عاسىرلار بويى كەڭ دالادا كوشىپ-قونىپ عۇمىر كەشكەن حالقىمىزدىڭ الىستان حابار العىزعان ايگىلى فەنومەندەرىنىڭ ءبىرى – ۇزىنقۇلاق. بۇل ءبىر ەتەك-جەڭى كەڭ ءپىشىلىپ داليعان قازاقى مىنەزدى, تەك قازاققا عانا ءتان ۇلگى-ءۇردىس. ءبىر عانا ايىرماشىلىعى – قازاق جايباسار, جايباراقات, ۇزىنقۇلاق – جىلدام.
وسى ۇزىنقۇلاقتى ءسوز زەرگەرى, عيبراتتى عابەڭ – عابيت مۇسىرەپوۆ ءوزىنىڭ اتاقتى «جيىرما ءتورت ساعاتتا» اتتى كەزىندە «پراۆدا» گازەتىنىڭ تۇتاس ءبىر بەتىندە جاريالانعان اڭگىمەسىندە بىلايشا سيپاتتايدى: «قانداي حابار بولسا دا ورىنبورعا جەتۋى مۇڭ, ودان ءارى شەكسىز-شەتسىز قازاق دالاسىنا ۇزىنقۇلاقتىڭ ءوزى الىپ كەتەدى. تەلەگراممالار كەشىگەدى, پويىزدار كەشىگەدى, ۋاكىلدەر كەشىگەدى. ۇزىنقۇلاق وندايدى بىلمەيدى. كەيدە ءتىپتى ورىنبوردىڭ ءوزى ورتا جولدا قالىپ, موسكۆا, پاريج, لوندون حابارلارى اتقا, تۇيەگە مىنگەسىپ الىپ دالانى شارلاپ كەتىپ بارا جاتادى» دەپ كەلەدى دە, كلاسسيك جازۋشى ۇزىنقۇلاقتىڭ قاسيەت-قىرلارىن دا جايىپ سالادى. عابەڭە جۇگىنسەك: «اللانىڭ قولىنان وتكەن ءاربىر مۇشەلىك سياقتى, ۇزىنقۇلاقتىڭ دا وزىنە عانا ءتان مىنەزدەرى بار. ەستىگەن حاباردى ازداپ ءوسىرىپ, ازداپ وڭدەپ, ازداپ تولىقتىرىپ, جاعىمدى بولسا ءوز اۋىلىنا, ءوز ەلىنە قاراي بۇرىپ, جاعىمسىز بولسا كورشى اۋىلعا, باسقا ەلگە قاراي اۋدارا سالاتىنى بولماسا, باسقا كۇناسى بولىپ كورگەن ەمەس».
ءيا, ۇزىنقۇلاق تا ۇلتتىڭ ءومىر داعدىلارىنان, تۇرمىس پەن تىرشىلىك سالتتارىنان, حالىقتىڭ ءدىلى مەن مىنەزىنەن حاباردار ەتەتىن ۇلى فەنومەن دەر ەدىك. ارىگە بارماي-اق, ۇزىنقۇلاق دەگەن اتاۋدىڭ وزىنەن قازاقتىڭ جان-دۇنيەسى, جاڭالىق اڭگىمەگە جاقىندىعى كورىنەدى. تەلەفونى جوق زامانداردا, ودان كەيىن دە ۋاقىتتان وزا شاۋىپ, ءوز ميسسيا-مىندەتىن ارتىعىمەن اتقارعان ۇزىنقۇلاق ءالى دە حالىقپەن بىرگە جاساسىپ كەلەدى. قازاق بار جەردە قاشاندا ۇزىنقۇلاق تا بار. بايقاپ قاراساق, وسى ءسوزدىڭ پوشىمى دا قازاقتىڭ وزىنەن اۋماي, اۋزىنان ءتۇسىپ قالعان سياقتى اسەر بەرەدى. ءسوز – حالىقتىڭ جانىنىڭ ءبىر بولشەگى دەگەن وسى-اۋ. «قازاقتىڭ وزگە جۇرتتان ءسوزى ۇزىن» دەپ كەلەتىن اباي ولەڭىنە باقساق تا ۇزىنقۇلاق دەگەن يديوم ءسوزدىڭ شىعۋ تەگى مەن ەتيمولوگياسىنىڭ استارلى سىرىن اڭعارعاندايمىز.
ءجا, ول جاعىن عالىمدارعا قالدىرايىق تا, ارحيۆكە اسىقپايتىن ۇزىنقۇلاقتىڭ باسقا قىرلارىنا زەر سالايىق. جەر شارىنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنەن ءاپ-ساتتە حابار الىپ وتىرعان عالامات عىلىمي تەحنولوگيالار, كومپيۋتەر مەن ۇيالى تەلەفون, الەۋمەتتىك جەلىلەر زامانىندا وتىرىپ, ءالى كۇنگە دەيىن ءسوزىمىزدى «ۇزىنقۇلاقتان ەستۋىمىزگە قاراعاندا, ۇزىنقۇلاقتىڭ ايتقانىنا جۇگىنسەك» دەپ باستاپ جاتامىز. ۇزىنقۇلاقتىڭ ايتپايتىن اڭگىمەسى جوق, بىلمەيتىن نارسەسى جوق. سوعان قاراعاندا ۇزىنقۇلاق بۇگىنگى قازاق قوعامىندا ءوز قىزمەتىن ءالى دە اتقارۋدا, كادەگە جاراۋدا. تىپتەن ۇزىنقۇلاقتان ەستۋىمشە, «ۇزىنقۇلاق» اتالاتىن باق قۇرالدارى دا بار سياقتى. قالاي دەگەنمەن دە قازاعىمنىڭ قايران ۇزىنقۇلاعىنىڭ جانى ءسىرى ەكەن. ءارى بۇدان ءبىز قازاق ءسوزىنىڭ, وعان قۇيىلعان ءمان-ماعىنانىڭ قۇدىرەتتىلىگىن بايقاپ باعامداساق كەرەك.
ۇزىنقۇلاقتىڭ اتاسى – ءسوز, اناسى – جاڭالىق وقيعالار. اتام قازاق: ء«سوز تاس جارادى, تاس جارماسا باس جارادى» دەگەندى باياعىدا ايتىپ قويعان. قاشان, قاي كەزدە بولسىن, اسىرەسە, قازىرگى زامانىمىزدا, قازاقتىڭ ەركىن تىنىستاعان بۇگىنگى ەگەمەن قوعامىندا بىزگە تاس جاراتىن الداسپان اقجولتاي ءسوز بولماسا, باس جاراتىن نيەتى بۇزىق بۇلدىرگى ءسوز كەرەك ەمەس. تاعى دا «سوزدە – قاڭقۋ جامان, اۋرۋدا – شانشۋ جامان» دەپ تە بەكەر ماتەلدەمەگەن دانىشپان بابالارىمىز. باس جاراتىن بۇزىق سوزدەردىڭ اۋراسى اۋىر, كوپشىلىك قاۋىمعا اسەرى دە جامان بولماق. قاڭقۋ ءسوز جۇرەكتى اۋىرتىپ, جۇيكەگە سالماق سالىپ, كۇيزەلىسكە تۇسىرمەك, قابىرعانى كۇيرەتپەك. مىنە, وسىلاردىڭ كەي-كەيدە قازىرگى ۇزىنقۇلاققا جارماسىپ ەرە جۇرەتىنى, باياعى جامان تىماقتاي جار-بيىپ سوڭنان قالمايتىنى جامان.
قازاقتىڭ باعزىدان كەلە جاتقان ازەلگى ۇزىنقۇلاق قۇبىلىسىنىڭ تابيعاتى تازا, اڭقىلداعان اقجارما, اقجولتاي بولعاندىعىن بايىپتاۋ قيىن ەمەس. ول داليعان دالانىڭ سامالداپ ەسكەن جەلىندەي, دارقان بابانىڭ كوڭىلىنىڭ ايدىن كولىندەي بولاتىن. وندا ءوسىرىپ ايتۋ بولاتىن, بىراق وتىرىك ايتۋ بولمايتىن. ول ۇزىنقۇلاقتىڭ قۇسني سالەمدەرى ىزگى نيەتتى قارلىعاش حابارشىداي ءسۇيىندىرىپ جەتەتىن, اق جاڭبىرداي سەبەلەپ, سەرگىتە سەرپىلتەتىن. وسى ساف تازا, سامورودنىي سارى التىنداي بۇرىنعىسىمەن سالىستىرعاندا بۇگىنگى ۇزىنقۇلاعىمىز ءبىرشاما بوجىراعانىن بايقاپ كوڭىلىمىز بۇزىلىپ قىنجىلامىز-اۋ. بۇرىنعى ۇزىنقۇلاق جاقسىلىق حاباردى جايقالتۋعا قۇلشىنىپ تۇرسا, بۇگىنگىسى جاماندىقتى كوبىرەك كۇيتتەيتىن سياقتى, جاماناتتى جەتكىزۋگە اسىعاتىن سياقتى. ۇزىنقۇلاققا وتىرىك پەن وسەك, قاڭقۋ مەن ساڭكۋ قوسىپ, قۇرىققا سىرىق جالعايتىن بولدىق. سودان با, قازاقتىڭ قاستەرلى ۇزىنقۇلاعىنىڭ قادىرىن قاشىرىپ بارا جاتقان سياقتىمىز.
بۇعان كىنالى ۇزىنقۇلاق ەمەس, ءوزىمىز. قازاق رۋحىنىڭ, سالت-ساناسىنىڭ ەسكىرمەس ورەلى قازىناسى ۇزىنقۇلاق جاڭا زاماندا دا جاقسىلىق حابارلاردى مولىنان سۇيىنشىلەپ حالقىمىزبەن بىرگە جاساي بەرسىن.
قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان»