقارالىق سانا-سەزىمنىڭ «وت باسى, وشاق قاسى» اياسىندا قالۋىنان تۋىندايتىنىن» ايتتى. ياعني سانانىڭ اشىقتىعى قاجەت. «وزىمدىكى عانا تاڭسىق, وزگەنىكى – قاڭسىق» دەپ كەرى تارتپاي, اشىق بولۋ, باسقالاردىڭ ەڭ وزىق جەتىستىكتەرىن قابىلداي ءبىلۋ, بۇل تابىستىڭ كىلتى, ءارى اشىق زەردەنىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى» دەلىنگەن باعدارلامالىق ماقالادا. باسقالاردىڭ وزىق جەتىستىكتەرىن قابىلداي وتىرا, ۇلگى الا دەڭگەيلەسۋگە, وزۋعا ۇمتىلۋ قولدارلىق قاسيەت. جالپى ەلىمىزدە ءتۋريزمدى, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بارلىق جاعداي جاسالۋدا. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ مۇراتى – قازاق ەلىن وزىق وتىزدىڭ ورتاسىنا قوسۋ. ەلباسى سول بيىككە جەتۋ جولىنداعى جۇمىستاردى جۇيەلەپ بەردى. ايقىندالعان مىندەتتەر ىسكە اسىرىلىپ, ماقسات ورىندالسا, كوپشىلىك تەڭەي ايتاتىن «ەكىنشى» دەگەن «انىقتامادان» ارىلارىمىز انىق.
عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان»